туохт. Ханнык эмэ сиргэ (хол., алааска, үүтээҥҥэ) миэстэҕэ сайын бүтүөҕүттэн кыһын саҕаланыар диэри олор. ☉ Прожить, пробыть, провести всю осень где-л. (напр., в аласе, зимовье)
[Күөрэгэй:] Аһыым арыый урудуйан, ол алааска күһээбитим уонна соҕуруу көппүтүм. Р. Кулаковскай
Ол кырдьаҕас уолунаан, Дьааҥыга биир үүтээҥҥэ сытан, күһээн бултаабыттар. В. Иванов
Георгий Осипович Улахан Чанчык бириискэтигэр үлэлии сырытта. Онно күһүүр уонна кыстыыр. ВНГ ГОПХ

сыһ.
1. Кыһалҕата суох дэлэйдик, байылыаттык (олор). ☉ Безбедно, ни в чем не нуждаясь (жить)
Олоруохпут өссө ордук урудуйан, чэрдэнэн, ыччаттанан баайдык-тоттук, ыал-дьон буолан ньиргийэн! Дьуон Дьаҥылы
Мин бу кыһалҕата суох баайдык-тоттук олорорбуттан аккаастаныахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
2. кэпс., сөбүлээб. Көрү-нары батыһан, аһаан-сиэн, арыгылаан (бириэмэни аһар). ☉ Разгульно, беспутно (проводить время)
Көҥүл көрүлээн баайдыктоттук иитиллибиттэртэн үчүгэй дьон тахсыбыттара ахсааннаах. И. Гоголев
Дьэргэ Лэкиэни иһэрэ үчүгэйин, аһа минньигэһин, баайдык-тоттук олорорун хайҕаталаата. Болот Боотур

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё

туохт.
1. Быстыбыты холбуу баайан устатын оннугар түһэр эбэтэр туох эмэ устатыгар атыны эбэн уһат, устатын улаатыннар. ☉ Наращивать что-л. в длину, надставлять, удлинять. Быаны салҕаа. Маһы салҕаа. Сон сиэҕин салҕаа. Дьиэни салҕаа
□ Оҕонньор икки хатыһы салҕаан баран хас да хос гына бүк тутуталаата. Амма Аччыгыйа
[Сахалар] уобул муннуктаах ампаар дьиэни, маска маһы салгыыр албаһы эмиэ билэллэр. Б. Лунин (тылб.)
2. Саҕаламмыты, төрүттэммити эбии ситэрэн илдьэн ис, ситэрэн оҥор. ☉ Продолжать начатое, вести, делать что-л. дальше
Көҕөнү ылан илиибэр туппутунан суолбун салҕаан истим. Суорун Омоллоон
Сайыҥҥы үлэни салҕаан, күһүҥҥү үлэлэр күөрэйэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Эһэҥ, аҕаҥ суолларын эн, Эдэр киһи, салгыаҕыҥ, Космоһынан дуу сиринэн Син биир онон барыаҕыҥ. И. Эртюков
Кыахтааҕа эбитэ буоллар өсөһөн да туран билигин үлэтин салгыа этэ. В. Яковлев
3. кэпс. Киһи үбүнэн-аһынан кыһалҕатыгар көмөлөс, кыһалҕатыттан быыһаа. ☉ Помочь кому-л. материально, подсобить деньгами
[Тыҥырах:] Сүрэҕиттэн санаан кыра харчыны салҕаарай диэн кэлбитим. Н. Неустроев
Тойонуом, кыбыыбар отум баранна. Сүөһүм эстэригэр тиийдэ. Биир тиэйии отто эһиилгэ диэри иэс салҕаа. И. Сосин
Оттон бэйэтэ буоллаҕына киһиэхэ тугу эмэ салҕаатаҕа дуу, наар ыларын, албынныырын эрэ саныыр. В. Ойуурускай
4
көр тыынын салҕаа. Дмитрий Иванович айыы кыылын [ыалдьыбыт куосканы] эрэйин кылгатан салгыы охсон кэбиһиминэ диэн сүгэһэр оҥостор санаата арыый урудуйан барбыта. В. Яковлев
♦ Илиитэ салҕаа көр илии. Санаата (күүстэ-күдэхтэ) салҕаа — киһи санаатын күүһүрт, бөҕөргөт. ☉ Подбодрить кого-л., поднять дух кому-л.
Санаабытыгар санаа эбэн салҕаатыҥ. П. Тобуруокап
Мөлтөҕү күүһэт, Мөдөөнү тиэтэт, Саргыта ыллаа, Санаата салҕаа. А. Абаҕыыныскай
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун, эн үтүө санааҥ миэхэ күүс-күдэх салҕаатын! С. Ефремов. Тыынна салҕаа — киһини өлөргө тиэрдимэ, көмөлөһөн тыынын өрүһүй. ☉ Помочь кому-л. остаться в живых, продлить жизнь кому-л., спасти кого-л. (напр., от голодной смерти)
[Хаппыт Суруксут:] Бу эркини көҥү охсубут киһи… һуу! Тыыным хаайылынна… һуу! Тыынна салҕааҥ, көҥүллэ аҕалыҥ. Күндэ
Элбэх киһи махталын ылбыта, элбэх киһиэхэ тыын салҕаабыта. И. Федосеев. Тыынын салҕаа — ыалдьан, оһоллонон өрүһүлтэтэ суох буолбут сүөһүнү, кыылы өлөр, тыына быстарын түргэтэт. ☉ Добить смертельно больное или увечное животное
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
ср. тат. ялгау, монг. дьалҕа, бур. залҕа ‘соединять, присоединять; сшить’

аат.
1. Киһи илиитинэн оҥорбутуттан ураты кинини тулалыыр эйгэ бүтүннүүтэ. ☉ Окружающий человека мир (за исключением творений его рук)
Бу киэҥи, холкуну, айылҕа кэрэтин, кини модун күүһүн үйэм тухары өйбөр, сүрэхпэр иҥэриэхпин баҕарабын. Амма Аччыгыйа
Кини [Күннүк Уурастыырап] хоһоонноругар айылҕа эҥин — эгэлгэ өттүлэрэ тыыннаах хартыына буолан бэриллэллэр. Софр. Данилов
Билигин биһиги дойдубутугар айылҕа харыстабыла сүҥкэн суолталаах судаарыстыбаннай дьыаланан буолла. «ХС»
2. Ханнык эмэ сир, дойду ньуура, үүнээйитэ, хамсыыра-харамайа. ☉ Рельеф, растительность, животный мир той или иной местности, страны, края
Айылҕа барахсан, торҕо күөх өҥө этиэх түгэнэ уларыйа охсон, барыта саһаран, кыһыл көмүстүү кылбаһыйда. Н. Заболоцкай
Суол тоҕойун анараа өттүгэр айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Айылҕа уһуктан, Алааһым уйгууран, Аларга чыычаахтар туойдулар. П. Тобуруокап
△ Куорат таһа, куорат таһынааҕы сынньанар күөх сирэм, уу, хайа эҥин. ☉ Загородная местность, места отдыха (поля, воды, леса, горы). Айылҕаҕа сынньан. Айылҕаҕа таҕыс
□ Оо, ол тыаҕа, Улуу тыаҕа, Ол чуумпуга, айылҕаҕа Тиийбит киһи баар ини! С. Данилов
3. Ханнык эмэ сир, дойду, күнүн-дьылын, килиимэтин туруга (үксүгэр быһаарыылаах). ☉ Климатические условия (обычно употр. с определением) местности, страны, края
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хоту сири ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Кэмсиммэппин ол ыраах Бэрдьигэстээх сирдээхпин, Кытаанах айылҕалаах Дойдуга үөскээбиппин. С. Данилов
4. филос. Аан дойдуга, куйаарга туох баар барыта, материя. ☉ Всё, существующее во Вселенной, органический и неорганический мир, природа, материя. Тыыннаах айылҕа. Тыыммат айылҕа. Айылҕаны чинчийии. Айылҕа сокуона
□ Материя, айылҕа өйтөн-санааттан тутулуга суох, төрүкүттэн баар, оттон өй-санаа материяттан үөскүүр диир философтар материалистарга киирсэллэр. ДИМ. Былыргы дьон айылҕа уонна уопсастыба сайдар сокуоннарын бэйэлэрэ билэр, өйдүүр олохторугар дьүөрэлээн, киһиэхэ бэйэтигэр маарынныыр уобарастарын сирэйдээн көрдөрөллөрө. Саха фольк.
5. Туох эрэ ис дьиҥэ, төрүкү сүрүн свойствота. ☉ Сущность, природа, основное врожденное свойство кого-чего-л. «Буурҕа-буулдьа дьылыгар» Эллэй талаанын, айылҕатынан лирик поэт буоларын дьэҥкэтик көрдөрөр. Софр. Данилов
Төлөн туох баар итиитин, сырдыгын биирдэ эрэ биэрэн баран эмискэ бүтэн хаалааччы. Кэрэни айааччылар үгүстэрин да айылҕата оннук. Суорун Омоллоон
♦ Айылҕа оҕото — 1) айылҕаҕа төрөөн-үөскээн, кини эриирин-мускуурун тулуйар, айылҕаҕа таптаабытынан көҥүлбосхо сылдьар (хол., сылгы, дьиикэй таба, кыыл, чубуку, тайах эҥин тустарынан). ☉ Дитя природы (о приспособленности зверей к суровым условиям Севера, об их вольной жизни на лоне природы)
Сылгы былыр-былыргыттан айылҕа оҕото дэнэр, ол иһин айылҕа туругуттан үөскүүрэ-төрүүрэ ыкса тутулуктаах. АНП ССХТ; 2) куруук айылҕаҕа сылдьар, булдунан дьарыктанар, ыраас, көнө, кэнэн киһи. ☉ Дитя природы (о человеке, постоянно находящемся на лоне природы, живущем ее дарами, честном, чистом, прямодушном и наивном)
Айылҕа оҕото Эргимургум көрө турар, Күн санаалаах Киһи барахсан Күн уотугар сардаҥарар. С. Данилов
Онно [Мэйи сиригэр] былыргы өбүгэ тоҥус өлбөт-мэҥэ хоодуот бииһэ, кыһалҕаттан уонна кыһарҕантан кыйдаран, кыыл-бырах сырыттахтара, айылҕа атаахтаппатах оҕолоро. Л. Попов. Айылҕата тардар — 1) айылҕаттан бэриллибит төрүкү дьоҕур биллэр; инстинкт көбөр. ☉ Проявляются прирожденные, врожденные склонности, инстинкты
Аччыктаатаҕына, эрэйи көрдөҕүнэ, бэйэтэ да айылҕата тардан, бултуу үөрэнэр ини [иитиэх кырса оҕото]. И. Федосеев; 2) куһаҕан быһыыта-майгыта быгыалаан, күөрэйэн ааһар. ☉ Сказываются его дурной характер, дурные наклонности.
◊ Айылҕаны чинчийээччи — тыыннаах, тыыммат айылҕа көстүүлэрин, уопсай сокуоннарын үөрэтээччи. ☉ Естествоиспытатель. Айылҕа сүүмэрдээһинэ биол. — баар усулуобуйаҕа ордук үөрэммит (урудуйбут) организмнар тыыннаах буолуулара, үөскээһиннэрэ, оттон онно сөп түбэспэт өлүүтэ-сүтүүтэ — тыыннаах буолар иһин охсуһуу, тыыннаах айылҕа сайдыытын сүрүн сокуона. ☉ Естественный отбор. Айылҕа үөрэҕэ — айылҕа көстүүлэрин уонна сокуоннарын үөрэтэр наукалар бөлөхтөрө (ботаника, зоология уо. д. а.). ☉ Естествознание
Күнүс үс-түөрт оҕо кэлэн сурук ааҕан добдуйаллар, ахсаан суоттаан букунаһаллар, айылҕа, география үөрэҕэр учууталларын кэпсээнин истэн олорор буолаллар. П. Филиппов