I побуд. от ааттаа = I; ааккын ааттат = прославиться, получить известность.
II побуд. от ааттаа = II; олус да ааттатаҕын ! и любишь же ты заставлять себя упрашивать!

усиливаться; ардах киэһэнэн ордук тэбиэһирдэ к вечеру дождь ещё усилился; ааттаабыкка өссө тэбиэһирэн ытаата когда стали упрашивать-унимать, (ребёнок) заплакал ещё сильнее; тэллэҕиттэн тэбиэһирбит погов. он встал с постели уже раздражённым (соотв. он встал с левой ноги).

I совм.-взаимн. от ааттаа = I; ааппытын ааттаһан билсистибит мы познакомились, назвав друг другу свой имена.
II 1) взмолиться, просить пощады; просить прощения; 2) умолять, упрашивать, увещевать; ааттаһан нэһиилэ аҕаллылар они (его) с трудом уговорили прийти.

тыаһы үт. туохт. Улаханнык дьаныардаахтык үр. ☉ Громко лаять, заливаться громким лаем
Ыт үрэн моргуйда. Т. Сметанин
Үү т э э н көстөр буолбутугар, Моойторук тугу эрэ сибикилээн үрэн моргуйда. П. Аввакумов
[Моойторук] …… өй ылбыттыы, муннунан сурдурҕаччы тыынан, салгыны сытырҕалыы түһээт, …… Үрэн моргуйда. «ХС»
ср. алт. мөргү ‘молиться; просить, упрашивать’

туохт. Тугу эмэ көрдөөн ааспакка-арахпакка үүйэ-хаайа тут. ☉ Просить, выпрашивать что-л. неотступно, настойчиво
«Атаас, эккин атыылаа, хастыыный?» — дэһэ-дэһэлэр, Ыстапааны илин-арҕаа ыыппакка кутугунаттылар. А. Софронов
△ Туохха эмэ кими эмэ кучуй, тылгар киллэрэ сатаа. ☉ Сильно упрашивать кого-л. делать что-л.; подстрекать кого-л. к чему-л. «Билигин буоллаҕына, егерскэй этэрээккэ киирэммит шпоралаах саппыкы кэтиэхпит, саабыла иилиниэхпит, талбыт аппытын мииниэхпит», — диэн кутугунатта. П. Ойуунускай

1. кэрэхсээ диэнтэн дьаһ. туһ. Доҕотторугар эрдэҕинэ Микиитэ үгүс саҥалаах, кэрэхсэтэн, санаата көтөҕүллэн сылдьар киһи этэ. Амма Аччыгыйа
   Талаан идэм Таптыыр дойдум Кэрэ дьонун Кэрэхсэттин! Күннүк Уурастыырап
   Витяны …… тыа бэйэтин иһэ, хараҥа түбэлэрэ, сөрүүн күлүктэрэ ордук кэрэхсэтэллэр. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Ааттата сатаа, көрдөһүннэр; дьон болҕомтотун тардан, улахамсый, киэмсий. ☉ Заставлять упрашивать себя, ломаться; чваниться, хвастать
   Кэрэхсэтэн аанньа кэпсэппэт. Ырыаһыт кэрэхсэтэн ыллаабат.  Бэл диэтэр, кэрэхсэттэҕэ аатыран, манна бырдахтыын быдаммыттар, күлүмэнниин күрэммиттэр, — арай тааһынан эрэ баай. Н. Заболоцкай

I уметь, мочь; кини барыны сатыыр он умеет всё; итини сатыам суоҕа я это не сумею; сатаабат сата баһын тардар посл. кто не умеет (дело делать), тот громко шумит.
II 1) в сонет, с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. стараться, пытаться; прилагать усилия; кэлиэхпэр диэри үлэлии сатаа постарайся поработать до моего приезда; кэлэ сатаа постарайся приехать (непременно); 2) в аналит. ф. сатаан кэбис = с деепр. на =а, =ыы основного гл. означает зря, напрасно; безрезультатно; күүтэ сатаан кэбис = напрасно прождать; этэ сатаан кэбис = напрасно говорить, убеждать; көрдөһө сатаан кэбис = безрезультатно упрашивать # сатаан бардаҕына к тому же, вдобавок; как назло; сатаан бардаҕына бүгун ардаата как назло, сегодня погода испортилась.

I
ааттаа диэнтэн холб. туһ. Биһиги олус доҕордуу этибит
Ол гынан баран бэйэ-бэйэбитин ааппытынан ааттаһар кыахпыт суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
Биһиги дьэ ааппытын ааттаһан билсистибит. Н. Габышев
II
туохт.
1.
ааттаа диэн курдук. Ааттаспыт киһи аамдьаамы кытыарар (өс хоһ.). [Кэтириис:] Абаҕаа, көрдөһөбүн, ааттаһабын, миигин хайдах баҕарар дьаһай, ити эрэ киһиэхэ биэримэ. А. Софронов
Өлөртөн куотар өйдөнөн, Улуу муораны ааттаста: Абыраа, Аһын даа, Аарыма байҕал, Аста-балыкта кулу! Күннүк Уурастыырап
2. Сымнаҕастык, ол эрээри ылыннарыылаахтык, дьаныардаахтык көрдөс. ☉ Мягко, но настоятельно просить, упрашивать
Ааттаһар да ахсааннаах, көрдөһөр да күттүөннээх (өс ном.). Биирдэ мөлтөхтүк аахпыккыттан санааҕын түһэримэ, эн чахчы үчүгэй куоластааххын, дьоҕурдааххын диэн дьүөгэлэрэ ааттаһа сатаабыттара да — истибэтэҕэ. Софр. Данилов
[Харатаайап кулуба] «Санаабытыгар көрүүлэнэн көр», — диэн ааттаспытыгар, Сыгынньах ойуун ыарыаҕынан ыараан, өр тугу да саҥарбакка олорбута. Н. Якутскай

I
көр кэтэрт
Хотуннаах тойон баар-суох мааны таҥастарын таҥыннылар, оннооҕор Дьөгүөрдээннээх Сөдүөччүйэҕэ сэнэх таҥаһы булан кэтэттилэр. Амма Аччыгыйа
Истээх үтүлүк, бэргэһэ, тыс күрүмэ кэтэппитэ, Итии саҕынньах биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Иирбит киһини тутан, сылгы курдук умса баттаан туран, куйах кэтэттилэр. Эрилик Эристиин
II
кэтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Мин кинини кэтиибин, үс, түөрт киһинэн, бэйэтэ билбэтинэн, кэтэтэбин. Суорун Омоллоон
Суоппар уол да, кэтэппэккэ, Сотору тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Улунучаан, Улунучаан, Улун курдук арылыҥнаан, Күөрэгэйдии көрүлээн, Күндү күнү көөчүктээн Кэрэ кэми кэтэтэҕин, Кэскил туһун санатаҕын. С. Зверев
♦ Сирэй-харах кэтэтэр — 1) туохха эрэ сөбүлэһиэхчэ сөбүлэспэккэ, биэриэхчэ биэрбэккэ күүттэрэн эрэйдиир. ☉ Заставлять упрашивать; мучить, томить кого-л. своей нерешительностью
[Өлөксөөндөрө:] Хотуой, ол-бу буолан эрэйдээмэ, барар буоллаххына бар! Тоҕо сирэйгинхараххын кэтэтэҕин? Н. Неустроев; 2) куруук сэрэнэ, куттана, бүөбэйдии сырыт (хол., ыарыһах киһи, оҕо доруобуйатын туругуттан). ☉ Быть в постоянной тревоге, беспокойстве (напр., из-за состояния здоровья близкого человека)
Муҥ сатаатар уолум Хабырыыс этэҥҥэ сылдьара баҕалаах. Аны кини сирэй-харах кэтэтэрэ итэҕэс эбит. НС ОК

туохт. Тугу эмэ ыһыллыбатын курдук гына онон-манан анньан тик, сэлбээ, кэлгий. ☉ Скреплять что-л., связывая, сшивая. Саа хайдыбыт маһа ньаалбаанынан үүйүллүбүт
□ Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
Дарбааһап таһырдьа тахсан, аны балаҕан таһыгар ат баһын быатын сэмсии, үүйэ олорор Уйбаанчыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
♦ Үүйэ (үүйэ-хаайа) тут — 1) кими эмэ бокуой биэрбэккэ ынньаҕалат, тугу эмэ ааспакка-арахпакка көрдөс. ☉ Не давая покоя, прохода кому-л., усиленно просить, упрашивать о чём-л.
Ирина Владимировна: «Аны ханна да барыма, сэрии диэн кыыс оҕо анала буолбатах», — дии-дии кыыһын биир кэм үүйэ тутта, көрдөстө-ааттаста. С. Никифоров
«Хата, кэпсээ», — диэн Сахаары тула өттүттэн үүйэ тутуу буолла. И. Сосин
Чэ, «Уйбаан, кэпсээ, кэпсээ», — диэн үүйэ-хаайа туттубут. «ХС»
Оҕолор аҕаларын ону-маны ыйытан үүйэ-хаайа туттахтарына, төһө да сылайдар, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ лоп-бааччы быһааран биэрээччи. «Кыым»; 2) аспакка-арахпакка киирэ тур, эрэйдээ (санаа, санаа-оноо туһунан). ☉ Обступать, охватывать, захватывать (напр., думы, мысли)
Сүөдэри сэриигэ киирэ охсор санаа үүйэ тутара. Г. Колесов
«Мантан бара охсуохха, куотуохха», — диэх курдук санаа үүйэ тутар. Э. Соколов
«Киһи хайдах сураҕа суох сүтүөй? …… Тыыннаах буолуо. Кини хайаан да көстүө», — итинник санаа Мария Егоровнаны үүйэ-хаайа тутара. «Кыым»
ср. бур. уяха ‘шнуровать’; уйг. үймэк ‘собирать в одно место’