туохт., эргэр. Улаханнык кыыһыр, кыйахан, уордай. ☉ Раздражаться, разъяряться
Хабарыма, доҕор, мин тылбыттан! ПЭК СЯЯ
Хас киһи үйэтигэр Ханыылаһыахпыт диэн Хаарыаннаах доҕорбор Хабарар, хаарчахтаһар Эбит буоллахпыный даа! Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. бур. хэбэр ‘ярый’, тюрк. кабар ‘надуваться, чваниться’

тыаһы үт. туохт. Туохха эмэ охсуллан, анньыллан кылгас тыаһы таһаар. ☉ Производить короткие отрывистые глухие звуки (при ударе, столкновении)
[Бухатыырдар] сүүс-сүүстэриттэн кип-хап гына анньыһа түспүттэр. ПЭК ОНЛЯ III
Кип-хап гынан, массыыналар ааннарын сабынан, икки аҥыы тэйсэн бардылар. В. Яковлев

кып-хап тутун — түргэнник, эрчимнээхтик хамнан (көнө уҥуохтаах киһи туһунан). ☉ Двигаться быстро, ловко, энергично (о стройном человеке)
Урукку саллаат ыалдьыбатах, сынньаммыт кэмигэр кып-хап туттар буолааччы. А. Сыромятникова
Үрдүк көнө уҥуохтаах, эрчимнээхтик байыаннайдыы кып-хап туттар-хаптар буолан, Подвойскай …… дьиҥнээх строевой сулууспа киһитин курдук көстөр этэ. МП ККС

туохт.
1. Илиигинэн араастаан, араас өттүттэн ыл. ☉ Держать в руке, хватая, рассматривая со всех сторон. Хотуурун ылан биитин тутанхабан көрдө
□ Оҕонньор аан чанчыгар турар олох маһы ылан тутан-хабан көрдө. А. Сыромятникова
Таня ытамньыйа сыспыта, суругу ылан тутанхабан көрөн баран, дөйбүт курдук хамсаабакка олорбута. М. Доҕордуурап
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕин кытта илдьэ сылдьан, бэйэҕэр олордон көр-харай, иит. ☉ Воспитывать кого-л., ухаживать за кем-л., содержать кого-л.
Онтон хомойон Омоҕой оҕонньор күтүөттээх кыыһын бэрт куһаҕаннык тутар-хабар буолбут, сыл таһааран баран батан таһаарбыт. Н. Неустроев
Байар дьулусханыгар, ханнык да баайдардааҕар ордук кэрээнэ суох, хамначчыттарын куһаҕаннык тутар-хабар, аччыгыйдык төлүүр. Н. Якутскай

I
туохт.
1. Туох эмэ көтөн, кыырайан иһэри илиигэр түһэрэн ыл. ☉ Поймать, схватить что-л. на лету
Микиитэ хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
«Икки чыккымайы кытта биир көҕөн иҥнибит», — Таалай хортууһун өрө быраҕан баран хабар. С. Маисов
2. Мэҥиэни ыйыстан күөгүгэ иҥин (балык туһунан). ☉ Хватая насадку, попадаться на удочку, клевать (о рыбах)
Ээй, ол чиэрбэни мунду эрэ хабар, өрүс балыга ас диэбэт, тиэстэни ордорор. И. Федосеев
Буордаах ууга күөгүнү быраҕар туһата суох, балык мэҥиэни көрөн хаппат, оттон бу сырдык өттүгэр курдаттыы көстө турар, ол иһин манна балык улгумнук кэлэр. Н. Заболоцкай
Көр эрэ, «Чардааттаах» үрэҕин төрдүгэр балык хабар да хабар үһү. «ХС»
3. Ытыр, хадьырый (ыт, сылгы туһунан). ☉ Хватать, сжимать зубами, кусать (о собаке, лошади)
Ат бөдөҥ, модьу тиистэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай илиитин сулбу тардан куоттаран биэрдэ. Далан. Кустук [ыт оҕотун аата] ыйылыы түһэн баран, дьиэтин диэки ыстаммыта, анарааҥҥыта буутун быһа хабан хаалбыта, ол кэннэ эккирэтэ сорумматаҕа. И. Федосеев
Соһуйбут ыт ырдьыгынаабытынан ойон туран, тоттук уол хаҥас бүлгүнүн быһа хабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Тугу эмэ түргэнник сиэн бүтэр, уобалаан кэбис. ☉ Быстро съесть, слопать, умять, проглотить что-л. (обычно простую еду)
Саһыл: «Бу быыкаайык хайах сыыһа аҕаллым, маны хабан көрөөхтөө!» — кэһиитин дуомун ылан талыр гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I
Уол тэриэлкэтигэр уурбут эттэрин начаас хабан кэбиһэн баран, ону-маны көрө-истэ олордо. Амма Аччыгыйа
Остуол хотойор аһа икки-үс хаппыт кэтилиэт, килиэп аҥаарын дуома буолан биэрдэ, ону кыраппыыны түгэҕэр хаалбыт тымныы уунан дьулурутан, начаас хабабын. «ХС»
5. көсп. Ханна, туохха эмэ тэнийэн тиий. ☉ Охватывать, разлетаться, распространяться (напр., о вести); включать в себя (напр., о территории)
Бассабыыктар үтүөҕэ баҕаралларын туһунан дэриэбинэҕэ эрэ буолбакка, ону ааһан бүтүн улууһу хабар киэҥ кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Начаас икки ардыгар бастаанньа дойду киин уобаластарын бүтүннүүтүн хаппыта: сүүһүнэн тыһыынча бааһынайдар уонна кулуттар тэбис-тэҥҥэ өрө турбуттара. КФП БАаДИ
Чукотка территорията 660,6 тыһыынча кв. км хабар. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Кими эмэ туохха эмэ тарт, кытыннар. ☉ Приобщать, присоединять кого-л. к чему-л. (например стать участником, компаньоном или членом чего-л.)
[Күндэ] саха литературатын куруһуогун тэрийбитэ. Онно оскуола үөрэнээччилэрин эрэ буолбакка, куорат билиэн-көрүөн баҕалаах ыччатын барытын хаппыта. «ХС»
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
Төрөөбүт айылҕаны харыстааһын дьыалата биһиги Ийэ дойдубутугар норуот киэҥ маассатын хабар буолбута быданнаата. «Кыым»
7. көсп. Түөкүннээн атын киһи баайын, харчытын иҥэрин. ☉ Воспользоваться удобным случаем и присвоить, прихватить чужое добро
Березовскай төһө даҕаны таһыттан көрдөххө олоҕо суох чэпчэки киһи курдук көстүбүтүн иһин, олох суолугар, иннигэр, босхо сытары мэнээк аһарбат, хабан иһэр киһи быһыылааҕа. Далан
Хассыырдыы сылдьаммын арыгыны хабан кыайтаран турардаахпын. М. Доҕордуурап. Сотору аны сопхуостаан эрэр Тумат диэн уоллара дьону балыйбыта, харчыны хаппыта иһиллибитэ. К. Чиряев
♦ Иилэ хабан ыл көр иил
«Тулуйбакка!» — Фокин сүр хомоҕойдук иилэ хабан ылан, кэпсэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
«Эн биһиги биир сулуһу сөбүлүүр эбиппит дии», — Григорий иилэ хабан ылла. Р. Баҕатаайскай. Роза эҥээркэй, чуор куолаһынан ырыаны хайдах эрэ ураты долгутуулаахтык таһаарар. Биһиги кинини иилэ хабан ылан, эрчимнээхтик түһэрсэн ыллаан барабыт. «ХС»
Өллө хап — көр өл II. [Уоллаттар] Отуу-хахха туттубакка, Уот да отто барбакка, Саллаат курдук тиэтэлинэн, Саҥата суох өл хаптылар. Күннүк Уурастыырап
Күн иккис аҥаарыгар добуоччу тартара түһэн баран, сэмсэ аһылыкпытын аһаан өл хаптыбыт, оҕустар эмиэ булгутуллан сынньаннылар. С. Маисов
Сир үрдэ сарсыарда барык-сарык эрдэҕинэ, ламууттар суолга туруохтарын иннинэ уоттарын ыксатыгар олорон таба этинэн уонна кирпииччэ чэйинэн өл хаба олорбуттара. МС МК
◊ Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Кыыс үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар тахсан, сөбүлүүр идэтинэн сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан диэбиттии үлэлээн барбыта. Хабан ыл — эмискэччи хамсанан кими-, тугу эмэ тутан ыл. ☉ Резким движением схватить, выхватить кого-что-л., поймать что-л. Бааска саатын хабан ылан, биһигини көрө охсон, күөл диэки халыйан эрэр кустары ытан түптэлэппитэ. Далан
Харайдаанап өссө да төттөрү тарпатах илиитин хабан ылан, бобо тутан илигирэттэ. Софр. Данилов
Тима бүк тутуллубут суругу Өрүүсэҕэ уунна. Өрүүсэ хабан ылбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. А. Сыромятникова. Хабарҕатыттан хап (ыл) көр хабарҕа. Эмээхсинэ оҕонньорун саҥардыбакка хабарҕатыттан хаба олорбута
др.-тюрк. хап
II
хап курдук — киһи тутуһара туох да суох, барыта орун оннугар, сөрү-сөп (киһи хайдах тутта-хапта сылдьарын, таҥаһын-сабын туһунан этэргэ). ☉ О человеке: ладный во всех отношениях, хорошо сложён, ловок, быстр, аккуратен, безупречен
Испирдиэн бэрт Ис киирбэх, Хабырыыс бэрт Хап курдук. Өйдүүр өйдөөх, Саныыр санаалаах, Саҥарар тыллаах, Киһиттэн тиэрэтэ суох Кэрэ кэмэлдьилээх Оҕо дьон этилэр. А. Софронов
Өлөксөөс аҕата, Бүөтүр оҕонньор, сааһынан алта уончалаах, ол гынан баран барыах иннинэ барбыт, кэлиэх иннинэ кэлбит хап курдук оҕонньор. А. Бэрияк; хап сирэйгинэн — умса, сирэйгинэн (баран түс). ☉ Лицом вниз (падать)
Абааһы кыыһа [оххо табыллан] хаһыытаабытынан, Хап сирэйинэн умса баран түстэ. ТТИГ КХКК
Сергей быраатынаан дэлби тэбии долгунугар оҕустаран утуйан букуруһа сыппыт оһохторун үрдүттэн эһиллэн хап сирэйдэринэн муостаҕа быраҕыллыбыттара. С. Тумат

1. биирдэм тыас туохт. Тугу эмэ хаптаҕай өттүнэн хаптаҕайга охсон кылгас тыаһы эбэтэр онуоха майгынныыр тыаһы таһаар (хол., аан сабыллар тыаһа). ☉ Издать короткий громкий стук лёгким ударом чего-л. плоского обо что-л. плашмя, хлопнуть, шлёпнуть
   Бу түһэн истэҕинэ — сыҥаах тыаһа хап гынан хаалбыт. ПЭК ОНЛЯ II
2. дьүһ. туохт. Туох эмэ туохха эмэ сөп буоларын курдук түбэс. ☉ Точно угодить в намеченное место, ладно прилегать
   Кирилэ кыһыйан атыгар хап гына олоро түстэ, соноҕоһо салайтарыыта да суох билэр сиригэр, Кирилэ дьиэтин диэки, тэбэ турда. Н. Заболоцкай
   Аан хап гына сабылынна. «Кыым»

хап гын диэнтэн дьаһ
туһ. Бөрө айаҕар хап гыннаран кэбиһэр. Саха ост. I

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ха — диэн сүһүөҕүнэн саҕаланар даҕааһыннарга сыстар: хап-хара, хап-хаачырҕас, хап-халыҥ. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ха-: хап-хара ‘очень чёрный’, хап-хаачырҕас ‘очень хрустящий’, хап-халыҥ ‘очень толстый’
Борук-сорукка мас хатырыгын тыаһа хап-хачыгырас буола түспүтэ. Н. Заболоцкай
Маша соһуйбуттуу хап-харанан чэмэлийбит харахтарын Александр бэлиэтии көрдө. М. Доҕордуурап
Бу сырыыга киһибэр атын кыыс-намчы уолчаан холбоспут куп-кубаҕай, бып-быыкайык, хап-хатыҥыр. Хайдах эрэ субу «харк» гынан хаалыах курдук. С. Федотов
др.-тюрк. хап

сыһ. Сөрү-сөпкө, сөп түбэһэрдик, оруобуна. ☉ В самый раз, как раз
Көкө Буурай атыгар Тиийэн кэлэн, Үрдүк мындаатыгар Хап-дьип хатанан олоро түстэ. Д. Говоров
Биһиги киһибит Харалдьыктан көппүт Хара улар курдук Харалыктаан тахсан Хап-дьип миинэн кэбистэ. С. Васильев

— тута, улгумнук, түргэнник (толорор). ☉ С готовностью: сразу и быстро
Мин хап сабар тура эккириибин, таҥнаат, туһахтарбын көрө барабын. Н. Якутскай
Кыыс суругу хап сабар аахта уонна соһуйан аҕатын диэки ыйытардыы көрдө. М. Доҕордуурап
«Сибилигин аһы тардыахпыт, күүтэ түс», — Татьяна хап сабар ас тардан кэллэ-барда. М. Попов

раздражаться, разъяряться; олус хабарыма не очень раздражайся.

I : хап гын = однокр. издать хлопающий звук, хлопнуть; ытыһын охсон хап гыннарда он хлопнул в ладоши; халҕан тыаһа хап гынан хаалла дверь быстро захлопнулась.
II : хап сабар сейчас же, тут же, моментально, мигом, сразу; хап сабар ылла он тут же схватил; хап сабар барда он сразу ушёл.

1. частица препозитивная усил. присоединяется к нек-рым словам, начинающимся со слога ха=; хап-хара очень чёрный, чёрный-пречёрный; хап-халыҥ очень толстый, толстый-претолстый, толстенный (напр. о доске); 2. нареч. прямо; хап сирэйинэн түстэ он упал ничком (букв. прямо лицом); хап уорҕатынан барда он упал навзничь (букв. прямо на спину).

1) ловить; хватать, схватывать; мээчиги хап = ловить мяч; илиибиттэн хабан ылла он схватил меня за руку; сиргэ сытар тааһы хаба тардан ылла он схватил камень с земли; 2) хватать зубами, кусать (обычно о лошади); 3) клевать (о рыбе); 4) прост, поесть (быстро, торопливо); кыратык хаба түһүөххэ надо маленько поесть; 5) перен. охватывать, включать в себя; бу колхоз киэҥ сири хабар этот колхоз занимает обширную территорию; 6) перен. разг. ругать кого-л., набрасываться на кого-л. с бранью; ыйытыахпын киһини хабыа диэн куттанабын я боюсь спросить его, рассердится и отругает.

v. to catch; to encompass; хабылык n. game of catching sticks