даҕ.
1. Туус булкаастаах, туус амтаннаах, тууһаммыт. ☉ Содержащий в своём составе соль, с солью, солёный. Туустаах уу. Туустаах балык.
□ «Оҕолоор, — учуутал илиитин уунна, — бу туустаах күөл». И. Данилов
2. көсп. Ыыс-бурут тыллаах, абалаах, бэтэлээх. ☉ Язвительно-насмешливый
Тылгыт суустаах диэбиппэр — этииҥ туустаах диэтилэр. Күннүк Уурастыырап
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
♦ Туустаах тумус — киһини кыһытарабардар, ыыс-бурут тыллаах-өстөөх киһи. ☉ Человек, отличающийся злой насмешливостью, желанием уязвить
[Суодалба Уол саҥата] Абалаах айах айдаана иһилиннэ, Туустаах тумус Чугдаана иһилиннэ. П. Ойуунускай
Сорох туустаах тумустаахтар этэллэринэн, Болот аҕата суостаах тойоҥҥо дьаамсыгынан анаммытын иһин бэйэтин уолчааныгар, Болокко, махтаныахтаах эбит. Н. Заболоцкай
◊ Туустаах балык кор балык. Туустаах балык сиэтилэр

I
туохт. Өлүү сирдэ биэр, сирдэ анаа. ☉ Наделять землёй, выделить земельный участок
Сирэ-уота суох дьону сирдииргэ кэпсэтии буолла. Амма Аччыгыйа
Эһигини сирдиибит диэн кими өлөрөн аччарыһабыт? Суорун Омоллоон
Биһиэхэ хамнаска сылдьар дьоннору …… баҕас сир үчүгэйигэр сирдээ инилэр. Күндэ
♦ Сирдээн тимирдэ [халлааннаан көттө] — киһи хараҕын далыттан сүтэн хаалла, киһи булбат курдук мэлис гынна. ☉ соотв. как сквозь землю провалиться
Куоҕаһа буоллаҕына сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэккэ хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кини сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлааннаан көттөххүнэ атаххыттан тутуом, сирдээн тимирдэххинэ баттаххыттан харбыам. «ХС». Сирдээн эрэ тимирбэтэ [халлааннаан эрэ көппөтө] — олус саатта, кыбыһынна, саатан барыах-кэлиэх сирин булбата. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Киргиэлэй хотун элэктээн эппитин билэн саатыттан сирдээн эрэ тимирбэтэҕэ. Болот Боотур
Кыбыстаммын, кыыс истиэ диэммин, сирдээн эрэ тимирбэтим. Р. Баҕатаайыскай
«Үнүргүбүн биллэхтэрэ, Үлүгэрим эбит…» — диэн, Сирдээн эрэ тимирбэккэ, Сэбиэттэргэ тиийбитэ. Күннүк Уурастыырап
II
туохт.
1. Кими эмэ кытта суолун көрдөрөн бииргэ барсыс. ☉ Быть чьим-л. провожатым, проводником, провожать кого-л. куда-л. Таал-таал эмээхсин сирдээн, иккиэн субуруһан көлүйэ күөлгэ киирэллэр
Саха фольк. Лааппылара ханан баарый?.. Сирдээ! Н. Якутскай
Миша дьэ мантан антах Наташатын сирдээн илдьиэхтээҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Көрбөт киһиэхэ сирдьит буол. ☉ Быть поводырём незрячему
Эмээхсини биир чороччу улаатан эрэр кыыс, тайаҕын төбөтүттэн тутан, сирдээн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрбэйбит баттахтаах, атах сыгынньах кыысчаан сылдьан хараҕа суох Харытыайы сирдиирим. В. Гаврильева
△ Инникилээ, инники баран атыттары батыһыннар (кыыллары этэргэ). ☉ Быть вожаком (напр., стаи)
Кырынаас …… лааскай саҕа буолбут оҕолорун сирдээн, баран иһэр. Н. Заболоцкай
Үөр бөрөҕө сирдиир булчут бөрө баар буолааччы. Р. Кулаковскай
2. көсп., кин. Кимиэхэ-туохха эмэ ыйар суолдьут буол, эркээйи буол. ☉ Указывать направление кому-чему-л., быть путеводной звездой
Миигин силлиэҕэ сирдээтэ Романтика чаҕыла. С. Данилов
Григоряны манна бэйэтин талааннаах идэтэ — муусуката сирдээн аҕалбыта. Суорун Омоллоон
Көмүс чуораан чугдаана Күлүктэммэт сырдыкка сирдиэҕэ! С. Васильев