одуулаа диэнтэн атаах.-аччат. Унаар-тунаар ойуурга Уһун солко оттору Одуулаахтаан тураммыт Ыллаан-туойан иһиэҕиҥ. Эллэй
Уйгу кэрэ сайыным Уунан-устан кэлбитигэр Одуулаахтаан көрбүтүм Локуор от тупсубут. П. Аввакумов

даҕ. Киһи-сүөһү ис сүрэҕиттэн сөбүлээн тардыһар, көнө, дэхси ньуурдаах (үксүн хонуу, алаас, хотоол сир туһунан этэргэ тут-лар). ☉ Манящий, притягательный (обычно о широком поле, аласе, долине с ровной поверхностью)
Таастаах хайа хаххалаах, Таалар хонуу олбохтоох Улуу хочом көҕөрдө, Унаар-тунаар долгуйда. П. Ойуунускай
Бу баар таалар чуумпу алааһым, Оо! Күөх отугар күөлэһийэр буоларым. Л. Попов
Маннык далбар таалар хонуу, Маннык сылам сырдык сыһыы, Маннык оһуор-ойуу кырдал, Маннык оонньуу-күлэ сылдьар Хайдах ама умнуллуоҕай? Хайдах өйтөн сотуллуоҕай? П. Тобуруокап

туохт.
1. Кыыдамнаан түс; сири чараастык сап (кыраһа хаар туһунан). ☉ Припорошить (снегом)
Киэһэ халлаан кыраһалаата. С. Васильев
Дьолго, бөлүүн балачча кыраһалаан, хаар тыаһаабат. «ХС»
Түүн ортотун саҕана, хантан кэлбитэ биллибэккэ, кыраһалаабыта. В. Санги (тылб.)
2. Саҥа түспүт хаары күрт. ☉ Чистить двор от свежевыпавшего снега
Сүөдэр хотонуттан кэлэн тиэргэнин кыраһалыы сылдьар эбит. В. Иванов
Тэлгэһэни кыраһалыы сылдьар Вераҕа чугаһаан иһэн: «Маскыт баар, муускут баар. Атын туохха көмөлөһүөххэ сөбүй?» — дии-дии …… киэҥ-киэҥник атыллаталыы турда. И. Сысолятин
△ Кыраһа устун сүүр, кыраһаҕа оонньохолоо. ☉ Бегать, резвиться по пороше (о зверях)
Саха дьадаҥыта куба тохтуур, хаас саарар, кырса кыыл кыраһалыыр, унаар-тунаар туундаралааҕа. Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Тааһынан бүрүллүбүт, кутуллубут (хол., суол); таас. ☉ Покрытый камнями, щебнем, каменистый (напр., о дороге)
Уллуҥаххын бытархай таастаах хаппыт суол тулуппат. Амма Аччыгыйа
Таастаах кумах кытыынан, Уһуу бааллар, дьалкыллыҥ. Күннүк Уурастыырап
△ Таас хайа тулалаабыт, хайалаах (сир, дойду). ☉ Гористый, окружённый горой (о местности)
Таастаах хайа хаххалаах, Таалар хонуу олбохтоох Улуу хочом көҕөрдө Унаар-тунаар долгуйда. П. Ойуунускай
2. Өстүөкүлэлэммит, өстүөкүлэнэн, дьэҥкир тааһынан бүрүллүбүт, сабыллыбыт. ☉ Покрытый стеклом или другим прозрачным материалом, остеклённый
[Саҥа дьиэ] Аалай чаҕыл киирдин диэн Алта таастаах түннүктээх. Эллэй
Уҥа уһук хоско Уоттаах күҥҥэ оонньуур, Чаҕылыҥнас, кэрэ, Таастаах ыскаап турар. Күннүк Уурастыырап
Кирилл Васильевич суруйар остуолугар эдэр дьахтар саһара барбыт хаартыската таастаах муос араамаҕа угуллан турар. Н. Габышев
Көп хаастарын сабыччы тутунна, күлүмүрдэс таастаах ачыкытын нөҥүө ыраас харахтара уоттанан кэллилэр. П. Филиппов
3. (Күндү) тааһынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный (драгоценными) камнями. Алмаас таастаах биһилэҕи сыбаайбаҕа кыыска бэлэхтээтилэр
□ [Куорат кыыһа] Бөдөҥ таастардаах Бөҕөх көмүһүнэн Мөлбөрө-дьолуо харытын Бобо куустарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тарааныллар уһун суһуох, Таастаах күндү кырыбыайка, Үрүҥ таҥас былааччыйа, Үҥкүү — өлбүт суоллара. Күннүк Уурастыырап
Суон Даарыйа …… «үтүөлэргэ» сырыттаҕына киэргэнэр таастаах кэһиэччигин кэппит, кыһыл кытаайка солко былаатын бобуонньуктуу бааммыт. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ сири сабардыыр (үксүгэр Саха сирин тайҕатын хоһуйан этэргэ). ☉ Необъятный, бесконечный (обычно при описании якутской тайги)
Аара айаннаан иһэн Сахам сирэ тайалҕаннаах таһаалааҕын, киэҥ хоннохтооҕун илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим. И. Гоголев
Най былыт халыйан намтыы сатыылыыр, Суһуктуйан барар тунаарар урсун Таастартан күлүк тараадыйа таргыыр Тайалҕаннаах тайҕа таһаатын устун. М. Ефимов
Кини [Сэргэй Тиэрэхэп] төрөөбүт сирэуота хатыҥ чараҥнардаах алаастар, уһун синньигэс от үрэхтэр, ыарҕа хаймыылардаах толооннор тардыыларынан утум-ситим сиэттиһэн, силбэһэн, уҥуоргута-маҥааргыта биллибэттик унааран-тунааран барар тайалҕаннаах тайҕа. П. Аввакумов
Нөҥүө өттүнээҕи [бөртөлүөт] түннүгүнэн, тыһыынчанан ахсааннаах күөллэрдээх тайалҕаннаах тайҕа ханна эрэ тиийэн халлааны кытта силбэһэн бүтэрэ көстөр. «Кыым»
2. Кыраман ыраах; унньуктаах уһун (хол., суол). ☉ Бесконечно далёкий; дальний, изнурительный (напр., путь-дорога)
Кинилэр [хоһуун айанньыттар, бэдэрээтчиттэр] буолаллара тайалҕаннаах сырыылары сылдьыбыт, онон тайалҕаннаах тайҕа, тумара хас үрэҕин, үрүйэтин аахтара билэр тыыннаах куомпастар. Багдарыын Сүлбэ
Туундара, Дьүкээбил уота, Дьүлэй дириҥ чуумпу да, Тайалҕаннаах ыраах да, Тапталлааҕыам, араартаабат. Доҕордоһуу т. Шар соҕуруулуу-арҕааттан — халлаан сырдыаҕыттан ыла, хас эмэ сүүс милянан кэмнэнэр тайалҕаннаах ыраах сири көппүтэ. Ж. Верн (тылб.)

аат., эргэр. Ону-маны (хол., балыгы) угарга, сүгэ сылдьарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх хаптаҕай туос иһит (сороҕор тиит тырыыҥкаларынан хатыллан оҥоһуллар). ☉ Берестяная или плетёная из лиственничных лучин посудина овальной формы для хранения или перевозки чего-л. (напр., рыбы) на плечах
Баанча тыыны хомус быыһыгар тардан соһон таһаарда, соболору тымтайга сүөкээн баран, сүгэн кэбистэ. Л. Попов
Аҕам оҕонньор эрэйдээх …… Аччыгый тымтайын сүгэн, Атах сыгынньах тыбыгырайан, Иэримэ дьиэтигэр кэлэрэ Иһиллэн ааһара буолаарай? С. Васильев
Кып-кылабачыгас хатырыктаах, лэп-лэһигирэс бөдөҥ соболор тымтай иһигэр мөхсөн өрө лаһыгырайа сырыттылар. И. Сосин
◊ Саар тымтай — улахан тымтай. ☉ Большая берестяная или плетёная посудина
Соһуйуом иһин, [аҕам] күтүр улахан саар тымтайы ылан, миэхэ туттаран кэбистэ. С. Тумат. Сарт тымтай — тиит тырыыҥкаларыттан хатыллан оҥоһуллубут тымтай. ☉ Посудина овальной формы, сплетённая из лиственничных лучин
Балыксыт оҕонньор эрэйдээх, Унаар-тунаар хочолоох Киэҥмичээр эбэкээм, Сарт тымтайым сыыһын Сахсаччы сүгэн туран, Көрдөһөбүн эйигиттэн. Саха нар. ыр. II
Ынах этэрбэстээх, …… сарт тымтай сүгэһэрдээх кини аҕата Нэк Ньукулай бүтэй аанын сүллүгэһин түһэрэн, киирэн эрэр эбит. В. Протодьяконов
Биһиги ити курдук кэпсэтэ, сэлэһэ олордохпутуна, таһыттан сарт тымтайы мадьаччы сүкпүт Махсыын киирэн кэллэ. А. Бэрияк. Сүлүүдэлээх тымтай — оһуордаах ойо быһыытын анныгар сүлүүдэлээх, хаппахтаах ньолбуһах туос тымтай. ☉ Овальная берестяная коробка с крышкой, украшенная прорезными насечками, проложенными слюдой. Сүлүүдэлээх тымтай — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах. НБФМУу СОБ. Чарт тымтай — тас өттүнэн мас тырыыҥкаларынан бөҕөргөтүллүбүт туос тымтай. ☉ Берестяная посудина, снаружи обложенная для крепости деревянными дощечками
[Лэглээрдээх] чарт тымтай түгэҕэр ньаҕаһа мундуну аҕалбыттар. Амма Аччыгыйа
Абарбыт көрүҥнээх Томороон эрчимнээхтик дабдылыйан кэлэн, биир маһы ылан, тыастаахтык чарт тымтайга «сарк» гына бырахта. Болот Боотур. Чарт тымтай — тиит мас тымтыгынан өрөн оҥоһуллубут тымтай. Н. Саввин. Тэҥн. тымтык ‘лучина’ < тымтаа ‘разгораться’
ср. тюрк. тамыз ‘зажечь огонь’