побуд. от көнньүөр = утешать, успокаивать; поднимать настроение.

утешать; развлекать, забавлять, веселить (обычно ребёнка); ытыыр оҕону саатат = утешить плачущего ребёнка.

1) диал. менять, подменивать; үтүлүкпүн аралдьыппыттар мне подменили рукавицу; 2) отвлекать (напр. от мрачных мыслей); утешать; ытыыр оҕону аралдьыт = утешить плачущего ребёнка.

I 1) называть, произносить имя; аатын ааттаа назови его имя; 2) называть, давать имя; именовать; маны туох диэн ааттыыллар ? как это называется?; оҕоҕутун ким диэн ааттаатыгыт ? какое имя вы дали своему ребёнку?, как вы назвали своего ребёнка?; 3) считать кем-л., каким-л.; кинини күүстээх диэн ааттыыллар его считают сильным.
II 1) успокаивать, утешать (напр. ребёнка); 2) см. ааттас = II.

туохт.
1. Тимир, алтан оҥоһуктары дьэбин сиэбэтин диэн эбэтэр киэргэтэн көмүһүнэн эбэтэр атын металынан бүрүй. ☉ Покрывать тонким слоем золота, олова или другого металла железные или медные изделия, золотить, лудить
Көмүһүнэн дуйдаа. Ууга тимир түргэнник дьэбиннирэр, ол иһин ыстаал оҥоһуктары дьэбин ылбат металларынан дуйдууллар. КДМ Х
2. көсп. Ким эмэ санаатын тугунан эмэ көнньүөрт, саарат. ☉ Утешать, успокаивать кого-л., чем-л., поднимать настроение кому-л.
Аһыыр ас быһынна, таҥараҕа саатар оҕолорум санааларын дуйдуурга кыра астааҕым буоллар. А. Софронов
[Эн] санааҕын ырыанан дуйдуугун. С. Данилов
Дьон санаатын кэнсиэринэн дуйдаан арыый чэпчии тыыммыппыт. «ХС»

туохт.
1. Кырдьыгы токурут, сымыйалаа. ☉ Искажать правду, намеренно обманывать, лгать
Үрүҥнэр, бэл, күрүүр күннэригэр биһигини албыннаабыттар ээт: кыргыһа бардыбыт диэн баран, күрээн хаалбыттар. П. Ойуунускай
Тоҕо бу албынныы олоробунуй? Кырдьыгынан кэпсээн биэрдэхпинэ... Софр. Данилов
Куттанан албыннаабакка кырдьыгынан көрдөрүүй: Этэрээтигэр саллаат-дьон төһөнүй? Күн Дьирибинэ
2. Угаайылаан, үктэтэн, киитэрэйдээн бэйэҥ сыалгын ситиһэ сатаа. ☉ Путем плутовства, обмана, мошенничества добиваться своей цели
Сыҕаайап норуоту албыннаан, Лухаҕа сымыйанан кыыһырбыта буоларын туһунан тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэри, хараҥа тыа дьонун, албыннаабыттар, кини уолугар тиийэ үктэппиттэрэ. Н. Заболоцкай
«Эн кыра дьону албыннаан ааккын билбэт гына байдыҥ», — диэн утары эттэ Друзьянов. М. Доҕордуурап
3. Ханнык эрэ буолбута буол, кубулун. ☉ Принимать (какой-л.) вид, притворяться
Хайа алы гынан, албыннаан, баар-суох баттаҕын үргээн ылан, сиргэ түһэрбэккэ эрэ, хоонньубар симпитим буоллар... П. Ойуунускай
Киһим миигин албыннаан утутаары, утуйбут буолан муннун тыаһата сытта. Амма Аччыгыйа
«Эн үрүҥҥүн дуу, кыһылгын дуу? Дьэ эт эрэ, үчүгэй оҕо буоллаҕыҥ дии»,— Хампаахап албыннаан ыйытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Ылыннарыылаахтык, сымнаҕастык этэн, тылгар киллэрэн түөкэйдээ, төбөтүн иирт. ☉ Своими мягкими увещеваниями вскружить голову кому-л.; соблазнять кого-л.
Албынныан быатыгар сыстаҥнаабыта, санаабын эрийэ охсубута түргэниэн. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүбэлээбиттэрин курдук кэпсэтэн, Манчаарыны албыннаан, дьиэбэр киллэриэх буоллум. МНН
Аан маҥнай, күнүс, Албынныырын саҕана, «Түүнүнэн түүлгэр киирэн, Күнүһүнэн атынан кэлэн, Көрөн барар буолуом», — дии-дии, Сырдыгынан сылаанньыта турбута. Саха нар. ыр. II
△ Тугунан эмэ сымыйа суолунан санааҕын аралдьыт, санааҕын минньит. ☉ Утешать себя чем-л. необычным, обманывать себя иллюзиями
[Маайа:] Аны эн миигин кэргэннээхпин диэмэ, мин даҕаны киһилээхпин диэн санаабын албынныам суоҕа. А. Софронов
Мин бэйэм бэйэбин албыннаан Минньигэс санаанан сүрэхпин сылытан, Кыра да сыһыаҥҥа, биир мэник ууралга Улахан суолтаны биэрэбин, быһыыта. Т. Сметанин

туохт.
1. Ким эмэ болҕомтотун атыҥҥа тардан, тугу эмэ гынарын умуннар, үлэтиттэн, дьарыгыттан араар, тэйит. ☉ Обращать чье-л. внимание на другое и тем самым отвлечь его от работы, занятий
Оҕонньор кыыһын сааһа ситэ илик, онон халыымын биирдэ көрдүө суоҕа, онон-манан аралдьытыма, хата сөбүлэн, сөп дуо? А. Софронов
Күнүс үлэспит болдьохпут кэлэн, проекционнай аппарааты көтөҕөн киирбит Миитэрэй үлэлии олорбут үлэбититтэн тута аралдьытта. Т. Халыев
«Бэйэ, аралдьытыма. Ону-маны саныыбын», — диэн күдээринэ хоруйдуур. М. Доҕордуурап
Кэбис, эн миигин аралдьытыма. Аата, бары-бары аайыттан куттаныах сир барамматаҕын. И. Федосеев
2. Кими эмэ санаатын чэпчэт, көнньүөрт. ☉ Отвлекать кого-л. (напр., от мрачных мыслей); развлекать, утешать
Харытыана эрэйдээх бу курдук үксүн курутуйа, үксүн санаарҕыы олордоҕуна, хата Настаа эмээхсин аралдьытта. П. Ойуунускай
[Маркс] адьас өлүөр диэри балаҕыран барбатаҕа, күлүү-элэк тылларынан биһигини аралдьытара. ЛВ МТА
Костя кинини кэпсээнинэн-сэһэнинэн аралдьытан, соҕотох онон да Марыынаҕа уонна Доропуун оҕонньорго улаханнык көмөлөстө. Н. Заболоцкай
△ Кими эмэ саатат. ☉ Развлекать кого-л.. Ити оҕону оонньуурунан аралдьыт эрэ
□ Аллара түһэн ыалдьыттары аралдьыт
Чаас аҥаара буолан баран кэлээр. Н. Островскай (тылб.)
3. Кэпсэтэр, сэһэргэһэр тиэмэҕин уларыт. ☉ Переменить, изменить тему разговора
Онтон уол, аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
«Тоойуом, сөмөлүөт кэлэрин-барарын төлөпүөнүнэн этээччилэрэ суох», — Слепцов кыыһы өһүргэтимээри, атыҥҥа аралдьытар. Н. Якутскай
«Бу сэриигэ кыайдарбыт, эйэ уһуннук, үчүгэйдик олохсуйуох этэ», — диэн Мичил убайа, кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан, саҥата элбээн барда. Г. Колесов
♦ Санааҕын аралдьыт көр санаа
Кини [Суоппуйа] куттанара. Санаатын аралдьытаары табах уурунан тардар, иһиллээн көрдөҕүнэ им-дьимҥэ дылы. Д. Таас
[Уйбаачаан] санаатын аралдьытаары, киэһэ аайы Таняҕа киирэн бириэмэтин атаарар үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
Ким да кэлэн санаабын аралдьытыа, сүрэхпин үөрдүө дии санаабат этэ [Ньургуһун]. Дьүөгэ Ааныстыырап

I
туохт.
1. Ханнык эмэ предмет, көстүү о. д. а. аатын эт. ☉ Говорить, произносить название, имена предметов, явлений и т. д. Ньуоҕуһут таба диэн уҥа өттүгэр көлүллэр, көнө сүрүннээх, муоһаланар табаны ааттыыллар. А. Софронов
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
2. Кимиэхэ, туохха эрэ аат биэр, ааты иҥэр (анал ааты, эбэтэр уопсай метафора курдугу). ☉ Давать имя (собственное или нарицательно-метафорическое); нарекать кого-что-л. [Күлүк:] Хантан да кээлтим-баартым биллибэккэ, күлүк курдук сырыттаҕым дии, киһи обургу сыыһан да ааттыа дуо? А
Софронов. Аҕабыыт ааттаабыт аата кумааҕыга эрэ сылдьара, кини ааттаабыт аата үс дойдуну бүрүүкүү барара, устуллубат тирии буолара, суоруллубат сыбах буолан сыстара. П. Ойуунускай
Биир саамай оччугуй кутуйах баар. Күөрэгэй кинини, олус кыратын иһин «Туораах» диэн ааттаата. Т. Сметанин
Чульманы Саха сирин саамай соҕурууҥҥу салгынын аартыгынан ааттыахтарын ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Ханнык эрэ чопчу санааны үөскэт, тылы тарҕат (үксүгэр сөбүлээбэт, омнуолаах). ☉ Распространять, укреплять какое-л. мнение, слух о комчем-л. (обычно отриц., предосудительное)
Биһигини отой үлэлээбэт күүлэй дьонунан ааттыылар. С. Данилов
Быыпсай кинээс Александр ытыллыан үс хонук иннинэ «дойду түүлэһэ» диэн ааттаан баран, нэдиэлэ кэриҥэ буолан төннүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Ким, туох эрэ туһа диэн, анаан сорук оҥостон (кэл, бар эҥиннээ -ан сыһыарх туохт. ф-гар). ☉ Делать что-л. со специальной целью, заниматься чем-л., поставив перед собой целью достичь именно чего-л. (в ф. деепр. на -ан)
Эн биһикки кыыспытын ааттаан, ыраах улуустан ойох ыла кэлэллэрэ биллибэт. Сороххо Күтэр Уйбаан уола баҕалаах буолсу. Н. Неустроев
Дьону көмүү нөҥүө күнүгэр Каландаришвили этэрээтэ саха норуотугар ааттаан суруйбут суруга бэчээттэннэ. Амма Аччыгыйа
◊ Ааттыыр этии тыл үөр. — предмет аата эрэ ааттанар, хайааһына ситэриллэрэ наадата суох, биир эрэ тутаах чилиэннээх этии. ☉ Номинативное предложение. Ааттыыр этии төрүт түһүккэ турар биир тылынан эбэтэр субуруччу ааҕыллар интонациялаах хас да тылынан бэриллиэн сөп
□ Ааттыыр этиилэр уус-уран айымньы саҕаланыытыгар уонна драматическай айымньылар ремаркаларыгар үксүн баар буолааччылар. ЧМА СТҮөТ. Албан ааттаа — ким эмэ аатын-суолун киэҥник биллэр, сураҕырт. ☉ Прославлять, давать громкую славу, знаменитое имя
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс хоһ.). Айыылаах киһини таҥара баара буоллар байытыа, барҕардыа, албан ааттыа, чыынныа-хаанныа суох этэ. И. Гоголев. Хос ааттаа — киһини быһыы быһан, дьүһүннээн ааты иҥэр. ☉ Давать прозвище кому-л.
Кини ньилбэгэр соттору уурунан олорон, чэйдиир үгэстээх, ол иһин сахалар кинини «Соттордоох Дудаар» диэн хос ааттаабыттар. Л. Попов
Дьонноро Уйбааны Хос ааттаан «Күүрээннээх Уйбаанчык» диэбиттэр. Эрилик Эристиин
II
туохт.
1. Иэйэн-куойан, айманан күүскэ көрдөс. ☉ Молить, умолять, заклинать (часто со слезами)
[Маайа:] Доҕоор, ааттыыбын, көрдөһөбүн, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Ааттыыбын, аҕаккам оҕотоо! Өлөрүмэ, өһөрүмэ. Н. Неустроев
[Күннэй:] Тыый даа, аҕам оҕотоо... Туох буоллуҥ? Охсоору гынныҥ дуу? Ааттыыбын. Суорун Омоллоон
2. Уоскут, саатат (хол., оҕону таптаан, эйэҕэс тылынан). ☉ Успокаивать, утешать (напр., ребенка). Оҕону ытатымаҥ, ааттаан, уоскутан утутуҥ
□ Хас оҕом кыҥкыйын уйабын Ардыгар аҕалыы ааттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
△ Санаатын табан сөбүлэһиннэр, тылгар киллэр. ☉ Делать уступчивым, покладистым, сговорчивым (своими ласками, уговорами)
Ый отут хонугун тухары салгылатыҥ: этэ-хаана ыраастаннын. Ыраастанан баран кэргэнин ааттаан ылан кэллин. Саха фольк. «Тукаам, ааттаама, араас буолан, — диэтэ кини. — Соҕуруу барыа буоллар бардыын-бардын, олох да кэлбэтин». Далан
Арай биирдэ Сүөмэ Аҕатын туут хайыһарын, Ааттыынааттаан уларсан ылла. С. Данилов