гл,сов
(курица)хахаарда (куурусса)

туохт.
1. «Ха-хаах» диэбит курдук саҥаны таһааран үрүт-үрдүгэр улаханнык хаһыытаа (үксүгэр куурусса, куоҕас туһунан). ☉ Кудахтать (о курице), гоготать (о гусе, гагаре)
Дьиэ кэтэҕэр бөтүүк хахаарда. Н. Габышев
Куурусса ханна эрэ энэлийэ хахаарда. М. Тимофеев
Хараҥаҕа уодаһыннаахтык куоҕас хахаарда. «ХС»
2. көсп. Олус улаханнык саҥа таһааран, айаххын ата-ата хаһыытаа, күл. ☉ Громко кричать, хохотать, широко раскрывая рот
Микиитэ кыайан туттуммакка, толоостук, акаарытык күлэн хахааран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сэһэргээччилэр да, истээччилэр да уҥатаала күлэн хахааралларын истэ-истэ, Оҕотоойоп …… кыбыста быһыытыйара. Софр. Данилов
Адьарай кыыһа …… Хахаара-хахаара Хаанынан хаһыырда. П. Ядрихинскай. Ойуун куоҕастыы хахаара сытта. П. Ламутскай (тылб.)
ср. алт. каакта ‘кудахтать (о курице)’

дьохсой диэнтэн холб. туһ. Дьон сирэйдэрэ-харахтара туран кэллэ, сорох эдэр өттүлэрэ ыскамыайкаҕа төттөрү тахсан дьохсоһон кэбистилэр. Болот Боотур
Өрө дьохсоһон, уолуктаһан эрдэхпитинэ эмискэ чугас баҕайы куоҕас хахаарда. П. Егоров

туохт., кэпс. Үөс курдук буол (өһүөннээхтик көрбүт киһи хараҕын этэргэ). ☉ Становиться красновато-жёлтого цвета, налиться кровью (от злости — о глазах)
Уулусса тоҕойугар Сүттэ икки күрүөйэх, Хахаарда үөхсэн ылар, Муус хараҕа үөстүйэн. И. Гоголев
Көһүүн боцман кыыһыран, Үөстүйэр дуу хараҕа? «ХС»

туохт. Куоҕаһы үтүктэн хаһыытаа (үксүгэр ойуун туһунан). ☉ Кричать, подражая гагаре (обычно о шаманах)
Эмиэ тохтоон олорон эрэ Кэҕэлиир, суордуур, куоҕастыыр, Кэлэҕэйдиир алларастыыр, Онтон устунан …… кыыран барар. Дьуон Дьаҥылы
Дүҥүрдэрин дор-дор охсо-охсо, абааһыларын ыҥыран иһиирэн сирилэттилэр, кэҕэлээн чоҥуйдулар, куоҕастаан хахаардылар. Н. Яковлев

тыаһы үт. туохт. Улаханнык, чуордук, эрэллээхтик саҥар. ☉ Говорить звонко, ясно, уверенно
Арай Алааска мэччийэр ньирэй Арай миигин солбуйдун. Оскуолаҕа ойон тиийэн Уруокпун этэн чоҥуйдун. К. Туйаарыскай
[Ойууттар] дүҥүрдэрин дор-дор охсо-охсо, абааһыларын ыҥыран иһиирэн сирилэттилэр, кэҕэлээн чоҥуйдулар, куоҕастаан хахаардылар. Н. Якутскай

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын ким, туох эмэ кэннигэр, түгэх өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, позади которого совершается действие (за, позади)
Маайыс …… саһархай харахтара эмиэ тымныйан, хойуу кыламаннарын кэтэҕэр кирийэ оҕустулар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ кэтэҕэр бөтүүк хахаарда. Н. Габышев
Антах ыраах бөлөх-бөлөх харааран көстөр тыалардаах үрдүк кыһам көстөр. Ол кэтэҕэр өрүс баар дииллэр. Т. Сметанин
Сыгынньах төбөлөөх Казбегым кэтэҕэр, Сылайбыт ый кэлэн, сынньанан сытарыҥ, Тамара уу баһар сүүрүктээх үрэҕин Дарыйаал таастарын кэриэстээн тыгарыҥ. П. Тулааһынап
△ Хайааһын ким, туох эмэ кэннигэр, антах өттүгэр туһаайыллан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на заднюю сторону которого направлено действие (за, сзади)
Абыраамап устуулун туппутунан Бииктэр кэтэҕэр кэлэн олордо. Л. Попов
Өр да мин эйигин күүппүтүм, Күн быраан кэтэҕэр түспүтэ. Эллэй
Ыраах-ыраах Сир кэтэҕэр Сүдү баһаар турбутунуу, Истиэп уҥуор сырдыы түһэр Ый толбоно суһумнуу. П. Тобуруокап
2. Таһаарыы түһүккэ хайааһын туох эмэ кэнниттэн, антах өттүттэн тахсарын, оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из-за спины, задней части которого исходит, совершается действие (из-за)
Үрүйэ үмүрүйэр төбөтө ырыых ыраах маҥан будулҕан буолан көстөр сиригэр күөрэ-лаҥкы түспүт мас-талах кэтэҕиттэн, бэйэтэ тахса илик күн саһарҕата охсуллан, отуу уотун курдук кытыаһынна. Амма Аччыгыйа
Онуоха ойуур кэтэҕиттэн Түүлээх Уллуҥах, саа тутан баран, халдьаайыны таҥнары түһэн кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Хайа саҕах дириҥиттэн Хабыр этиҥ, бачылларын, Ханнык байҕал кэтэҕиттэн Хара буурҕа ытылларын — Биһи умнуо суохтаахпыт, Билиэх өйдүөх тустаахпыт. Күннүк Уурастыырап
3. Туттуу түһүк форматыгар ким, туох эмэ кэннинэн, антах өттүнэн хайааһын оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, лица, позади которого совершается действие (позади, за)
Халлаан чахчы сырдаан, күн төлөнө уҥуоргу тыа кэтэҕинэн сандаара тыган муус түннүктэринэн киирэн, балаҕан иһигэр уот сырдыгын баһыйда. А. Софронов
Оксана хаталар, оҕуруоттар кэтэхтэринэн саһан, дьиэтигэр кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Президиум остуолун кэтэҕинэн саала үрдүттэн нэлэмэн кэтит кыһыл таҥастар тэниччи тардыллан түспүттэр. Амма Аччыгыйа