нареч. плотно, крепко, туго; хам кэлгий= крепко связать; хам тут= крепко держать; хам баттаа = плотно придавить; хам саай = плотно сколотить; хам тик = крепко сшить; хам курдан= туго подпоясываться # хам бар= замолчать; хам ас = зашить (дыру).

кум-хам тут = а) комкать, мять; лиис кумааҕыны кум-хам тут= скомкать листок бумаги; б) перен. смять, подавить (превосходящей силой).

изредка, редко, иногда; хам-тум көрсөбүт мы с ним встречаемся изредка.

м. разг. бардамсык, бардам майгылаах киһи.

сыһ. Хамсаабат, төлөрүйбэт гына, ыга. ☉ Плотно, туго, крепко
Сүүс киһи бииргэ хам баайыллан сылдьаллар үһү (тааб.: туу). Ийэм эрэйдээх төбөтүн былаатынан биир кэм хам тардынан сылдьар. И. Федосеев
Испиискэ баарын мурун соттор былаатынан хам суулаата. Н. Габышев
Лөкүөрүйэ эмээхсин үтүлүгүн эрбэҕин иҥиир сабынан хам тигэ олордо. П. Аввакумов
♦ <Айаҕа> хам буолбат көр айах I
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур
Бадарааҥҥа хам тэбис (тэпсилин) көр бадараан. Уулаах Уйбаан эргэ олох бадарааныгар хам тэпсиллэн сылдьыбыта. Эрилик Эристиин
Саба (хам) баттаа көр баттаа. Кинилэр сабыдыалларын хам баттыахха айылаах күүс, дьиҥэр, онно суоҕа. «ХС. Хам аччык көр аччык. Мин куруук хам аччык сылдьарым. И. Гоголев
Ийэ барахсан, сайыҥҥы өҥүрүк куйааска, кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга хам аччык сылдьаҥҥын үлэттэн илиигин араарбатыҥ. И. Егоров
Сампара, тоорохой да эти айаҕар укпакка, хам аччык утуйар. П. Ламутскай (тылб.). Хам бааччы — 1) көрсүөтүк, хамсаабакка, чуумпутук. ☉ Скромно, спокойно, смирно, тихо-мирно
Уол киириэр диэри Пуд Ильич хам бааччы олорор, сынньанар. Далан
Арай биирдэ Маайа көрбүтэ: учуутала хам бааччы турара. Н. Якутскай; 2) утарыласпакка, мөккүөрэ суох. ☉ Без противостояния, без борьбы
Билигин биһиги хам бааччы олоруо суохтаахпыт. Далан
Кини үҥүүтүн былдьаттар эрэ, ол курдук, өлөргө бас бэринэн, хам бааччы туран биэриэхтээх эбит. «ХС». Хам бар — эмискэ саҥата суох буол, тохтоон хаал, саҥарыма, ах бар. ☉ Внезапно замолчать, умолкнуть
Ити тылы истэн, бу кыра уолу бас-көс туттан хаалбыт дьон хам бардылар. Эрилик Эристиин
Сэһэргэһээччилэр сирэй сирэйдэрин көрсө түспүттэрэ, таалбыт курдук, чочумча хам баран олорбуттара. Д. Таас. Хам туттарбыт харыс. т. — тымныйан тыҥата ыалдьыбыт, ойоҕостоппут, сэбиргэхтэппит. ☉ Заболеть пневмонией
Сыыстаран, сэбиргэхтэринэн эмискэ хам туттаран, онтон да атын ыарыыларынан өлөөччү эмиэ элбэх буолара. Бэс Дьарааһын
◊ Хам ас — таҥас алдьаммытын тик. ☉ Зашивать (дыру)
Аны маны миэхэ ким хам анньан биэриэ үһү (ырбаахытын алдьаммытын көрөр). Суорун Омоллоон
Даппарай дьонун илдьирийбит таҥастарын хам анньар. Ойуку. Хам сыстыы эмт. — оһоҕос сыстыһыыта. ☉ Образование спаек в кишечнике, сращение ткани в результате воспаления. Муҥурдаах эпэрээссийэтин кэнниттэн өр сытыллыа суохтаах, хам сыстыы буолуон сөп. Хам тоһоҕолоо көр тоһоҕолоо. Сордоох ыарыы хам тоһоҕолоон Сытыарбытын өрө бурҕайан, Туруом… П. Тулааһынап
Хам хатанна көр ха- тан I. Уола билигин аҕай үөрэн-көтөн кэлбитэ дии, хоһугар киирэн хам хатанан хаалла, тоҕо тахсыбат? Тумарча
ср. орд. хам ‘закрываться’, др.-тюрк. хам ‘сваливать, сбивать’

кум-хам тут — 1) туох эмэ сымнаҕаһы (хол., кумааҕыны, таҥаһы) кумалаа, имит. ☉ Смять, скомкать (напр., бумагу, одежду)
Бөппүрүөскэлиэн баҕаарта — Бүтэн хаалбыт онтуката. Кураанах хааны таһааран, кумхам тутта. Күннүк Уурастыырап
— «Ээ, быраҕыахха! Былыргы сурук», — Вася кумааҕыны кум-хам тутан көрдө. П. Филиппов; 2) көсп. Кими эмэ холкутук хот, кыай, киһилээмэ. ☉ Легко одолеть кого-л., смять, подавить (превосходящей силой)
Биһиги уолбут В. Скурихин Приморьеттан сылдьар маастарга хандьыдаат В. Гуляевы кум-хам тутан, хамаандатыгар бастакы кыайыыны аҕалла. «Кыым»
Киэнтээсэп күүһүнэн Баһылайы киһилээбэт, оҕолуу кум-хам тутан ол-бу диэки илгиэлээтэ. «ХС»
△ Туох эмэ үлэни, дьыаланы уһуннук сыспакка-соспокко бүтэр-оһор (үксүгэр элбэх буолан). ☉ Легко справляться с работой, делом (букв. быстро свернуть что-л.)
Төрдүө буолан …… кумхам тутан, син үлэлэрин киэһэ биэс чааска бүтэрбит буолаллар. «ББ»
Сорох оройуоннарга тиэтэйэн, бу [фестиваль] туурун кулун тутар ыйга тириэрпэккэ кум-хам тутан бүтэрэ охсон кэбиһэр санаалаах олороллор. «Кыым»

көр хам-хаадьаа
Биирдэ эмэтэ, хам-дьаа бырахсан кэпсэтэр тылларыттан иһиттэххэ, кинилэр бу түүн бултуйбатылар. Н. Заболоцкай

сыһ. Биирдэ эмэ, дөрүндөрүн, сэдэхтик. ☉ Иногда, редко
Хамтүм хабдьы бэбээрэрэ иһиллэр. Л. Попов
Дуня дьиэтигэр хам-түм эрэ кэлэн барар. А. Фёдоров
Валя хам-түм кинини быһа түһэн, бэйэтин санаатын кыбытан биэрэр. В. Яковлев

сыһ. Хаһан эмэ, өр буола-буола, арыт, дэҥ кэриэтэ. ☉ Изредка, время от времени, редко
Хам-хаадьаа тыбыыран кэбиһэ-кэбиһэ биир күрүс сиэлэн дибдитэр эттээх ат самыытыгар мэҥэстиһэн иһэн, Дьорҕоот утуктаан үгүстүк охто сыспыта. Далан
Манан хам-хаадьаа мотуоркалар син сылдьаллар. И. Никифоров
Оҕонньор хам-хаадьаа соҕотохсуйдаҕына, тулуйбат-тэһийбэт түгэнэ кэллэҕинэ, табах тарда-тарда, маннык сытарын сөбүлээччи. С. Никифоров