1. даҕ.
2. Тыынар тыыннааҕы тоҥорор; дьыбардаах (хол., салгын, уу). ☉ Холодный; морозный (напр., о воздухе, воде)
   Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыранкыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
   Чапчараас сарапааннаах, атах сыгынньах бэйэтэ күһүҥҥү киэһэ тымныы салгыныттан дьагдьайдаҕа буолуо. Софр. Данилов
   Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин
3. Тоҥ, тоҥунан хаарыйар (хол., тимир). ☉ Мёрзлый, холодный (напр., о железе)
   Киргиэлэй муус-тымныы атахтарын уол быыкаайык иһигэр тэбэн ириэрэ сатаата. Амма Аччыгыйа
   Тымныы торуос кини сыгынньах, кубалыы маҥан моонньун, сытыы биинэн быһа соппут курдук, хаарыйбыта. Суорун Омоллоон
   «Билигин, мантан хамсаама! Хамсыаҥ да, саманна ытан кэбиһиэм!» — буҕаалтыр сүүһүн тыбыстымныы бэстилиэт уоһа хаарыйар. Н. Якутскай
4. Сылааһа суох, сылаас буолбатах (дьиэни этэргэ). ☉ С низким температурным режимом, холодный (о доме, помещении)
   [Борускуобуйа:] Маспыт суох, дьиэбит тымныы. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан тымныы, хараҥа — ким маһы таһан биэриэй? Эллэй
   Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев
5. көсп. Туох да интэриэһэ суох, кыратык даҕаны кэрэхсээбэт (киһи сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Равнодушный, лишённый интереса, безразличный
   Уол тугу да сэҥээрбэт тымныы харахтарынан эргиллэн көрөөт, аахайбаттык саҥата суох сапсыйан кэбистэ. Тумарча
   Кыыска таптыыр эрдэҕинэ, Кыһамматтыы тымныыгын. Кэлэйэн тэйдэҕинэ — Кэлин биирдэ ыксыыгын. Ф. Софронов. Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. В. Егоров
   △ Хаҕыс, тыйыс (хол., сыһыан). ☉ Чёрствый (напр., о тоне речи), холодный (напр., об отношении)
   Хандыы ийэтэ тыйыс, тымныы баҕайытык саҥарбытыттан ытырыктата санаата. А. Фёдоров
   Тыла-өһө быһаччы, тымныы. С. Дадаскинов
   Саша [кэргэнин] кууһаары гыннаҕына куота көтөр идэлэммитэ, тымныы, хаҕыс курдуга. «ХС»
6. көсп. Өлбөөркөй, кубархай (өҥ туһунан этэргэ). ☉ Бледный, невыразительный (о цвете)
   Сырдык кырааска хос иһин киэҥ-куоҥ оҥорор, тымныы кырааска — кыччатар. ДьХ
7. аат суолт.
8. Салгын намыһах (нуул кыраадыстан аллараа) тэмпэрэтиирэтэ. ☉ Низкая температура воздуха (ниже нуля градусов по Цельсию), холод
   Глафира иччитэх дьиэтэ бүгүн тымныынан буолбакка, сып-сылааһынан илгийэ тоһуйда. Л. Попов
   Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар. Т. Сметанин
   Ньирэй ыраас салгыҥҥа уонна тымныыга этэ-сиинэ сыыйа үөрэнэр, элбэхтик хамсанар, оччоҕо иҥсэлээхтик аһыыр, улаатар. ПНС ЫСҮө
9. Дьыбардаах күн-дьыл, тоҥот. ☉ Холодная погода, мороз
   Күн-ый көстүбэт күдэрик тымныыта түһэр. Н. Якутскай
   Доҕордуу дьоҥҥо Тымныыга — сылаас, Куйааска — сөрүүн. П. Тобуруокап
   [Бадин:] Таһырдьа төһө тымныыный? С. Ефремов
10. Туох эмэ (хол., муус) киһи этигэр биллэр тоҥо. ☉ Холод, исходящий от какого-л. мёрзлого вещества или предмета (напр., льда)
    Болтуотун …… саҕатынан хаар киирэн, [Тогойкин] көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
    Маайа кыыс …… кыһыл сиидэс ырбаахыта догдоччу тоҥон, тымныынан хаарыйыар диэри көрөн турбахтаата. Ф. Софронов
11. көсп., кэпс. Улаханнык куттаннахха киһи этэ-сиинэ дьагдьайан, тоҥон ылара. ☉ Мороз по коже (от страха, испуга, ужаса)
    Куйахата «дьыр» гына түстэ. Хайдах эрэ этин саастарынан тымныы тарҕанна. Амма Аччыгыйа
    [Саллаат:] Ынырык бырааттар, ынырык... Аат айаҕар иһээхтиигит, — диэн ботугураата. [Мин] арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
    ♦ Тымныы (хараҥа) күлүктэн — дьэбин уостубут, күлүгүрбүт дьүһүннэн (ханнык эмэ ыар буруйу, аньыыны оҥорон). ☉ Быть мрачным, угрюмым (имея за душой тяжкие преступления). Уйбаан онтон ыла тымныы күлүктэммитэ. Тымныы күрдьэхтээх дьахтар эргэр. — тымныы дьиэлээх дьахтар (былыр сахалар балаҕаны ынах сааҕын мас күрдьэххэ баһан ыла-ыла сыбыыллара, онон дьиэни куһаҕаннык сыбыыр дьахтары маннык этэллэрэ). ☉ Женщина, у которой холодная юрта (букв. женщина с холодной лопатой — в старину якутские женщины утепляли юрту, обмазывая стены коровьим помётом при помощи деревянной лопаты; некачественная обмазка не сохраняла тепло). Кинини кэргэн ылбаппын, тымныы күрдьэхтээх дьахтар. Тымныы муоһа тостубут — улахан тымныы мөлтөөбүт, намыраабыт. ☉ Лютая стужа (чуть) ослабела (букв. рог холода переломился)
    Саха сиригэр, Дьокуускайга, Саас тымныы муоһун тоһутан, Халыҥ хаар ирэн, уулуссаларга Харалдьыктар тахсыбыттар. Эллэй
    Тымныы муоһа дьэ тостон, Таҥара эрдэ сырдаата. М. Тимофеев
    Тымныы муоһа төһө да тоһуннар, билигин даҕаны киэһэ-сарсыарда дьыбардаах, онуоха эбии күүстээх тыал киһини курдаттыы үрэр. В. Ойуурускай. Тымныы уунан (саба) ыстарбыттыы (ыстарбыт курдук буолла) — истибит сонуна куһаҕана, соһуччута бэрдиттэн улаханнык уолуйда. ☉ Сильно растеряться, оторопеть (от неожиданного и страшного известия), словно окатили холодной водой
    [Суоппуйа Сиидэрэбинэ:] [Оҕолорум] төһө эрэ тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буола түһээхтииллэр. И. Семёнов
    Уол тымныы уунан ыстарбыттыы титирии түстэ: «Ийэм өлбүт», — диэн санаа чаҕылҕанныы күлүм гынан ааспыта. НЕ ТАО. Тымныы холумтаннаах ыал — ыалдьыты хобдохтук аһатар ыал. ☉ Негостеприимные, скаредные, жадные люди (букв. семья, у которой холодный шесток). Кэтириистээх — тымныы холумтаннаах ыал. Тымныы хоойдоох киһи (дьахтар) — огдооботуйан баран кэргэн ыллаҕына (таҕыстаҕына), ойохторо (эрдэрэ) өлөн иһэр киһи (дьахтар). ☉ Мужчина (женщина), у которого (которой) в каждом браке умирают жёны (мужья). Ыстапаан тымныы хоойдоох киһи. Суоппуйа-тымныы хоойдоох дьахтар
    ◊ Тымныы киинэ (полюһа) — сир саамай тымныы чааһа. ☉ Самое холодное место на земле, полюс холода
    Кини [Витя] олорор пиэрмэтэ ханна эрэ тымныы киинин аттыгар баар. Н. Заболоцкай. Тымныы оҕонньор — Кыһыны, тымныыны уобарастыыр Саҥа дьыл бырааһынньыгын сүрүн персонаһа (уһун маҥан бытыктаах, уһун кыһыл сонноох, бэргэһэлээх, үтүлүктээх, торуоскалаах, эйэҕэс майгылаах, элбэх кэһиини бэлэхтиир оҕонньор). ☉ Дед Мороз
    Тымныы оҕонньор харыйа уоттарын уматаары гынна. «ББ»
    Тымныы оҕу- һа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Ол эрээри тымныы оҕуһа Ураа лаҥкыр муоһа тоһунна. Баал Хабырыыс
    Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
    Тымныы оҕуһун моойдоох баһа быстан көҥдөй көхсө эрэ күрк гынан, сыһыы-сыһыы барыта сибэкки бөҕөнөн симэнэр. ПП ОА. Тымныы оройо — тымныы саамай үгэннээбит, күүһүрбүт кэмэ (ахсынньы, тохсунньу ыйдар). ☉ Самое холодное время года (декабрь, январь — букв. макушка холода)
    Кыһыҥҥы тымныы оройо тостон, олунньу ый баранан, тыа дьонун олоҕор сааскы ылааҥы күннэр үүннүлэр. Күрүлгэн. Тымныыны тулуйумтуо — тымныыга кыһаммат, тымныыттан өлбөт (үүнээйини этэргэ). ☉ Морозоустойчивый (о растениях). Моонньоҕон — тымныыны тулуйумтуо үүнээйи. Тымныы хааннаахтар — тулалыыр эйгэ тэмпэрэтиирэтигэр сөп түбэһэн эттэрэ-сииннэрэ уларыйар тэмпэрэтиирэлээх тыынар-тыыннаахтар (хол., балыктар, амфибиялар). ☉ Холоднокровные (напр., рыбы, амфибии). Балыктар тымныы хааннаахтарга киирсэллэр
    ср. др.-тюрк. том ‘холод’, томлыҕ ‘холодный, холод’, тув. тум ‘холод’

аат.
1. Киһи төбөтүн илин өттө, киһиэхэ утары көстүүтэ. ☉ Передняя часть головы человека, лицо
Сирэйим эмиэ маҥан буолбатах — харатыҥы соҕуспун. Софр. Данилов
Сирэйдэринэн кинилэр [бырааттыылар] бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Эрилик Эристиин
Наум сирэйэ итийбэхтээтэ. А. Фёдоров
2. Үрдүк сир көстөр, аһаҕас өттө, түһүүтэ. ☉ Видимая наклонная поверхность, видимый склон возвышенности, горы
Таас хайа сирэйигэр күн уота чаҕылыйбыт. М. Доҕордуурап
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев
Мыраан сирэйэ адьас даҕаны буорунан кэриэтэ көрбүт. Э. Соколов
3. Тэрил, предмет үрүт эбэтэр илин өттүнээҕи, эбэтэр ордук кэтирээн көстөр хаптаҕайа, хаптаҕай өттө. ☉ Верхняя или передняя наиболее широкая плоская поверхность предмета
Күөх окко остуол сирэйдэрин уурталаан чэй тардыбыттар. Амма Аччыгыйа
Ыҥыырым сирэйин мас эмти тарта. Т. Сметанин
Ортоку уһун тарбаҕар сирэйдээх кыһыл көмүс биһилэҕэ көстөн килбэс гынна. М. Попов
4. Лиис кумааҕы, кинигэ, тэтэрээт о. д. а. лиистэрин биир өттө (үксүгэр суруллубут лиистэр тустарынан этэргэ, кинигэ лииһин нүөмэрин ыйарга). ☉ Одна сторона листа, страница (тетради, книги и т. д.). Тэтэрээт сирэйин марайдаама. Кинигэ онус сирэйин арыйыҥ
□ Аркадий үс сирэй тухары институт тиһэх сонунун …… суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Кини болокунуотугар үс сирэйи бүтэрэ оҕуста. «ХС»
5. көсп. Ким-туох эмэ дьиҥнээх дьүһүнэ, сигилитэ. ☉ Индивидуальный облик, отличительные черты кого-чего-л.
Колчак былааһын дьиҥнээх сирэйин бэйэҕит көрдүгүт. В. Протодьяконов
Үлэҕэ үтүө сыһыан — киһи гражданскай общественнай сирэйэ. ПБН КСКТ
Син биир, хаһан эмэ дьиҥнээх сирэйиҥ көстүө. ПН ДЫ
6. Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн нөҥүө буолбакка, тус бэйэтэ (бэйэтин, бэйэтинэн) быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично сам, собственной персоной»
Бу атыыһыты кини сураҕын эрэ истэрэ, сирэй билсибэт. Н. Якутскай
Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
[А. Софронов дыраамаларыгар] Максим Аммосов, Платон Ойуунускай бэйэлэрэ артыыстаан сирэй кыттыбыттара. Н. Габышев
△ Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн буолбакка тус бэйэтигэр быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично в руки кому-л. или прямо в лицо»
[Кулуба:] Маны бэйэтигэр сирэй туттараар, тугу эмэ биэрдэҕинэ илдьэ тахсаар. Н. Неустроев
Киниэхэ бэйэтигэр сирэй эппиттэрэ. Н. Якутскай
[Семёнов:] Бу суругу Степан Владимировичка сирэй туттараар. Н. Туобулаахап
7. Төрүт түһүк форматыгар даҕааһын суолталанар «тус бэйэҕэ сыһыаннаах, тус бэйэ киэнэ буолар». ☉ В форме основного падежа принимает значение прилагательного «касающийся непосредственно какого-л. лица, принадлежащий ему, личный»
«[Быһаҕы] сирэй эппиэппэр сайыҥҥа диэри хааллар» — диэтэ кини. Н. Босиков
Сирэй эппиэтинэһи үрдэтиэххэ. «Кыым»
Ити тоҕо Александр ыраахтааҕы мин сирэй өстөөхтөрбүн барыларын бэйэтигэр чугаһатан иһэрэ буолуой. Л. Толстой (тылб.)
△ Тус бэйэ быһаччы оҥорор. ☉ Осуществляемый лично
Тимир суол сыыйыы тимир сындааһынын уурсарга сирэй кыттыыны ылар дьоллоннум. Н. Босиков
Сирэй куоталаһыы саҕаламмыта. Ходуһа х. Бу сирэй киирсии биһиэхэ куһаҕаннык бүтэрэ буолуо диэн сэрэйэбин, — массыыналарга бука ньиэмэстэр пехоталара олордоҕо. В. Быков (тылб.)
△ (Дуоһунаһы) тус бэйэтэ сүгэр, тус бэйэтэ эппиэттээх. ☉ Лично ответственный (по должности), лично отвечающий за что-л. Сирэй биригэдьиир кэлэн, хонтуруолунай ыамы ыыппыта. С. Федотов
Мин кэбиниэккэ сирэй бэрэссэдээтэли тус бэйэтин көрсүөм дии санаабытым баара, манна солбуйааччыта түөллэн олорор эбит. П. Аввакумов
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. «ХС»
8. Сыһыарыы түһүк форматыгар сыһыат суолталанар: «киһи кэннигэр, суоҕар буолбакка кини истэригэр, баарыгар». ☉ В форме дательного падежа принимает наречное значение «прямо, открыто, в лицо»
Василий Павлович, эйиэхэ мин сирэйгэ аһаҕастык этэрим ордук. Н. Якутскай
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: — Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Дьиҥнээх доҕор диэн кырдьыгы сирэйгэ этэр киһи буолуохтаах. «ЭК»
9. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «кистээбэккэ эбэтэр кубулуппакка хайдах баарынан, чахчытынан». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения принимает наречное значение «не утаивая или ничего не меняя, как есть»
Түүл да араастаах. Сорохтор сирэйинэн түһүүллэр үһү. А. Сыромятникова
Сирэйинэн этэрим Санаабын, сүрэҕим тугу диирин. И. Федосеев. Кини [чабырҕах] икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк.
10. тыл үөр. Кэпсэтиигэ ким туһунан этиллэрин көрдөрөр грамматическай категория: саҥарааччы киһини (1-гы сирэй), кэпсэтиигэ кыттар иккис киһини (2 сирэй), кэпсэтиигэ ахтыллааччыны (3 сирэй). ☉ Грамматическая категория лица
Мин, биһиги — сирэй солбуйар ааттар маҥнайгы сирэйдэрэ. ЕНВ СТ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
Иккис, үһүс сирэйдэргэ хайааһын араас предметтэргэ, сиргэ-дойдуга, өйдөбүлгэ да сыһыаннаах буолуон сөп. ЧМА СТҮөТ
♦ Буор сирэй көр буор
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. С. Никифоров. Икки сирэй — дьоҥҥо биир тэҥник сыһыаннаспат, сирэй көрбөх. ☉ Двуличный, лицемер
Өскөтүн, сорохтор курдук, мин эмиэ туохха эмэ түбэстэхпинэ, куһаҕаннык саныы сылдьаайыккын. Олоххо икки сирэй буолар киһи бэлиэ. В. Гольдеров
Илин-кэлин сирэй (буол) көр илин-кэлин. Кини ким күүстээххэ ньылаҥныыр, хаптаҥныыр, сирэй көрүмсэх, биир олохтоох сүнньэ суох, илин-кэлин сирэй киһиттэн сиргэнэр. Суорун Омоллоон. Күөх сирэй көр күөх I. [Дьэбдьиэ:] Аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах. Бу кэриэтин өрүү өлөртөөн баран сырыт. Күөх сирэй… Суорун Омоллоон. Сирэй барда кэпс. — туох эмэ эрэммитигэр хара ааныттан табыллыбата. ☉ С самого начала не везёт в чём-л., на что возлагалась надежда
Сирэй барда… Тииҥ бөҕөнү көрдө ээ, уонна туох да тахсыбата. В. Протодьяконов
Үүттэригэр сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) — «эн да мин курдук буолбуккун (буолан эрэҕин, буолуоҥ)» диэн кимиэхэ эмэ кыһыйан-абаран этии. ☉ Раздражённое высказывание со значением «и тебя постигла (постигнет) моя участь». Эн да холоон буолбуккун. Сирэйбит тэҥнэспит
□ Ыскылааты былдьаабыккыт олус үчүгэй! Тойон эписиэрдэри кытта сирэйбит тэҥнэһээ ини. ӨӨККҮ. Сирэй бэйэтинэн — ким да кыттыыта, орооһуута суох, тус бэйэтэ. ☉ Самолично, собственной персоной
Ганс аны хабалыар буола сатыырын ууратан, бүгүн сирэй бэйэтинэн этэ. Суорун Омоллоон
«Аа, табаарыс Аллахов, сирэй бэйэтинэн!» — эҕэрдэлии тоһуйда бэрэдэбиэс. Н. Заболоцкай
Кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьон, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС». Сирэйгин буорга анньан туран кэпс. — саатаргын кэрэйбэккэ эрэ, сиҥҥэр түһэн туран. ☉ Не останавливаясь перед позором, не считаясь со стыдом
Билигин бу биллибэтинэнкөстүбэтинэн эмнэрбит тапталым күүһүттэн, сирэйбин буорга анньан туран, суруйарга сананным. Р. Кулаковскай
Андыны ытыһыах баҕа улахан буолан, нөҥүө түүнүгэр сирэйбин буорга анньан туран, Тэптэргээнэптээххэ хоноһолуу киирдим. «Чолбон». Сирэйгин да көрдөрүмэ — бар мантан, олох кэлимэ, киэр буол. ☉ И глаз больше не показывай
Киэр буол! Аны бу дойдуга сирэйгин да көрдөрүмэ. «ХС». Сирэйгин кистээ кэпс. — кими эмэ көрсөртөн куотун, хараҕар көстүмэ (киһини туох эмэ буруйа, айыыта таайан киһиэхэ көстүбэт диэн үөҕэн этии). ☉ Избегать встречи с кем-л., не показываться на глаза кому-л.
Тоҕо миигиттэн сирэйгин кистиэтиҥ? Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Эрэ куота көтүтэ сылдьар, сирэйин кистиир буолбут. А. Сыромятникова. Сирэйгэ бэрдэрдэ — туох эмэ көһүппэтэх өттүтүттэн буолбутуттан олус соһуйда. ☉ Быть ошарашенным, ошеломлённым какой-л. неприятной неожиданностью
Нэһилиэк дьоно бары кэлэйэн, сирэйгэ бэрдэрбит курдук, ах бардылар. М. Доҕордуурап
Маайака бу суруктан сирэйгэ бэрдэрдэ. «ХС». Сирэйгэ уоптар кэпс. — баламаттык сирэйгэ оҕус (сутуруккунан). ☉ Ударить кулаком по лицу
Аатын билбэт гына кыыһырбыт, кыһыйбыт Махсыын Сэмэҥҥэ өтөрү хааман кэллэ уонна сирэйгэ уоптарда. Р. Кулаковскай. Сирэйин быс кэпс. — кэһэт, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ Набить морду кому-л.
Кинини сирэйин бысталаан таһаарыахха. Н. Неустроев
Биирдэрэ, Болтоххой Бүөтүр: «Сирэйгин быһыам, сэрэн», — диир. Амма Аччыгыйа
«Дьиккэр ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам!» — диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын. Сирэйин киртит (саатырт, хараарт) кэпс. — киһини тугунан эмэ саакка киллэр, аатын түһэр, намтат. ☉ Выставить кого-л. на позор, унизить
Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
«Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
[Өлөксөйү] Земпределгэ ыытымыахха, Сирэйин түксү, хараардымыахха. С. Васильев. Сирэйин (өрө) салаа кэпс. — албыннаһан бэрт буола сатаа, ньыла көт. ☉ Угодничать, заискивать перед кем-л. [Хоодуотап:] Мин, эн курдук, бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов
Тойон өттүн сирэйдэрин эрэ салаабат, оттон кыра-хара өттүн кыһарыйара үгүс. В. Ойуурускай
Миитэрэй оҕонньору ол Матыыптыыр сирэйдэрин өрө салаабыт бандьыыттара кырбаан өлөрө сыспыттара. «ХС». Сирэйин саптар — баар ис дьиҥин биллэрбэт курдук кубулунар, атын буолан көстө сатыыр. ☉ Скрывать своё истинное лицо, притворяться кем-л.
Сибиир контрреволюцията «демократия», «Учредительнай мунньах» диэн албын луоһуннарынан сирэйин саптыммат буолбута. «ХС»
Эмиэ да дьадаҥыбын диир, эмиэ да элбэх үбү буостанан ылар. Буржуйка эрээри сирэйин саптан, кубулунар буоллаҕа. «ХС»
Бэйэтэ түбэһэриттэн куттанан, сирэйин саптан суруйбут. «ХС». Сирэйин саралаа — киһи туох эмэ биллибэккэ сылдьар айыытын-харатын, буруйун арыйан, дьиҥнээх сигилитин көрдөр. ☉ соотв. вывести кого-л. на чистую воду
Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
Бүгүн бүрүөҕэ барытын этиэм, сирэйин саралыам. А. Фёдоров
<Киһи> сирэйин таба көрбөт көр киһи. Сарсын хайдах уолаттар сирэйдэрин таба көрөбүн? Далан
Эмчиттэр бары мин сирэйбин таба көрбөттөр, ханнык эрэ саҥа дьикти эмп туһунан сэһэргээхтииллэр. Софр. Данилов. Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) кэпс. — сааттааҕы, куһаҕаны оҥорорго үөрэнэн хаалан саатырҕаабат буолбут (киһи). ☉ Лишённый чувства стыда, отъявленный, закоренелый бесстыдник, наглец. Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Сирэйин тыаһат кэпс. — күүскэ сирэйгэ оҕус. ☉ Влепить пощёчину. [Дьөгүөр:] Көҕөрө сытыйаҥҥын, тоҕо киһини түөкүннүүгүн? Хата, сирэйгин тыаһаттараайаҕын… Суорун Омоллоон
Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай. Сирэйинэн барда — умса баран түстэ. ☉ Упасть ничком
Балтым сүүрэн иһэн иҥнэн сирэйинэн барда. Т. Сметанин
Константинов сирэйинэн барар, бэстилиэтин ыһыктан кэбиһэр. С. Ефремов
Турбутум, сүһүөхтэрим уйбаккалар, итирик киһилии тэмтээкэйдээн тиийэн, өлбүт бөрө үрдүгэр сирэйбинэн бардым. Нэртэ. Сирэйин эттээ кэпс. — элбэхтик сирэйгэ охсуолаа; кырбаа. ☉ Надавать по морде кому-л.; избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
Кинини мин сирэйин эттиэм. Бэс Дьарааһын
Бэйэтин кэргэнин атаҕастаабыт ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран, сирэйин эттиэххэ баара. В. Васильев. Сирэй көрбөх — киһиэхэ дьиҥнээҕинэн буолбакка, сирэйиттэн (хол., төһө улахан дуоһунастааҕын) көрөн сыһыаннаһар идэлээх. ☉ Лицемерный подхалим, льстец
Хобуоччу, сирэй көрбөх, барыһымсах …… урукку даҕаны былааска баар этилэр, билигин даҕаны бааллар. Л. Попов
Биһиги сахалыы кириитикэбит кырдьыгы сатаан утары эппэт. Кэм да сирэй көрбөх. «ХС». Сирэй сабыылык оҥостор (гынар) кэпс. — 1) кыра үчүгэйдээҕинэн өҥнөр, куһаҕанын онон сапта сатыыр. ☉ Прикрывая свои недостатки, постоянно хвалиться одним и тем же достижением
Былаанын хаһан да толорбот, биирдэ бириэмийэ ылбытын сирэй сабыылык оҥостор. Бэс Дьарааһын; 2) кими эмэ арахпакка тугунан эмэ сыҕай, сирэй бааһа оҥоһун. ☉ Постоянно укорять, упрекать кого-л. в чём-л.. Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр — кимнээх эмэ дьиктиргээбиттэрин, сөхпүттэрин, соһуйбуттарын бэйэ-бэйэлэрин көрсөн биллэрэллэр. ☉ Удивлённо, недоумённо переглянуться
Бары соһуйан, сирэй сирэйбитин көрсө түстүбүт. Амма Аччыгыйа
Бары саҥата суох иҥиэттэн олорон, сирэй сирэйдэрин көрсөллөр. Г. Колесов
Дьоннор саҥалара: «Махсыын, тохтоо, тохтоо!» — дэстилэр. Сөҕөн, үксүлэрэ Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр. С. Васильев
Сирэй сыҕай — сирэй-харах ас диэн курдук (көр сирэй-харах). Миигин атын дьон кини итэҕэһинэн сирэй сыҕайаллара үчүгэй үһү дуо? Р. Баҕатаайыскай
Саныыр санаата, аахсар тыла суоҕу булаҥҥын сырыы ахсын сирэй сыҕайаҕын дуо? В. Васильев
Эн да сирэй сыҕайбатаҕыҥ иһин сөппүт буола сылдьар. Н. Апросимов. Сирэйэ кытарар — кыбыстар, саакка киирэр. ☉ Стыдиться, краснеть от стыда за кого-что-л.
Билигин оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Хайа бытааһаҕы, оонньуутугар тэптэрэн, сымнаҕас сирдэрин хабыалаан, сирэйдэрин кытардыбатаҕай? П. Ойуунускай
«Хоноһолорго анаан таба өлөрөн бэлэмниэххэ диэбити истибэтэххит. Эһиги туохха кыһаныаххыт баарай! Астааччы киһи мин сирэйим кытарар», — диэн Агундьа мөҕүтүннэ. П. Ламутскай (тылб.). Сирэйэ сааппат (саатыа дуо) — кыбыстар, саатар диэни билбэт (киһи). ☉ Стыда нет у кого-л.
Ити курдук майгытыттанбыһыытыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо? А. Софронов. Сирэйэ сөллүбүт кэпс. — туохтан эмэ санаата хом түһэн, кэлэйэн эбэтэр ыарытыйан сирэйэ-хараҕа өспүт, саппаҕырбыт. ☉ соотв. лица нет на ком-л.
Андерс хоһуттан Валерий сирэйэ сөллөн таҕыста. Софр. Данилов
«Иэдээн эбит, доҕоттор, — Маппыр дьэ муҥарахсыйар, сирэйэ сөллөр, — аны саллааттарбытыттан тыыммытын манаһа сылдьыыһыбыт дии». Л. Попов. Сирэйэ суох кэпс. — сиэри аахсыбат, кэрээнэ суох (киһи). ☉ Нахальный, бесцеремонный
Бу саҥарара сирэйэ суоҕун. Н. Түгүнүүрэп
Саҥалаах ээт өссө, сирэйэ суох. В. Шекспир (тылб.). Сирэйэ сырдаабыт — сирэйэ-хараҕа сырдаабыт диэн курдук (көр сирэй-харах). Дьон тыынара кэҥээн, сирэйэ сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйи көрдөхтөрүнэ ол кырдьаҕастар Оҕолуу үөрэн сирэйдиин сырдыыллар. С. Данилов
Лейтенант кэнники тылларыттан эдэр саллааттар сирэйдэрэ сырдыы түстэ. «ХС». Сирэйэ холлубут — олус күүскэ ыалдьан эбэтэр айманан, курутуйан иэдэйбит, буорайбыт көрүҥнэммит. ☉ Иметь измученный, убитый вид (напр., от сильной боли или от горя)
Оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ыалдьан муҥнанан, сирэйдэрэ холлубут дьоннор хааман, сыыллан, наһыылкаҕа сытан, булгунньахтан түһэн истилэр. Л. Толстой (тылб.)
Ыт сирэй көр ыт. Ыт сирэй, хаайыыга сыттаххына, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына, өйдөнүөҥ! Н. Якутскай
◊ Сирэйин хоту — хайдах хайыспыккынан инниҥ диэки (бар, сүүр). ☉ Прямо в том направлении, куда повернулся лицом; прямо как стоишь (идти, ехать, бежать)
Эмээхсин ыаҕайалаах үүтүн олордон кэбиһээт, сирэйин хоту сүүрэн талырдаата. Амма Аччыгыйа
Сэрэйэн сирэйин хоту баран испитэ. Суорун Омоллоон
Нэктээйэп сирэйин хоту хааман дьулуруйбутунан барар. Н. Якутскай. Сирэй оһох — кэлин эркинэ туруору анньыллыбыт мастары халыҥ гына сыбаан оҥоһуллар, үрдүк сүүстээх, киэҥ нэлэгэр сирэйдээх, намыһах холумтаннаах сырдыгы үчүгэйдик биэрэр көмүлүөк оһох. ☉ Камелёк с задней стенкой из жердей, расположенных вертикально и обмазанных изнутри толстым слоем глины, с широким устьем и низким шестом
Үрүҥ буорунан оҥоһуллубут сирэй оһох лачыгырыы турар. Р. Кулаковскай
Сирэй оһох уотун сырдыгар [саатын] иһин кыҥастаата. Айталын
Биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит лэппиэскэни сирэй оһоххо, саха ууһа оҥорбут анал тимиригэр сырайан буһараллара. ТИИ ЭОСА. Сирэй саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥата уларыйыыта суох бэриллиитэ. ☉ Прямая речь
Ааптар тылын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука туруоруллар. ПНЕ СТ
Сирэй саҥа хабыычыка иһигэр ылыллар уонна улахан буукубаттан суруллар. ЕНВ СТ. Сирэй сирэйгэ — 1) уун утары көрсөн туран. ☉ Лицом к лицу
Дьиҥэр, кини хас оттооччуну хантан билиэй, сирэй сирэйгэ көрсүһэн кэпсэтэн да көрө илик киһитин? Н. Лугинов
Биһиги ыстанан турабыт да, өстөөхтөрбүтүн кытары ыга харсыһа, сирэй сирэйгэ буола түһэбит. И. Сосин
Өстөөҕү кытары сирэй сирэйгэ соччо-бачча көрсүбэккэ, ыстыыгынан кэйгэллэспэккэ эрэ, аҥаардас буомбаттан, сэнэрээттэн диэтэххэ, сөҕүмэр сүтүк. «ХС»; 2) атын ким да суоҕуна, туораттан мэһэйдэһиитэ суох (икки өрүттэр бэйэлэрэ эрэ). ☉ Один на один
Кинини кытта биһиги сирэй сирэйгэ охсуһар соругу ыллыбыт. Т. Сметанин
Кизер бу сыгынньахтанар хоско тоҕо эрэ көстүбэт, арааһа, миигинниин эрдэттэн сирэй сирэйгэ көрсүөн баҕарбакка, атын хоско сырыттаҕа. ПП ОА
Түрмэни көрөөччү туран тахсан барда, Нехлюдов Масловалыын сирэйсирэйгэ хаалла. Л. Толстой (тылб.). Сирэй солбуйар аат тыл үөр. — саҥарааччыны (мин, биһиги), кэпсэтиигэ кыттааччыны (эн, эһиги) эбэтэр ахтыллар киһини, предмети (кини, кинилэр) бэлиэтиир солбуйар аат. ☉ Личное местоимение
Сирэй солбуйар ааттан туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта тутаахтаах. АВМ ҮКТТҮө
Сирэй солбуйар ааттар тылы, суругу …… ыраас, лоп-бааччы оҥороллор. ЕНВ СТ. Сирэй счёт бухг. — чопчу биир киһиэхэ анаан аһыллар, кини харчытын туругун, хаамыытын, хардарыта аахсыытын көрдөрөр докумуон. ☉ Лицевой счёт
Бухгалтерия ый ахсын бары холкуостаахтар сирэй счёттарыгар ааҕыллыбыт уонна бэриллибит хамнастарын суруйан иһиэхтээх. АВН КХАТО
Бу подразделениеҕа биэс уон биэс сирэй счёт …… олохтонно. «Кыым». Сирэй харчы — баар харчы, тута төлөһөр харчы. ☉ Наличность, наличные деньги
Холкуос тэрилтэлэри кытары сирэй харчыта суох аахсыыта поручениеларынан оҥоһуллар. КПЫ
Бөрөбүөтү сирэй харчынан ылбытыгар сберегательнай хаасса уурумньулаахха кибитээнсийэ биэрэр. СКТ. Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) кэпс. — буруйдаах эрээри сааппаккабын хайдах инньэ гыныамый (хол., көрдөһүөмүй) диэн этии. ☉ Как, с каким лицом (появлюсь — о чувстве неискупленной вины)
[Хытыҕа:] Оо, хайа сирэйбинэн Тулаайах ийэбэр төннүөмүй? И. Гоголев
Дьэ ол кэннэ хайа сирэйгинэн билигин көрдөһүөҥүй? Н. Заболоцкай