үһүй 3 диэнтэн атын
туһ. Сергей Зверев төрөөбүт норуотун уус-уран тылыгар, оонньуутугар, үҥкүүтүгэр үһүйүллүбүтэ. «ХС». Хардастыгас тыҥырах Хапсаҕай хабыр өксөкүм Үһүйүллэн үөрэнниҥ, Үрдүккэ тэлээрэ көттүҥ. АХС

быыппаһын диэн курдук
Кини билигин бүтүн бэйэтэ быыппастыйбыт быччыҥ, хахай хааннаах сүрэх, уот буолбут дууһа буолла. Л. Попов. Хардастыгас тыҥырах Хапсаҕай хабыр өксөкүм Үһүйүллэн үөрэнниҥ, Үрдүккэ тэлээрэ көттүҥ, Таас очуостарынан дапсый, Быыра охтуу быыппастый. АХС

I
даҕ. Бастакы торума оҥоһуллубут, бэлэмнэммит. ☉ Заготовленный, приготовленный, сделанный вчерне
Уон харалаабыт хотууру таҥнары туппут курдук түрбүү хара тыҥырахтанна, саар ыаҕас быһаҕаһын саҕа лэгиэ хара атахтанна. ПЭК ОНЛЯ I
«Үҥкүрүс-күөлэһис» гына түстэ, Хотой хара дьаҕыла буола түстэ, Харалаабыт анньыы курдук Уһун ньургун тумсун Буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур
Харалаабыт хатыыр курдук, Хардастыгас тыҥырахтаах Хаҥыла быһыылаах …… Өргөстөөх тумустаах. Д. Говоров
II
даҕ. Харааран тахсыбыт, буспут (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемневший, созревший (о ягодах)
Онно [дьааһыкка] тобус-толору харалаабыт моонньоҕон кутуллубут этэ. Далан
Хайы-сахха тыа саһарбыт, кыһыл көтөҕө санньыардык тохтор, хойуу ук быыһыттан харалаабыт уулаах отон оҥой-саҥай одуулуур. И. Гоголев
Бу кэмҥэ [алтынньыга] ойуурга сылдьар, харалаабыт бөдөҥ отону үргүүр олус үчүгэй. «ББ»
III
даҕ.
1. Улаатан бороохтуйбут, түүлээбит (кыыл, сүөһү, көтөр). ☉ Поменявший шерсть, оперение, полинявший (о птицах, животных)
Көрбүтүм, түүлээн харалаабыт, муоһа суох мултугур төбөлөөх, даллайбыт улахан кулгаахтаах кыыл …… мас быыһынан биирдэ-иккитэ күлүкүс гынан хаалбыта. Н. Заболоцкай
2. Сэбирдэҕэ түспүт, харааран көстөр (мас, тыа, ойуур туһунан). ☉ Обнажённый, без листьев и хвои (о дереве, лесе)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаҥыл аттар тыбыырдылар, Харалаабыт хатыҥнарым Хараҥанан таҥыннылар. С. Данилов

I
аат. Саха сиригэр кыстыыр чооруостуҥулар аймахтарыгар киирсэр кыһыл түөстээх хардастыгас тумустаах ырыа чыычаах. ☉ Небольшая лесная птица семейства вьюрковых с перекрещивающимися концами клюва, клёст
Бай, ити ымыы ыллыыр! И. Гоголев
Көмнөхтөөх тыаны үрдүнэн Күн көстө түһэрин кытары Бэйэҥ да бэркэ бэркиһээн Истиэҥ этэ ымыылары. П. Тобуруокап
Лена өрүс мырааныгар ымыы ыллыыр, кэҕэ этэр. Л. Попов
♦ Ымыы ыллаабат, ыт үрбэт (дойдута) көр ыт II. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат, тураах тохтообот, туруйа хаһыытаабат үрэх баһа дойдуга туох булда кэлиэй, тэскилээтэхпит дии
◊ Тиит ымыы көр тиит
Тиит ымыыта харыйа, тиит мас сиэмэтин сиир, сайынын эбии үөнү-көйүүрү аһылыктанар. Тойон ымыы көр тойон. Тойон ымыы үксүн сыалаах мас үүнэр сиригэр уйаланар. Ымыы чыычаах көр ымыы I — диэн курдук. Ымыы чыычаах ыллаата, Күннээрикпит күөрэйдэ, Күөрэгэйбит көрүлээтэ. Саха нар. ыр. III
Кини күн тахсыыта тиит чыпчаалыгар олорон ыллыырын иһин, ымыы чыычаах диэн ааттаммыт. И. Федосеев
[Кыһын халлаан сылыйарыгар] ымыы чыычаах тэлгэһэҕэ кэлэр. И. Сосин
II
аат., эргэр. Урукку өйдөбүлүнэн абааһыттан араҥаччылыыр, харысхал буолар туох эмэ. ☉ Амулет, талисман, оберег
Ол баайыллыбыт хабахтар уонна чуорааннар, оччотооҕу кэнэн дьон санааларыгар, куһаҕан тыыны куттуур улахан ымыы буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ээ, кырдьык даҕаны …… Арба куосканы үчүгэй эҥээрдээх, дьиэҕэ ымыы буолар дииллэрэ этэ дуу. В. Яковлев
Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
♦ Ымыылаах ыт көр ыт II. Ымыылаах ыппыт Аргыспыт [ыт аата] биһигини арыаллаан иннибитигэр сүүрэ турда
◊ Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук (көр баҕа II)
Лаана Серёжаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов
Кээтииһи мин санаа ымыыта оҥостубутум. Бэл, түүнүн түүлбэр киирэн, туорхаһыйбыт хоччорхой дууһабын сылаанньытара. П. Степанов
Бу түөрт түрбүөннээх сылларга миэхэ санаа ымыыта буолан бииргэ сылдьыспыт, мин Кэчииккэм аны суох буоллаҕа. «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ оҥороргор, уһанаргар туох эмэ бастакы торумун, барылын оҥор. ☉ Сделать что-л. вчерне, не отделывая, не шлифуя
Харалаан охсон оҥорбут Хатыыры хардары туппут курдук Хардастыгас икки дэгиэ тыҥырахтаах …… Чуураадыйан түстэ. Д. Говоров
2. (Оһох, дьиэ, хотон) бастакы сыбаҕын сыбаа. ☉ Сделать первую обмазку (напр., юрты)
Таһырдьа икки дьахтар хотоннорун харалыы сылдьаллар. И. Гоголев
Дьиэтин буорунан харалаан баран хаарынан ыксары көмөн кэбиспит. Н. Босиков. Оттон ыал ийэтэ бары кэриэтэ сүөһү көрөр, ынах ыыр, хотон харалыыр …… этэ эбээт. «Саха с.»
II
туохт., түөлбэ. Харааран таҕыс, хараар, бус (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемнеть, созреть (о ягодах). Моонньоҕон атырдьах ыйыгар харалыыр
♦ Илиигин харалаа көр илии
Мантан киэһэ, илиитин харалаан, биир омурҕаҥҥа охсуоҕа. Сэмээр Баһылай
Ньукуу ити да кэнниттэн илиитин харалаабата. Доҕоро адьас эккэ ытар. «Чолбон»
— Хайа, доҕоор, эн көрөн тураҕын дуу, быһыыта, хаппыыста олордон көрө илик тойоҥҥун ээ. Ыл илиигин харалаан бар. «ХС»
III
туохт.
1. Улаатан, бороохтуйан, өҥнүүн-дьүһүннүүн тубус (хол., кыыл, сүөһү, көтөр туһунан). ☉ Менять шерсть, оперение, линять; становиться крупнее, расти (о птицах, животных)
Ыспааһап саҕана, ол аата атырдьах ыйын ортото, анды оҕото харалыыр, хараҕа түөрт буолар. Далан
Ол астарын кэлин чэгиэн да ньирэйдэри аһаттылар. Онтулара туран бары бороохтуйан, көстө-биллэ улаатан, харалаан таҕыстылар. И. Данилов
△ Улаатан улахан киһи киэбин ыл (оҕону этэргэ). ☉ Расти, взрослеть (о детях)
«Оҕом харалаан хантайан тахсыа», — эмээхсин уол саллайбыт төбөтүн, чачархай баттаҕын имэрийэн ылла. В. Протодьяконов
2. Хатыҥ чээрэтэ, тиит хатырыга, туос уо. д. а. умайбыт хоруотугар курунньук кутан тириигэ аалан, талкыга имитэн, эбии сымнатаары уонна ууну өтүппэтин, илийбэтин диэн хаан өһөҕүн, арыыны (анды арыытын, ис сыаны, сылгы сыатын) иҥэрэн тириини таҥастаа, өҥнөө. ☉ Обрабатывать невыделанную кожу угольно-сажевой смесью, разминать в кожемялке — талкы, добавляя сгустки сырой крови и сливочное масло (или животные жиры), чтобы кожа стала непромокаемой, мягкой и прочной, чернить
Түнэ этэрбэс күүстээх үлэҕэ, булка кэтиллэр, хараламмыт, арыт ыыһаммыт түнэттэн тигиллэр. НБФ-МУу СОБ
3. От-мас мутукчата-сэбирдэҕэ түһэн харааран көһүн (ойууру, тыаны этэргэ). ☉ Лишаться хвои и листвы, обнажаться (о лесе)
Күһүн, ыраас халлааннаах ылаа баҕайы күн, харалаан сэндээрбит хара тыанан куобахтыы сырыттым. Р. Кулаковскай
Инньэ гынан мас көтөҕөтө, сэбирдэҕэ барылара түһэн, от-мас үчүгэйдик харалаата. КМП ДЬБ. Халыҥ ойуур харалыан иннинэ көмнөҕүн тэбиир, көмүһүнэн ардыыр күннэрэ күндээрийэн күндүккэтин эбитин. «Кыым»
IV
туохт. Хара аһы (эти, балыгы) сиэ. ☉ Есть пищу, состоящую из рыбы, мяса
Мишка [эһэ] ол минньигэстэрин бараан, бука сүрэҕэ чаалыйдаҕа буолуо, киниэхэ аны быарын харалыыр санаа көтөн түспүт. Н. Заболоцкай
Сүөһү көрөр кыах суох, онон сылбах чэйи иһэр. Эбиэккэ ыалыгар тахсар, киэһэ Сөдүөттээххэ харалыы барар. Т. Нутчина
V
туохт., харыс т. Ыҥыырдаа, ындыылаа (аты ыраах айаҥҥа). ☉ Седлать, вьючить коня (в дальнюю дорогу)
Дүксүн Баһылай эрдэ туран аттарын харалаан бүтэрэн баран соҕотоҕун чаай иһэн эрэр. Саха сэһ. II