барыл ахс. аат. Алта эбэтэр сэттэ, ол чугаһынан. ☉ Шестьсемь или около того
Маппыайабыс бэйэтэ кыһын олороругар оҥорторбут сабыс-саҥа алта-сэттэ хостоох улахан хоруобуйалаах нуучча дьиэтэ турар. Бэс Дьарааһын
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Софронов
[Сиэллээхэп] Алта-сэттэ аадырыска Ааҕа биирдии куоппуйалаата. Хатан-чаҕаан сэргэххэ Хаппыт сымаланан сургуустаата. С. Васильев

I
куубурҕаа диэнтэн холб. туһ. Оруобуна төбөбүт сиигинэн кыырай халлааҥҥа хаар маҥан кубалар сиэттиһэн-сэлэлээн холку баҕайытык көтөн кырылаһаллар, саҥаран куубурҕаһаллар. В. Санги (тылб.)
II
даҕ. Чуор саҥалаах; уһуннук иһиллэр чуор тыастаах. ☉ Говорящий звонко и певуче; имеющий длительный звонкий отзвук
Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини, Куубурҕас куолуһут Кыначаайабы Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Кубалаҥ халлааҥҥа Кубалар иһэллэр, Куубурҕас чуор саҥа Куйаарга иһиллэр. С. Тимофеев

туохт.
1. Кими, тугу эрэ кыратык хамсат, даҕайан ыл. ☉ Прикасаться, притрагиваться к кому-чему-л.
Оһоҕостоох дьахтар булт тэрилин таарыйыа да, атыллыа да суохтаах. Болот Боотур
«Киһи таарыйдаҕын аайы дьигиҥнээн түһэн, адьас дикарка буолан эрэбин быһыылаах», — диэн кыыс бэйэтин сэмэлэнэ санаабыта. Н. Лугинов
«Холбос» [тэрилтэ аата] киһитэ өттүгэр баар бэстилиэтин тарбахтарын төбөтүнэн таарыйан аһарда. И. Никифоров
2. Атын соруктаах ханна эрэ ааһан иһэн сырыт, сылдьан аас. ☉ Заехать куда-л., заглянуть мимоходом, по пути
Мунньахха баран иһэн, бу оҕо тахсыбыт сураҕын истэн, көрөөрү таарыйдым. А. Софронов
Кытыл үрдүгэр ханнык эмэ томтор, үрдүк сир баар буоллар, кырса ону таарыйбакка ааспат. Н. Якутскай
Биһиги тахсар холкуоспут массыыната бүгүн киирэр үһү. Ону Таарыйдыннар диэн эттим. С. Ефремов
3. Туох эмэ туһунан кэпсиир, саҥарар түгэҥҥэ сыһыаран атыны эт, ахтан аһар. ☉ При разговоре коснуться кого-чего-л. мимоходом, кстати
Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини …… Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Сүөһү иитиитин таарыйдахха, тыа хаһаайыстыбатын бу ордук хаалыылаах салаатыгар кэнники сылларга боччумнаах сыҕарыйыылар таҕыстылар. ПАК
Берг …… Австрияны кытта сэриилэһии боппуруоһун таарыйбытынан барда. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Киһи дууһатын тыытар, санаатын долгутар гына саҥар, эт. ☉ Взволновать, задеть кого-л. за живое словами, упрёками
Катя уһуннук бодоруһан, эрин ханнык уйан миэстэтин таарыйан хамсатарын [тылын иһитиннэрэрин, үлэлэтэрин] билэр. Далан
Айдар Быстахов тыллара барыларын таарыйда, Сорох сөбүлээн, сорох утаран күйгүөрэ түстүлэр. Н. Лугинов
Балагыай сэмэлээһинэ кинини эмиэ улаханнык таарыйбыта. Д. Таас
ср. кирг. даары ‘коснуться, слегка задеть’, ног. дары ‘задевать’

даҕ.
1. Чаҕылхай, күлүмүрдэс. ☉ Блестящий, искрящийся, яркий
Күлүм-чаҕаан Күөнэх күнүм Көмүс күөмэй күөрэгэйэ, Күлүбүрүү көтүүй даа! Н. Рыкунов
Тоҕо эрэ эн одуулаһар буоларыҥ Хараҥа түүн халлааныгар Хатан чаҕаан сулустары! О. Сулейменов (тылб.)
2. Хатан, чэгиэн (куолаһы, ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, чистый (о голосе, песне)
Кэрэ бэлиэ кэпсээн курдук, Сэрэтиилээх сэһэн курдук, Ылбай чаҕаан ырыа курдук, Ыраас таптал кыымын курдук Сахам намыын үҥкүүтэ, Сахам сирин кэрэтэ! С. Данилов
Кыракый, кырачаан Күөрэгэй чыычаах Дьиэрэйэр, бэрт чаҕаан Дьикти ырыалаах. И. Федосеев
Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы, кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
3. Дьулааннаах, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
Үөйбэтэхсанаабатах чаҕаан да суолугар түбэстэ соһуччу Сергей. В. Яковлев
△ Суостаах, дьиппиэн (ким эмэ дьүһүнүн этэргэ). ☉ Грозный, суровый (о чьей-л. внешности)
Дьүһүн-бараан дьүһүннээх, хаан чаҕаан сэбэрэлээх сүрдээх киһи эбит. Саха сэһ. I
Бу киһи Дьүһүн бараан дьүһүнэ, Хаан чаҕаан сэбэрэтэ Хайдаҕый эбит диэн көрдөххө — Суон тиитим бастыҥ чууркатын курдук, Дьондо маҥан сотолоох эбит. Суорун Омоллоон
[Лөкөй тойон] хаан чаҕаан сэбэрэтинэн, толуу-үтүө көрүҥүнэн тоҕустаах атыыр лөкөйү туруору туппут курдук бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. «Чолбон»
4. Сөҕүмэр, дьулаан. ☉ Внушающий страх, грозный
[Дьонноро] Ыар чаҕаан охсуһууну охсуһан, Тутум-бараан дайбаһыыны дайбаһан …… тураллар эбит. ТТИГ КХКК
[Куриль] тахсаары туран кэннин хайыһан көрбүтэ — эмээхсин тонолуппакка одуулаан олороро. Оо, ол киһи этэ тардыах, чаҕаан көрүү этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. др.-тюрк. чоҕ ‘блеск, сияние (солнца), пламя, жар’, МНТ чаҕаан, халх. цагааҥ ‘белый’