туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эрэ өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять кому-л. что-л., часть, долю чего-л.
Алаһа дьиэни анабыллыаххын төһө — хачча буолуоҕай, бу дьахтары биэрэҥҥин? ПЭК СЯЯ. Тэҥн. аналлаа

даҕ., түөлбэ. Иҥиир-ситии, ииммит-хаппыт көрүҥнээх (үксүгэр сүөһүнү этэргэ). ☉ Жилистый, сухопарый, малоупитанный (обычно о скоте). Хаччаҥ сүөһү
□ «Ынаҕыҥ хаччаҥа бэрт, туох да ыйааһынын үктүүрэ биллибэт», — диэтэ атыыһыт. «ХС»

туохт. Төһө-хачча буол, төһөҕө-хаччаҕа тиий. ☉ Доходить до какого-л. счёта, быть выполненным, исполненным до какого-л. уровня, в какой-л. мере, степени
[Оҕонньор] харытыгар чыҥ-чаҥ охсон лыҥкынатар чаһылаах да буоллар, күн төһөлөөбүтүн судургутук билэр былыргы үгэһэ тардан, таабырыҥҥа этиллэр көмүс кытах диэки ньолох гынар. П. Аввакумов
«Сааһыҥ төһөлөөтө, кырдьаҕаас?» — диэн ыйыттым мин. И. Данилов
Кэнникинэн сотору-сотору: «Төһөлөөтүбүт?» диэн ыйытар буолбутум. «Чугаһаатыбыт, кытаат!» — диэн хардараллара. Сэмээр Баһылай

аат., үрд. Үөрүүдьол, дьол-соргу. ☉ Счастье, удача
Эн да биһикки, …… бэйэбит эмиэ аан ийэ дойдубутуттан дьол-соргу көрдөстөхпүтүнэ, саргы-талаан тардыстахпытына төһө-хачча буолуоҕай? Суорун Омоллоон
Кырдьыга да кини саргы-талаан аргыстаах курдуга, үгүс кытаанах, киһи ордуо да суох түбэлтэлэриттэн тыыннаах тахсыталыыра. М. Ефимов

аат.
1. Төһө-хачча буоларын ааҕыы, ааҕан таһаарыы. ☉ Подсчёт, подсчитывание, решение, вычисление
Садаача суоттааһыныгар сэттэ мүнүүтэ барбыт. ВНЯ М-4
Бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох бары суоттааһыннар бэйэ-бэйэлэрин кытта үчүгэйдик сөп түбэспиттэр. ДьДьДь
Христофор Афанасьевич остуолун дьааһыгыттан элбэх суоттааһыннардаах кумааҕыны таһаарбыта. ИИА КК
2. Оҥорон көрөн толкуйдааһын, сабаҕалааһын. ☉ Предположение, догадка
Кини суоттааһынынан дьиэтэ кэлиэх кэмэ буолбута, ол эрээри сайылык сибикитэ да биллибэт этэ. Далан
Кини суоттааһынынан, куоракка олус эрдэ, дьон утуйа сыттахтарына тиийиэхтээх. И. Гоголев
Биллиилээх чинчийээччи В.И. Иохельсон суоттааһынын быһыытынан, дьүкээгирдэр бу үйэ сүүрбэһис сылларыгар имири эстэр дьылҕалаахтар. И. Аргунов

туохт.
1. Төһө-хачча буоларын аах, ааҕан таһаар. ☉ Считать, подсчитывать, вычислять, решать
Хайа ыккардыгар барытын өйүгэр суоттуу охсоро буолла? Софр. Данилов
Ахсаанын үс ньыманан суоттаан көрбүтэ, тахсыбатаҕа. Н. Лугинов
Никифоров кинээс уолунуун төһө сир охсуллубутун суоттууллар. М. Доҕордуурап
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ сабаҕалаан, оҥорон көрөн толкуйдаа, санаа. ☉ Считать, полагать, рассчитывать
Мещеряков бэрт өр хос устун төттөрү-таары хаамыталаабыта, тугу эрэ суоттуура. И. Федосеев
Григорий Иванович тугу эрэ ырааҕы толкуйдаан дуу, суоттаан дуу, быһыччы көрөр. Э. Соколов
«Өскөтүн билигин ардах түһэрэ буоллар, бурдукпут көнөн кэлиэ этэ!» — диэн суоттуу саныыр эрэ буолбуттара. Г. Николаева (тылб.)

хабырый диэнтэн холб. туһ.
1.
Муустар ыпсыһа түстүлэр, бэйэ-бэйэлэриттэн тирэнсэн хабырыстылар. П. Филиппов
Ити кэнниттэн киһи барыта таһырдьа тахсаары хаайтаран хабырыстылар. «ХС»
Былыттар үөһэ тахсан бэйэ-бэйэлэрин кытта хабырыһаллар. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ кытта турунан туран охсус, кырыктаахтык киирис. ☉ Вступать в бой с кем-л.; бороться, сражаться
Сэбиэскэй сойуус ньиэмэс сэриитэ тоҕо анньан киириитин утары хабырыһарга тиийбитэ. ЯЕМ СБСБС
Күүс күүһү кытта харсыахтаах, хабырыһыахтаах эрэ буолбатах, өйдөһөрө диэн эмиэ баар. «Чолбон»
Төһө да хонукка Түбүлэспиттэрэ биллибэтэ, Хачча да хонукка Хабырыспыттара биллибэтэ. «ХС»
3. көсп., кэпс. Кимниин эмэ этиһэн, күргүйдэһэн-көбүөлэһэн ыл. ☉ Громко ругаться, сталкиваться в споре с кем-л.
Бэйи эрэ, ол Халытар Хабырыыстыын туохтан хабырыстылар? И. Никифоров
Хатыылаах тыллаахтары кытта ааҕыста, Хадаар хайыылаахтары кытта хабырыста. С. Васильев
Тугу барытын сатыыр суруналыыһы кытта хаһан эмэ хабырыһыам дии санаабатаҕа. Ж. Верн (тылб.)
ср. др.-тюрк. хаврыс ‘ссориться’

1. даҕ. Чахчы, адьас (саамай сөптөөх). ☉ Настоящий, подлинный, достоверный
   Дьэ, билигин мин кылаас салайааччытын быһыытынан, эһигиттэн биир суолу ыйытыах тустаахпын. Онуоха эһиги дьиҥ кырдьыгынан эппиэттиэххит диэн эрэнэбин. Софр. Данилов
   Биһиги билэбит, Эйэ дьиҥ суолтатын, сыанатын, Долгуйа этэбит Кининэн дууһабыт баҕатын. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Туох эмэ ис кырдьыга. ☉ Правда, истина
   Олох дьиҥэр баҕардахпына - Дойдубар талаһабын, Өлүү туһунан санаатахпына - Дойдубар талаһабын. С. Данилов
   Суох, уоннааҕы ыаллара дьиҥин билбэттэрэ буолуо [ол киһи төһө-хачча сүөһүлээҕин]. Күндэ
3. сыһ. суолт. Чахчы, кырдьык. ☉ Действительно, подлинно, истинно
   Былыргы сэһэннэринэн (үһүйээннэринэн) олоххо дьиҥ баар буолан сылдьыбыт быһыыны-майгыны, эбэтэр дьону кытта ситимнээх сэһэннэри ааттаныллар. Саха фольк. Нэһилиэк аайы чаччыыналары, кинээстэри уларытан, накааһы дьиҥ толоруохтара диэбит дьоҥҥутун талан, үстүү киһинэн кэмитиэт оҥостуох тустааххыт. П. Ойуунускай
   Бу Добун дьиҥ баар, саҥардыыҥы, биһиги нэһилиэкпит киһитэ этэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Дьиҥ иһигэр <киирдэххэ> - кырдьыгын эттэххэ. ☉ В сущности, если сказать правду
   Ити бэйэтин төһө да кырдьаҕаһынан ааҕыннар Федор Васильевич дьиҥ иһигэр кырдьа охсубутун оччо итэҕэйбэт этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһигэр киирдэххэ Ойуурап дьабарааскы кыһыны быһа быркыта суох утуйар кистэлин билэн баран ону сүөһүгэ туттаары гынар эбит. Г. Угаров. Дьиҥ иһэ - туох эмэ олох баарынан ис чахчыта, чахчы өйдөбүлэ. ☉ Настоящее, подлинное понятие, суть, истинное положение вещей
   Дьиҥ иһэ ол - санаа самнан куотуу, күчүмэҕэйдэртэн дьулайан күрээһин этэ. Софр. Данилов
   Дьиҥ иһин биллэххэ, бу бэйэлэригэр ананан айыллыбыкка дылы сүрдээх дьүөрэ дьон хайы-үйэ икки аҥы, атырдьах маһыныы арахсан тураллар. Н. Лугинов
   др.-тюрк. чын

туохт.
1. Ыйыстан испитиҥ барбакка күөмэйгэр туран хаал, моһуогур. ☉ Испытывать затруднения при глотании, давиться
Хирург Г.Д. Ыларов тоһоҕоҕо харбыт оҕону, уустук эпэрээссийэни ситиһиилээхтик оҥорон, быыһыыр. Р. Баҕатаайыскай
Арай биирдэ Хачча Сэмэн уҥуохха харан ыксал бөҕө буолла. Хомус Уйбаан
Бөдөҥ гына кырбаммыт эти, хойуу гына булкуллубут аһылыгы сиэтэҕинэ, нуорка оҕото харыан сөп. ПГН НХҮөС
2. кэпс. Улаханнык долгуйан, айманан, саҥаран иһэн бөтөн хаал, сатаан саҥарыма. ☉ Начав говорить, вдруг замолчать от сильного волнения, чувствуя, ощущая ком в горле
Микиитэ хомолтотугар харан, ыгылыйан олорон, хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр, «убайым»… диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов
Бэрт өр хараҕым уутугар харан, кыайан кэпсээбэккэ олорбутум. «ХС»
3. Биир сиргэ мунньуллан хаайтаран, тохтоон хаал (хол., көмүөл мууһун туһунан). ☉ Задержаться в движении от скопления большого количества движущихся предметов (напр., о заторе льда)
Өлүөнэҕэ муус харбыта. Үөс Улахан арыы ыалларыгар куттал суоһаабыта. С. Дадаскинов
Дьокуускайга кутталы үөскэтэр сир — Хаҥалас тумула. Бу тумулга муус хардаҕына, куораппытыгар куттал суоһуур. «Кыым»
Хаҥыл өрүс Тиит Үрэх төрдүттэн үөһээ өттө харан турар. «Чолбон»
4. Иҥнэн тохтоо, бобулун, туран хаал (хол., туох эмэ оҥоһук хамсатан үлэлэтэр ис тутулун туһунан). ☉ Лишиться возможности двигаться, заклинить, застрять
Егор Килович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка «молнията» харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
Кыргыһара ыарахан буолбут. Аны туран бүлүмүөтэ харан хаалбыт, ыппат буолбут. В. Протодьяконов
Сэрэнэн ииппэттэн буулдьа бинтиэпкэ уоһун ханаалыгар харан хаалар түбэлтэлэрэ баар буолар. ТСКБ
ср. др.-тюрк. хар ‘поперхнуться, подавиться’

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов