хараарт диэнтэн бэй
туһ. Кыҥнары Кэтириис ыаннарыгынан киирэр, хааһын чоҕунан хараардыммыт, сирэйин туртатыммыт, уоһун тугунан эрэ дэлби тэтэрдиммит. И. Гоголев
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова

киртит 2 диэн курдук
Кинини киртитэр-хараардар ыстатыйа хаһыакка тахсыбыт. — Соруйан киртитэн-хараардан миэхэ балыйан эрдэхтэрэ. Болот Боотур

туохт.
1. Хараҥа өҥнөөх буол, хара буолан көһүн. ☉ Темнеть, чернеть
Тэйиччи соҕус кырдал үрдүгэр хоруобуйата суох улахан ампаар дьиэ хараарда. Н. Габышев
Наахара хараҥа ойуур иһинэн баран иһэн, туох эрэ харааран турарын көрдө. Т. Сметанин
Ыарыылаах хортуоппуйу хайа быстахха иһигэр биһилэхтии төгүрүччү дьураалаах буолар. Кэлин онтон бэргээн, тарҕанан хортуоппуй иһэ хараарар, сытыйан барар. ФНС ОАҮүС
2. Киртийэн хараҥа (хара) өҥнөөх буол, киргэ биһилин, кирдээх буол. ☉ Запачкаться, загрязниться
Ырбаахы килэрийэ хараарбыт саҕатын көрөн баран санаарҕаан олорбохтоото. И. Гоголев
[Алааппыйа:] Ити мас көтөҕөн киирдим да, илиим хараарбата (олорон табах тардар). А. Сыромятникова
Илии кэриҥэ кирдээх, уот төлөнүгар тордонон илии кэриҥэ хараарбыт биэс-түөрт киһи аһыыр алтан чаанньыгын ылла [отчут]. «Чолбон»
3. кэпс. Уутуй, ууллан хаал, суох буол (хаар туһунан этэргэ). ☉ Таять, исчезать, чернеть (о снеге)
Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
Халдьаайы сирэйэ харааран, халыҥ хаар хара уу буолан халдьыгырыы уһунна. М. Доҕордуурап
Саас этэ. Хаар ууллан, сир харааран, күөх от саҥардыы бытыгыраан эрэрэ. «Чолбон»
♦ Аата хараарыа — аатын киртит диэн курдук (көр аат I)
Дьахтары сынньар, мөҕөр умнуллуоҕа, сүтүөҕэ. Биир эмэ оннук киһи баар буоллаҕына — иирбит ыт курдук туора көрүллүөҕэ, аата хараарыаҕа, сирэйэ киртийиэҕэ, онтон атын буолуор сатаммат. П. Ойуунускай
Чуо мин туспар кыһалларынааҕар оскуола аата хараарыа диэн айманара ордук улахан быһыылаах. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар — айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) диэн курдук (көр айах I). Күтэр Уйбаан буоллаҕына бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай
Бэлэһэ хараарар (кытарар) (көр бэлэс). — Айыы, күтүрү ол мин туох диэн сымыйалыам буоллаҕай? — Төһө да мэлдьэһэн, бэлэһиҥ хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап. Көхсө хараарда — утатан ыксаата. ☉ Испытывать сильное желание пить, жажду
Иһэргэ ыраас уу суоҕа, аспыт саппааһа бүппүтэ. Аччыктаан аҥаарбыт буолбута, утатан көхсүбүт хараарбыта. И. Сосин
«Бүгүҥҥү күннээххэ утатан көхсүм хараарда», — ыалдьыт дьахтар итии чэйи ыйырбахтыы иһэн, хараҕын быһыта симмэхтии олордо. М. Доҕордуурап
Мин бааһыран сытарбын билэбин. Уу иһиэхпин олус баҕарбыппын. Утатан көхсүм хараарбыт. «Чолбон»
Күлүгэ хараарбыт көр күлүк. Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа… Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэм суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов
«Күн ыраахтааҕыны, айыы тойон таҥараны олус умнума эрэ. Тылгын уһатабын диэн күлүгүҥ хараараарай?» — кинээс кыыһыран барда. М. Доҕордуурап
Күнэ хараарда көр күн. Хаһан эрэ кыһалҕаҕа ылларан, күнэ харааран сылдьар устудьуон уолчаан куруук, Семён Романович преподавателин дьиэтиттэн уларыйан тахсыбыта. Н. Лугинов
Сибилигин аҕай тырымныы дайар аҕам, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. М. Доҕордуурап
Умайар уот куйааска тамаҕыҥ кууран, бэлэһиҥ хатан, күнүҥ харааран турдаҕына, ууга тэҥнээх тугу булуоҥуй?! П. Аввакумов
Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Куотан иһэр фрицтэр Хойуостана түстүлэр, Тэскилээн эрэр немецтэр Тилэхтэрэ хараарда. С. Васильев
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илииилиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
«Чэ-чэ. Бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тыына хараарда — 1) көхсө хараарда диэн курдук. Биитэр эн хатыҥыҥ былаҕа Сут дьылтан тыына хараарар Дьадаҥы биир ала ынаҕар Абырал буолта буолаарай? Эллэй
Тот киһи маннык күннэргэ дууһалыын, санаалыын сырдыыр, оттон аччык киһи тыына-быара ордук хараарбыкка дылы буолар. «ХС»; 2) өллө, тыына быһынна. ☉ соотв. отдать богу душу
Отонун төлө тутта, Оронугар оҕутта, Хамсаабакка хам барда, Хаарыан тыына хараарда. В. Чиряев. Субу айыы — кэрэ кыыс доҕоро өллөҕүнэ кини [Куралай Кустук] эмиэ тыына хараарыах курдук, туостуу кубарыйа көҕөрөн, доҕорун одуулуу-кэтии, далбааран тураахтаата. Д. Апросимов
Хараара иирбит — хараарчы иирбит диэн курдук (көр хараарчы II). [Мэхээс оҕонньор:] Хараара иирбиппин… Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, мата сыстым дии. П. Ойуунускай
Уруһуйунан хараара иирэн истибэтэх да, суруйбатах да тиэмэтэ элбэх буолан таҕыста. Н. Босиков
Хаана хараарбыт — хаана (хаана-сиинэ) ыараата диэн курдук (көр хаан). Аҕам сүрдээҕин кыыһырбыт Хаана хараара уларыйбыт. Саха фольк. [Тыыхан] Уруккута-уруккутунан эрээри хаана хараарбыт, сылайбыт-элэйбит көрүҥнээх. Н. Босиков
Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК

1. хараар диэнтэн дьаһ. туһ. Самаан сайын барахсан …… Тымныыны тыһытытан, Хаары хараардан, Күөх унаар урсуннанан …… [кэлэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Эйиэхэ, Байбаал, буору хараардыахха айылаах биэс-алта оҕус баар этэ буолбат дуо?» — диэн унаарыйда Даарыйа эмээхсин. Амма Аччыгыйа
   [Ира] күн уота хараарпыт эрчимнээх атахтарын бокуччу туттубут. Л. Попов
2. көсп. Кими, тугу эмэ киртит, хоруотаа, холуннар. ☉ Наговаривать на кого-что-л., очернять, порочить когочто-л.
   Көнө, чиэһинэй үлэһиттэри сымыйанан хараардан, киһи киһинэн талаһаланан былааска тахсара оччотооҕу кэмҥэ баар суол этэ. Эрчимэн
   [Инбэлиит буойун] ол да буоллар саха аатын хараардыбатах, охсуһууга сааттаахтык чугуйбатах. КНЗ ТС
   Талбаана бииртэн мунаарара: кинилэр тоҕо бэйэтигэр көнөтүнэн эппэккэ, дириэктэр нөҥүө кинини хараарда сатаатылар? Күрүлгэн
   ♦ Быаргын хараарт — быарын харалыыр диэн курдук (көр быар)
   «Доҕор, быарбытын хараардыах», — дэһистилэр иккиэн. Сылаас быары [сыалыһар быарын] сиэн ньэлбэнэн кэбистилэр. В. Миронов

1) темнеть, чернеть; онно туох эрэ хараарар там что-то темнеет; баттаҕа эрэ хараарар только волосы чернеют; 2) загрязнять, пачкать; соно хараарбыт этэ его пальто было запачкано; 3) таять; хаар хараарда снег растаял.

побуд. от хараар = 1) загрязнять, пачкать; харандааһынан хараарт = зачеркнуть карандашом; былааччыйаҕын хараардыма не пачкай своё платье; 2) перен. позорить, чернить, очернять; кини үтүө аатын хараардыма не позорь его доброе имя.