сабыһын 1-3 диэнтэн дьаһ
туһ. Полковник хааһын сабыһыннарбыта, …… саллааты чинчилиирдии көрбөхтөөбүтэ. В. Протодьяконов
Бу киһи сыыһа-халты да тылластахха, наһаа мөҕөн, сабыһыннаран барыа суох көрүҥнээх. У. Нуолур

сыһ. Ким эмэ ис дьиҥин, өйүн, билиитин билгэлиирдии, чинчилиирдии (көр, ыйыт). ☉ Испытующе, проницательно (смотреть, спрашивать)
Дьамыыха уол сирэйин-хараҕын тургутардыы тонолуппакка көрөн олордо. Н. Лугинов
Батенчук дьэ эр ылан ыалдьытын диэки тургутардыы көрдө. Л. Попов
«Эн миигин эрэллээх көнө буолуо дии саныыгын, ити аата?!» — диэн мин Гавриил Семёновиһы тургутардыы ыйыппытым. П. Аввакумов

туохт.
1. Сиигирэ-сиигирэ кууран эбэтэр куруук сииктээх туран, чиргэл туруккун сүтэрэн, эмэхтийэ быһыытый, кэбирээ (мас туһунан). ☉ Дрябнуть (о древесине)
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Сүүрбэттэн тахса сыллааҕыта охсуллубут быһыт эргэрбитэ, маһа-ото бэрдийбитэ да бэрдэ. В. Яковлев
Оҕонньор муҥха хотоҕос маһын чинчилиирдии кыҥастаста, ортотунан хайа тутта. Бэрдийэн хаалбыт. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Үлэлээбэккэ, хамсаабакка этхаан өттүнэн мөлтөө. ☉ Слабеть физически из-за отсутствия движения
Бэлэми мэҥиэстэ үөрэнэн этэ-хаана бэрдийэн, саһыл урут эстиэ дуу? Амма Аччыгыйа. Кустук [ыт аата] сайыны быһа баайыыга сыппыта
Онон атаҕын тиҥилэҕэ бэрдийэн хаалбыта. И. Федосеев
3. көсп. Кытаатан, халыҥаан, улаатан чэр курдук көрүҥнэн, туруктан. ☉ Затвердеть, принимать вид рубца, мозоли
Оҕонньор төҥкөйөн, уһаты-туора араас сурааһыннаммыт, бэрдийэн халыҥаан хаалбыт, куйахатыгар куудараҕа маарынныыр баттах дуоматын ыйан көрдөрдө. Н. Заболоцкай
«Ынах синньэ улаата-улаата бэрдийбэтин, үүтэ хонуксуйан хаалбатын ситиһиэххэ наада»,— диэн эбэн этэр [Матрена Андреевна]. «Кыым»
Быар килиэккэлэрэ өлөн, эбэтэр холбуур (чэр) тканнарынан солбуллалларыттан быар бэрдийэн цирроз буолан хаалар. ДьИэБ

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’