несов. кого-что 1. (о животных) сытынан бил, сытын ыл; 2. разг. (ощущать, чувствовать) бил, билгэлээн бил; 3. перен. разг. (предчувствовать, предполагать) (сүрэххинэн) таай, билгэлээ, сэрэй; чует моё сердце мин сүрэҕим таайар.

аат. Киһи ис дууһатын, өйүн-санаатын эйгэтэ; киһи өйүнсанаатын туруга. ☉ Душа; состояние души
Эмээхсин, хас эмэ сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан [Дэлиһиэйи] үөҕэн киирэн барда. Эрилик Эристиин
Чаҕыл Тордоохоп кини сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта. С. Никифоров
Даарыйа мух-мах соҕус буолла, сүрэҕэр-быарыгар туох мунчаарыылааҕын тоҕо сүөкүөн кэрэйдэ. У. Нуолур
♦ Сүрэҕин-быарын аалар — дууһатын, санаатын хам баттыыр, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Лечь свинцом, тяжестью на сердце
Мотуоһа ынчыктыыра, кини ыарыһах буолта ордук Дьэргэ сүрэҕинбыарын аалар. Болот Боотур. Сүрэҕинбыарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр — сүрдээҕин диэн сөбүлүүр, ис иһиттэн астынар. ☉ По сердцу, по душе (букв. входит через середину его сердца и печени)
Аҕыйахтык да саҥардар тугу эппитэ, хайдах хамнаммытатуттубута — барыта киһи сүрэҕинбыарын ортотунан киирэр. Болот Боотур
Миэхэ, ойууру харыстыырга тустаах үлэлээх киһиэхэ, аргыһым кэпсээнэ адьаһын сүрэҕим-быарым ортотунан киирэр. «Кыым»
Ааҕааччыны барытын астыннарарыҥ, кини сүрэҕин-быарын иһинэн киирэр гына суруйарыҥ олус уустук. ФЕВ ДьС
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай. Сүрэҕинбыарын сымнат — кими эмэ дууһатын уоскут, санаатын көнньүөрт. ☉ Успокоить душу, развеять чьи-л. мрачные мысли. Убайгын көрсөҥҥүн сүрэҕин-быарын сымнатыаҥ этэ
□ Саатар эн, атын киһи курдук аһынан, сылаас сымнаҕас тылгынан сүрэхпин-быарбын сымнаттаҕын дуу? А. Софронов. Сүрэҕинбыарын туттарбыт — кими, тугу эмэ олус сөбүлээбит, таптаабыт. ☉ Испытывать любовь к кому-чему-л., увлечься кем-чем-л.
Сергей Афанасьевич бэрт кыра эрдэҕиттэн норуот поэзиятыгар сүрэҕин-быарын туттарбыт, уус-уран тыл күүһүгэр уһуйтарбыт. Софр. Данилов
Өлөксөөн уол сүрэҕин-быарын саҥа кэлбит учуутал кыыска туттарбыт. «ХС». Сүрэҕин-быарын уурар — ис дууһатыттан кыһаллар. ☉ Проявляет усердие (букв. сердце и печень кладёт)
Киһи барахсан итинник ээ, кыһаннаҕына, сүрэҕин-быарын уурдаҕына, көмүс ньээкэтин-айылҕатын уон төгүл ордук гына тупсарар дии. «ХС»
Чаһыны көрбөккө, атынынан аралдьыйбакка, сорук оҥостон туран налыччы, сүрэҕибыары ууран астыахха наада. ФВН ТС. Сүрэҕин-быарын уурбат — ис дууһатыттан кыһаллыбат, санаатын уурбат. ☉ Не проявляет усердия (букв. сердце и печень не кладёт). Ити уол үөрэҕэр сүрэҕин-быарын уурбат. Сүрэҕин-быарын эмэр — санаа-оноо баттыга буолар, ааһан-араҕан биэрбэт. ☉ Неотвязно мучить, причинять душевную боль
Тыл күүһэ, хатыыта диэн сүрдээх да буолар эбит. Төһөнөн уһаан-тэнийэн, өйдөөнсанаан ырытан истэҕин аайы, сүһүрдэр ыарыы курдук, сүрэххин-быаргын эмэн, эрэйдиирэ-аймыыра эбии элбээн иһэргэ дылы. Суорун Омоллоон. Сүрэҕинэнбыарынан сөбүлүүр — ис дууһатынан, күүскэ сөбүлүүр. ☉ Любить всей душой, всем сердцем
Ама, кырдьык сүрэхтэринэн-быардарынан сөбүлэһэн холбоһор дьон бу курдук буолуохтара дуо? П. Ойуунускай. Сүрэҕиттэн-быарыттан ааһыма — сүтэн-оһон биэримэ, ыар баттык буолан сырыт (санаа-оноо туһунан). ☉ Не проходить, не утихать (об обиде, душевной боли)
Оттон мин киниттэн [Гошаттан] хоргуппутум сүрэхпиттэнбыарбыттан ааһыа суох ээ, быһыыта. «ХС». Сүрэҕэ-быара батарбат (тулуппат) — сатаан тулуйбат, санаата олох буолбат (тугу эмэ гыныан олус баҕаран). ☉ соотв. места себе не находит; не сидится кому-л.
Күһүн, сыарҕа Хаара түспүтүн кэннэ, сүрэҕэ-быара батарымына, ийэтэ эмээхсин кыыһын көрсө тиийэр. НС ОК
Ол кинилэр төһө да тоҕо-хайа түспэтэхтэрин иннигэр, сүрэхтэрэ-быардара батарбакка, хотуур сүгэн ходуһаҕа киирбиттэрэ. «ХС»
Кулан оҕонньор төһө да тоҥхойо кырыйдар, сүрэҕэ-быара тулуппат. «Чолбон». Сүрэҕэ-быара бөҕөх — туохха эмэ улахан эрэллээх, бөҕөх санаалаах (ол-бу тахсыа, куһаҕан буолуо суоҕа диэн). ☉ Внутренне спокоен, в душе уверен (что всё будет хорошо, ничего плохого не случится)
[Сүллүкү] ол эрээри, сүрэҕэ-быара бөҕөх: айыыны-буруйу оҥорбута аҕыйах. Болот Боотур
Киһи да муода буолар эбит: букатын уолуйбаппын-куттаммаппын, ити мүнүүтэҕэ сүрэҕим-быарым бөҕөх буолан биэрбитэ. «ХС». Сүрэҕэ-быара дьэгдьийдэ — санаата чэпчээтэ, уоскуйда. ☉ Полегчало на душе у кого-л.
Сымыраахап, ити ыар санаалары умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэ-быара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, Хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Сүрэҕэ-быара кытаанах — аһыныгаһа, амараҕа суох. ☉ Суровый, жёсткий (букв. сердце и печень у него твёрдые)
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, дьахтар үлэтин сыаналаабата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай. Сүрэҕэ-быара нус буолла — улаханнык уоскуйда, холкутуйан хаалла. ☉ Стать спокойным, отдохнуть душой и сердцем (букв. сердце и печень его успокоились)
Дьэ, онон холбостохпут ити. Сүрэҕим-быарым дьэ нус буолбута. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өлөхсү- йэр — сүрэҕэ эрийэр, хотуолуон баҕарар. ☉ Испытывать тошноту
Ньоҕорук кулуба отуу түгэҕэр, сибилигин аҕай биир чороон арыылаах кымыһы иһэн баран, сүрэҕэ-быара өлөхсүйэн иттэннэри сытар. Эрилик Эристиин. Сүрэҕэ-быара өрүкүйэр — өйө-санаата өрө күүрэр, көтөҕүллэр. ☉ Находиться в возбуждённом состоянии
Этэргэ дылы, Томпсон сүрэҕэ-быара өрүкүйэн сылдьара (атыыта барыстаахтык барбытыттан). «ХС». Сүрэҕэ-быара өтө биллэ — туох буолуохтааҕын эрдэттэн биллэ, сэрэйдэ (үксүгэр туох эмэ куһаҕаны). ☉ Предчувствовать что-л., догадываться о чём-л., сердце подсказывает (обычно о неприятном, дурном)
Ийэ барахсан туох эрэ куһаҕан буолтун сүрэҕэ-быара өтө билбитэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ-быара сылаанньыйар — дууһата сымныыр, этэ-хаана дуоһуйар, уоскуйар. ☉ Стать умиротворённым, безмятежным, спокойным
Сүрэх-быар сылаанньыйдаҕын, тоҕо баҕас үчүгэйэй! Т. Сметанин
Кини туохтааҕар да төрөөбүт Сахатын сирин айылҕатын таптыыр, айылҕаҕа эрэ сырыттаҕына сүрэҕэ-быара сылаанньыйар, нус-хас буолар. «ХС». Сүрэҕэ-быара сымнаата — улаханнык үөрэн дууһалыын манньыйда, уоскуйан хаалла. ☉ Успокоиться, стать совершенно спокойным
«Саамай сөп!» — Булумдьу атын үрдүгэр чэпчэкитик дэгэйэн тахсар, кини сүрэҕэ-быара сымнаабыт, этэхаана чэпчээбит курдук. Л. Попов. Сүрэҕэ-быара таайар — этинэн-хаанынан, ис дууһатынан туох буолуохтааҕын сэрэйэр (үксүгэр куһаҕан, мөкү өттүнэн). ☉ Всем нутром чует (обычно предстоящие неприятности)
«Ол эрээри, айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо», — дии саныырын кытта, [Ыстапаан] уута ордук көттө. А. Софронов
Төрүт да мин сүрэҕим-быарым таайар этэ [куһаҕан олох кэлиэҕин]. Болот Боотур. Сүрэҕэ-быара тартарар — этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан кимиэхэ туохха эмэ умсугуйар, баҕарар. ☉ Всем сердцем стремиться, тянуться, чувствовать влечение к кому-чему-л.
Уол Маайыһы хара маҥнай көрсүөҕүттэн сөбүлүү, таптыы санаабыта. Кэнникинэн өйө-санаата киниттэн арахпат, сүрэҕэ-быара курдаттыы тартара сылдьар буолбута. Болот Боотур. Сүрэҕэбыара уулунна — олус манньыйда, долгуйда. ☉ Прийти в умиление (букв. сердце и печень его растаяли). Балааҕыйа сиэнэ кыыһы көрөн сүрэҕэ-быара уулунна. Сүрэҕэ-быара чэпчээтэ — ыар санааттан быыһанна, дууһата уоскуйда. ☉ соотв. отлегло от сердца
Кини сүрэҕэ-быара чэпчээбитэ, онон худуоһунньукка хайы-сах кыыһырбат буола охсубута. А. Чехов (тылб.). Сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынар — тугу эмэ олус ыарыылаахтык ылынар. ☉ Принимать близко к сердцу. Оҕонньор уолаттар иэдээҥҥэ түбэспиттэрин истэн сүрэҕэр-быарыгар олус чугастык ылынна
□ Учуутал тулаайах оҕолор дьылҕаларын сүрэҕэр-быарыгар чугас ылынара. «ХС». Сүрэҕэр-быарыгар ыттарда — сүрэҕэр ыттарда диэн курдук (көр сүрэх I). Сүрэх-быар аалыыта — дууһаны, өйү-санааны ханнык эрэ ыар санаа хам баттааһына, ааһан-араҕан биэрбэт буолуута. ☉ Камень на сердце (букв. терзания сердца и печени)
— Чэ, сүрэх-быар аалыыта оҥорума. Этэргин этэн кэбис. Болот Боотур
Икки ыйы быһа сүрэхбыар аалыыта, санаа эргимтэтэ буолбут. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта — ааспат-арахпат санаарҕааһын, мунчаарыы. ☉ Душевные переживания (букв. болезнь сердца и печени)
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Кини сүрэҕин-быарын ыарыытын тэбии охсорго тиэтэйэр курдуга. «ХС». Сүрэх-быар ыарыыта буол — санаа-оноо баттыга буол. ☉ Быть, становиться источником душевных переживаний, страданий (букв. становиться болезнью сердца и печени)
Дьэ ити дьахтар хайаан даҕаны миэхэ сүрэх-быар ыарыыта буолар буолла. С. Ефремов
Бу аҕата оҕонньорго сүрэхбыар ыарыыта буолбут хобдох сэһэн Кэтириискэ эмиэ …… өйүн-санаатын холоруктуу ытыйан, тугу да тобулан өйдөөбөт гына харааччы иирдэн кээспитэ. НС ОК. Сүрэх-быар ыарыыта оҥоһун — өйгүттэн-санааҕыттан араарыма, мэлдьи санаа-оноо баттыга оҥоһун. ☉ Постоянно думать, переживать о комчём-л. (букв. сделать болезнью сердца и печени)
Оҕонньор биир санааны сүрэхбыар ыарыыта оҥостон улаханнык эрэйи көрбүтэ. Н. Габышев
Г. Кривошапко саха муусукатын сайдар кэскилин сүрэхбыар ыарыыта оҥостубута, ол муусука киниэхэ туохтааҕар да чугас этэ. «ХС». Сүрэхтиин-быардыын кэҥээтэ — уоскуйда, холкутуйда. ☉ Вздохнуть свободно
Нуучча киһитин кэпсээнин иһиттэҕинэ эмээхсин сүрэхтиин-быардыын кэҥиирэ. В. Санги (тылб.). Сүрэххэ- быарга быһахтаммыкка дылы түөлбэ. — саамай чугас урууну-аймаҕы атаҕастаабыт, хомоппут киһини этэллэр. ☉ Как ножом по сердцу (обычно — когда кто-л. жестоко обидит близкого родственника).

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’

I
туохт.
1. Салгыҥҥа уйдара сылдьан кэл-бар, айаннаа. ☉ Летать
Үөһэнэн көт. Сөмөлүөтүнэн көт. Тыал хоту көт. — Күөх толоон уҥуор сэттэ туруйа көттө. Эллэй
Ол кэлин өттүттэн ат сылгы сиэлинэн-кутуругунан кынаттанан көтөн тиийэн кэллэ да, лап гына үктэнэ түстэ. Ньургун Боотур
Көтөр оҕотун үөрэтэр Үрдүккэ, ыраах көтөргө. И. Эртюков
△ Тыалга үүрдэрэн түргэнник сыҕарый (былыт туһунан). ☉ Быстро передвигаться, нестись, лететь по ветру (об облаках)
Тыал түһэр, үрүҥ былыттар өрүкүһэ көтөллөр. Суорун Омоллоон
Былыттар көтөллөр соҕуруу, Күн былыт кэтэҕэр тимирдэ. Баал Хабырыыс
△ Өрө ыһыллан таҕыс, өрө ыһыллан тахсан тарҕан, күөдүпчүлэнэн тахсан ыһылын (хол., кумах, быыл, уот эҥин). ☉ Подниматься, взлетать, распыляться (напр., о пыли, искрах)
Быыл көтөр. Кумах көтөр. — Түүннэри харыйа куулаттан кыым көттө, киэҥ түннүк сандаарда. П. Тобуруокап
Тыалынан күөртэнэн кыым ыһылла көттө. М. Доҕордуурап
Халлааҥҥа көппүт уоттаах хардаҕастар түспүт сирдэрин аайыттан өрт баран, …… чугас эргиннээҕи сир барыта кутаа уотунан кырбаста. М. Доҕордуурап
Крепенко үрэҕи туоруур тимирбетон муоста салгыҥҥа көппүт [дэлби тэптэриллэн]. А. Фадеев (тылб.)
2. Паар буолан симэлий, көтөн суох буол. ☉ Испаряться, улетучиваться; парить (напр., о тумане)
Арыгы уоҕа көппүт. Эмп көтөн хаалбыт. Туман көппүт. — [Дьоннор] тиритэннэр көхсүлэриттэн буруо курдук туман көтөр. М. Доҕордуурап
Тарҕатыллыбыт ноһуому буорга саба хоруппакка эрэ хаалларар сатаммат: азота аммиак буолан көтөн хаалар. СОТ
3. Туох эрэ мэһэйи, үөһэ тардыллыбыты үрдүнэн ой. ☉ Прыгать, перепрыгивать, перескакивать через какое-л. препятствие, планку, веревку и т. п. Ат күрүөнү намыһаҕынан көтөр (өс хоһ.)
Маппыр тимир күрүөнү үрдүнэн көтөн таҕыста уонна дьиэтин диэки тыастаахтык хаама турда. Л. Попов
Икки оҕо быаны икки уһугуттан туталлар. Атын оҕолор уочаратынан быаны көтөллөр. ОСБОо
4. Үөрэммэккэ (ситэ үөрэммэккэ) кылааһы, кууруһу уҥуордаа, үрдүкүгэ таҕыс. ☉ Перескочить через класс, курс и продолжить учебу ступенью выше
Дьэ онтон ситэ ый аҥаара буолбакка, бэһис кылааһы көтөн, алтыс кылаас үөрэнээччитэ буоллум. Н. Заболоцкай
Тихон Терентьевы оскуолабыт историятыгар аан бастаан кылааһы көппүтүнэн, эбэтэр биир сыл икки кылааһы бүтэрэр буолбутунан …… эҕэрдэлиэҕиҥ. Н. Босиков
5. Олус түргэнник элэстэнэн онно-манна бар-кэл. ☉ Легко, быстро, свободно идти, ехать, мчаться, нестись
[Өрүүнэ:] Миитэрэй доҕотторун булсан, дьэ көтөн эрэр. А. Софронов
[Күкүр Уус:] Көмүһүм оҕото, дьүөгэтигэр көтө турда. Суорун Омоллоон
Быһый тыалтан чэпчэкитик хайыһардьыт көтөн иһэр. Эллэй
Аттар көтөн уунаҥнатан, туйахтара хараарбытынан, бу ситэн кэлэн истилэр. Н. Заболоцкай
[Мичил] манна күнүс оҕуруокка үлэлээтэ да, киэһэтин көҥүлүнэн көтөр. Мээчик, лапта, араас күрэхтэһиилэр, киинэ. И. Федосеев
△ Олус эрчимнээхтик, күүстээхтик уонна түргэнник элэҥнэс буола хамсаа, быыстала суох баран-кэлэн элэҥнэс буол. ☉ Очень энергично, быстро и легко двигаться, беспрерывно мелькать, лететь, мчаться молнией
Мас эрбиир араама эрбиилэрэ үөһэ-аллара ирбинньик көтөн элэгэлдьистилэр. М. Доҕордуурап
Тэлэгирээмэлэр быыстала суох көттүлэр: тууста уонна тууста! И. Данилов
6. Бэлиэтэммэккэ хаал, түһэн хаал (туох эрэ баар буолуохтааҕа миэстэтигэр суох буолбутун туһунан). ☉ Быть пропущенным, упущенным (напр., о буквах, словах в тексте)
Манна бүтүн этии көппүт. Көппүт буукубалары эбии суруйталааҥ. Сурук бэлиэлэрэ көппүттэр. — Кешаны Бүттүүнэп испииһэккэ көтүтэн кэбиспит этэ. Уол ону ирдэспитигэр: — «Көтөн хаалбыт ээ, алҕас тахсыбыт», — диэн кэбиспитэ. М. Ефимов
7. кэпс. Быстан, эстэн, суох буол, таһыччы бүтэн хаал (хол., ас-таҥас туһунан). ☉ Исчерпаться, иссякнуть, исчезнуть (напр., о продуктах питания)
Ити бириэмэҕэ хотугу дойдуга арыгы ас көппүтэ ырааппыт кэмэ этэ. Болот Боотур
Гражданскай сэрии кэнниттэн саа сэбэ олох көтө сылдьыбыта. М. Чооруоһап
Хотун чэй-табах, таҥас-сап көппүтэ ырааппытын, бары көрдүүллэрин эрэ билэллэрин …… эҥин туһунан эппэхтээн баран, кыраны эмэни ыытыах буолла. «ХС»
△ кэпс. Туһата суох түргэнник, чэпчэкитик ороскуоттан. ☉ Легко, быстро и бесполезно, впустую спустить, проиграть (напр., деньги)
Нанайбах сүүрбэ биэс солкуобайа амтана биллибэккэ көттө [хаартыга]. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй баай сэттэ сүүс сүөһүтэ, аҕыс ампаар түүлээҕэ, үрүҥ көмүс харчыта, көмүс сэбэ-сэбиргэлэ, киис-үүс таҥаһа буруо курдук көппүтэ үһү. Н. Павлов
8. көсп. Таһыччы умнан кэбис, бутулун (кырдьыыттан, ыарыыттан, долгуйууттан — өй-санаа туһунан). ☉ Начисто забывать, выпадать, вылетать из головы (от старости, болезней, волнения — о мыслях, памяти, уме)
Санаабыт санааларым сайҕанан көппүттэр, Үөрэппит тылларым өйбүттэн сүппүттэр. П. Ойуунускай
Уһун сордоох, мэйиим көтөөрү, оҕобун умнан кэбиһэн туран, баппыыска биэрдэҕим. Суорун Омоллоон
Тоойуом, өй-санаа көппүт киһитэ олоробун. Эрилик Эристиин
Киһи өйө-санаата көтүөх курдук, бары-барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
9. көсп. Эмискэ киэҥник, түргэннник тарҕан, сабардаа (хол., тыл-өс, сурах эҥин). ☉ Широко и быстро распространяться, разноситься, разлетаться (о слухах, новостях)
Онтон соҕотохто соһумар сонун өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, тарҕана көттө, дьалкыйда. Амма Аччыгыйа
Ити кыһыныгар Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ кыайбытын …… туһунан бастакы сурах улуустары, нэһилиэктэри тилийэ көппүтэ. Э. Соколов
10. көсп. Түргэнник ааһан, устан ис (күн-дьыл, кэм туһунан). ☉ Быстро проходить, пролетать (о времени)
Дьыллархонуктар ааһа көтөн элэгэлдьиһэн иһэллэрэ түргэнин сөрү диэн сөҕөн кэбистим. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл көтөн, күһүн кэлиэ, Күлүк хараҥа күһэйиэ. Күннүк Уурастыырап
Сэрии будулунан көмүллэн Үгүс күннэр көттүлэр. Баал Хабырыыс
Күн-дьыл көтөн иһэр. Т. Сметанин
11. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ эбэтэр холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна араас дэгэттээх көмө туохтуур суолтатын ылар: 1) ааһан иһэн, таарыйа, таарыччы буолар (оҥоһуллар) хайааһыны көрдөрөр (үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик). ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с различными оттенками: 1) действие, которое осуществляется на ходу и обычно с особой силой и интенсивностью. Хайа көт. Тоҕо көт. Дьөлө көт. Ибили көт. Быһа көт. Сиирэ көт. Көҥү көт. Сиирэ-халты көт. Тосту көт. Булгу көт. Иҥнэри көт. Ойо көт; 2) туохха эрэ туһаайыллыбыт, үксүгэр эмискэ, эрчимнээхтик оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Действие, осуществляемое для какой-л. цели, обычно с особой силой и интенсивностью. Мүччү көт. Туора көт. Тахса көт. Ааһа көт. Тула көт. Күөйэ көт. Төгүрүччү көт. Эргийэ көт. Эрийэ көт. Куота көт
♦ Былаҕайга көт (былдьан) — быстах оһолго түбэһэн суорума суоллан, алдьархайга, иэдээҥҥэ түбэс. ☉ Попадать в беду, несчастье, сгинуть (от несчастного случая)
Былатыаммыт былаҕайга көттө. П. Ойуунускай. Быһа көт — олус сытыы, тэбэнэттээх, сүүрбүт-көппүт буол. ☉ Быть очень шустрым, быстрым, энергичным, напористым
Уон алталаахсэттэлээх сааспар Быһа көтөр Быыппастыгас бэйэлэнэн Кытыгырас атах, Кырыытынан тыкаарай, Кыдьараҥ дьиэрэҥкэй Кыыс оҕо Кылаан бэрдэ буоларбар Сыһыыга-хонууга көрбүт дьон сыһыаран ааттаабыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, күтүр, сүөдэстэнэҥҥин, кыра дьону быһыта көтүөҕүҥ. П. Ойуунускай. Дьабыныгар көппүт миф. — былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун өллөҕүнэ, кини кута-сүрэ олохсуйар дойдутугар аттаммытын этэргэ. ☉ По представлениям древних якутов, душа умершего шамана отправляется в загробный мир и находит покой. Эллэй Боотур аҕыс уолу төрөтөр, олортон Намылҕа Силик, маҥнайгы ойуун, дьабыныгар көтөр
Саха фольк. Аныаха диэри кини [Сыланньай удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
Ураанньыктаах хоҥоруулаах, баһырҕастаах атахтаах кулуну өлөрөн, уордаах Хара Кыталык айыытын алыкылаатылар, дьабыныгар көппүт улуу ойууннарын кэриэстээтилэр. И. Гоголев. Ойуун уол өлөөру сытар сириттэн сүтэн хаалар, тыыннааҕынан мэлийэр, ону оччоҕо «дьабыныгар үөһэ көттөҕө» диэн ааттыыллар
БСИ ЛНКИСО. Илимсалым көт көр үлүм-салым көт. Лааһар …… туох кэпсээннээх дьон кэлбиттэрин истэрдии тутунна, илим-салым көттө. ОИП Х
[Петя] Дораҕа да илим-салым көтөн, мас кыстаста, бэйэтин да балааккатыгар киллэртээтэ. В. Яковлев. (Кимтэн эрэ ким эрэ) көтүө дуо — (ким кимтэн эрэ) атын, ураты буолбат, атылыы буолар диэн этэр олук. ☉ Человек как человек, дети как дети (все одинаковы или подобны друг другу)
Оҕо оҕоттон көтүө дуо? Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыттан сылаас дьиэҕэ бүгэн олорон оонньуурбут. Сэмээр Баһылай
Көҥдөй оҕото көтүө дуо? Көҕүйдэҕэ дии. Күн Дьирибинэ. Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) — ыччат куруук баар, олох салҕана турар. ☉ Новое поколение будет всегда, жизнь продолжается, она вечна. Көрүлүү көт — олох үөрүүтүн билэн, кыһалҕата суох көҥүлбосхо сырыт. ☉ Свободно, беспечно наслаждаться жизнью, веселиться
Көрүлүү көттүм, тайаара дайдым. И. Эртюков
Көмүс долгун алааспар Көрүлүү көтө дайбакка, Көҥүл тыына туойбакка Балаҕаҥҥа сыттамый, Балаадыйан хаалламый? А. Абаҕыыныскай. Көтөн түс — 1) олус түргэнник киир, эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно войти куда-л., вдруг очутиться где-л., влететь куда-л. [ТаалТаал эмээхсин] ханан да барар сирэ суоҕуттан, көлүйэтигэр көтөн түһэр
Саха фольк. Соҕотох хаалбыт тиһэх тордоххо маҥан таба таҥастаах уонна хара бэкир киһи көтөн түспүттэрэ. Далан
Натаа эппиэтэ суох сайылыгар тиийэн көтөн түстэ. Суорун Омоллоон; 2) эмискэ өйгө киир (санаа, толкуй туһунан); эмискэ айахха киир (ырыа, тыл, саҥа). ☉ Вдруг взбрести в голову, осенить (о мысли, решении); вдруг очутиться на языке (о песне, слове)
Дьон саҥатын истээт, мин, тоҕо эрэ куттанным да, сааттым да быһыылаах, саһыах санаа көтөн түстэ. Н. Неустроев
Уоһугар туох көтөн түспүтүнэн кини ыллыыр диэххэ букатын түктэри. Амма Аччыгыйа
Деомид Баклановка бу киһи кыһалҕатын туһанар өй көтөн түһэр. Н. Якутскай. Көтөр былыт көлдьүнэ көр аас I. Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) — кэлиэхбарыах сирэ суох буолбут, муҥур уһугар тиийбит. ☉ Попасть в безвыходное положение, деваться некуда. Көтүөн кыната эрэ суох — олус үөрэн сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ соотв. он на седьмом небе от радости или ног под собой не чувствует (не чует)
Бу сүүрүүгэ Мэҥэ-Хаҥалас ата кыайан, хатыҥыр оҕонньор көтүөн кыната эрэ суох буола түстэ. Н. Босиков. Кута-сүрэ көппүт көр кутсүр. Күдэҥҥэ көппүт — сир үрдүттэн суох буолбут, туох да хаалбакка букатыннаахтык эстибит. ☉ Исчез насовсем, уничтожен бесследно
Төрөөбүт норуотум! Күн сирэ көрүөҕэ: Күөрэйбит көлдьүн күүс Күдэҥҥэ көтүөҕэ. Эллэй. Киниэхэ [өстөөххө] туох да тиксибэтин наадатыгар туох баар гранатаны, ботуруону чохчолоон баран, үлтү тэптэринэн күдэҥҥэ көтөргө диэн биир санаанан быһаарыы тахсыбыта. «Ленин с.». Күллүүн көттө — оннуттан мэлийдэ, урусхалланна, туох да орпото, суох буолла. ☉ Исчезать бесследно с лица земли
Массыынанан биһиэннэрэ манна сүүрдэн кэлиэхтэрэ, — Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы. Күөххэ көттө <көҥүл барда> — сайыҥҥы ичигэс, киэҥ дуолга көҥүл көччүйдэ (кытаанах кыстыкка хааллан, улугуран баран — үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Вылетел на зелень, вышел на волю (после долгой холодной зимы, загнавшей в тесный хлев — обычно о скотине)
Дьадаҥылар да барахсаттар Санааларын саҥарыахтара. Кырдьыктарын этиэхтэрэ, Күөххэ көтүөхтэрэ, Көҥүлгэ көрүлүөхтэрэ. Саха нар. ыр. II. Өрө көт — 1) туохтан эрэ мөхсө түс, түбүгүрэ, айдаара түс; кими эмэ тула сүүр, ким эмэ баҕатын толоро сатаа, кимиэхэ эмэ бэрт буола сатаа. ☉ Проявить беспокойство, встрепенуться; захлопотать вокруг когочего-л., проявить большое усердие, расторопность (напр., ублажая кого-л.)
Киһим бэйэтин оҕустарбыттыы өрө көтө түстэ, атын көмүскэстэ. Далан
«Бай, ол эһэни ким быалаан-туһахтаан, сэргэлэнэр, доҕоор?» — диэн мин өрө көтө түһэбин. М. Чооруоһап
Ньукулааскылаах Аргыныап даҕаны эмиэ, көрбөтөхтөрүн көрбүттүү өрө көтө түспэтилэр. У. Нуолур
Таһыттан Далбараев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэтиттэн ойон турда. «Кыым»; 2) урукку туруккуттан өрө таҕыс, ордук ситиһиилээх буол. ☉ Добиться успеха, достигнуть каких-л. высот (по сравнению с прежним состоянием)
Сиэнин санаатын, сигилитин билэн, наллаан кэпсэтэн сүбэлээн көрүүһү, хомусчут уолун олус өрө көппөтүн. М. Ефимов
Тоҕо мин бүтэн, кыайтаран баран өрө көтө сатыыбын! Тугу ситиһээри? Н. Лугинов
Устудьуон Ньукуус үөрэҕэр орто сыанаттан өрө көппөтөх эрэйдээх. ПБН КДьСО. Тилийэ көт — олус түргэнник киэҥник тарҕан, сабардаа, бүрүүкээ; сири ордорбокко сырыт, киэҥник кэрий. ☉ Быстро, широко разнестись, разлететься (о вестях); обходить все места, всю территорию
Оҕо эрдэҕиттэн бу кырдьаҕас куорат бары муннугун ордорбокко тилийэ көттөҕө. Н. Лугинов
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыров туһунан кэпсэтии оройуону тилийэ көппүтэ. М. Попов
Ж. Бизе «Кармена» хос туруоруллан аан дойду бары бөдөҥ тыйаатырдарын тилийэ көттө. «Кыым». Тиэрэ көт — чэпчэкитик, уохтаахтык кыай-хот, сууллар. ☉ Легко победить, повалить, опрокинуть кого-л. [Барахсаанап:] Бэйи, дэлбэрийэн эриҥ, эһигини баҕас тиэрэ көтөрүм буолуо. Н. Неустроев. Тоҕо көт — киһи сөҕүөн курдук кыахтаахтык уонна таһаарыылаахтык тугу эмэ оҥор, үлэлээ. ☉ Делать, производить что-л. мощно, с размахом и результативно
Мин аҕам тугу да тоҕо көппөтөҕө, харахха быраҕыллар ханнык да дьоруойдуу быһыыны оҥорботоҕо эбээт. Далан
Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай
Били эн биһикки маннык бэйэлээҕи тоҕо көтөөрү. Бука сүүрбэ да сыл сынньанан, кыаҕырбаппыт буолуо ээ [дэһэллэр кырдьаҕастар]. Н. Лугинов. Төлө көт — ханнык эмэ кыһалҕаттан, быстыыттан-эстииттэн мүччүрүй, босхолон. ☉ Выбраться из нужды, бед, трудностей
Улахан тутууга ханна барыай ыарахаттарга кэтиллии мүлчүрүйбэт дьулаана, олору төлө көтөн, олору кыайан-хотон, ардыгар, үөрүү күүрээнигэр өрө көтөхтөрүү. В. Яковлев. Тула көт — ким, туох эрэ туһугар олус кыһан, түбүгүр; кимиэхэ эмэ үтүө буола сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Суетиться, бегать вокруг кого-чего-л., хлопотать, беспокоиться; лебезить, заискивать перед кем-л.
Били маҥнай кэллэхпитинэ тула көтө сылдьаллара ааһан, аны кинилэри [холкуос салайааччыларын] булан көрсөр да күчүмэҕэй буолла. Н. Лугинов
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы …… сылдьар. Эрилик Эристиин
[Ыппыт] киһиэхэ барытыгар тула көтөр, хаптаҥныыр, кыҥнаҥныыр, салаан ньэлиптиир. Кэпсээннэр. Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамнаабыт) — туохтан эрэ олус долгуйбут, ыксаабыт, куттаммыт. ☉ Стало не по себе, быть не в себе, места себе не находить (от сильного волнения, неожиданности, с перепугу)
[Бөрө] халлааҥҥа хантайан баран, көөҕүнэс куолаһынан киһи уйулҕата көтүөх курдук энэлгэннээхтик улуйталаабыта. Л. Попов
[Туйаарыма Куо:] Мин барахсан Адьарай аймаҕын айаҕар Ананнаҕым диэммин Уйулҕам көтөн, Сүрүм-кутум долгуйан, Харыстатарым эрэ хараҕым уута Буола олоортум. Суорун Омоллоон
Сидоров оҕонньор уйулҕата көтөн тэпсэҥнии турда. М. Доҕордуурап. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуйан иһэн утуйбат буолла. ☉ У него пропал сон, он потерял сон
Бу уолуйан уһуктан, уута көтө сытан, атыннык толкуйдаан көрдө. Болот Боотур
Аартыгы одуулаан тахсара, Аан тыаһын иһиллии сылдьара. Утуйар да уута көппүтэ — отучча сыл буолла күүппүтэ. С. Руфов
Өскө чыычаах уйатыгар кэлбэтэх буоллаҕына, сымыыт тымныйан хаалыа. Айсен итини саныырын кытта уута адьас көттө. С. Дадаскинов. Үлүм-салым көт — кимиэхэ эмэ олус эйэргээ, үөр-көт; кимиэхэ эмэ үтүөтэ оҥоро сатаа, бэрт буола сатаа. ☉ Встречать кого-л. радушно, радостно; стараться сделать кому-л. добро, ублажать, угождать кому-л.
Үбүлүөйдэрэ диэтилэр, Үлүм-салым көттүлэр. С. Тимофеев
Кыайыы-хотуу кынаттанан тиийбит үөрэнээччитин тренер үлүм-салым көтө көрсүбэтэҕэ. НЕ ТАО. (Ким эмэ) үрдүнэн көтөр — кыһыытын-абатын сэниир, атаҕастыыр киһитин мөҕөн-этэн, киниэхэ тойомсуйан аһарар. ☉ Свою досаду, неудовлетворенность вымещать на ком-л. ниже себя (по статусу), помыкать кем-л., третировать кого-л.
Кини тойот буолан тонолуйдар эрэ, эн биһикки үрдүбүтүнэн көтүөҕэ. Суорун Омоллоон
Мин даҕаны абарбычча, сыыр намыһахтыы, эн үрдүгүнэн көтөбүн. Эрилик Эристиин
ср. азерб. гөт, тюрк. гөтүр, көтүр ‘поднимать’
II
туохт. Бөдөҥнүк, ыраахыраах арыттаахтык анньан тик (үксүгэр быстах, иҥиннэрэ эрэ түһэргэ). ☉ Шить, метать на живую нитку. Сиигин тигиэҥ иннинэ бастаан көтөр ордук
казах. көктө

I
аат.
1. Хамсыыр-харамай этигэр-сиинигэр тымырдарынан хааны хачайдыыр, ньолбуһах мөһөөччүккэ маарынныыр, быччыҥнартан турар тутаах уорган (киһи сүрэҕэ түөһүн иһин хаҥас өттүгэр баар). ☉ Сердце
Сүрэх киһи организмын сүрүн уорганынан буолар, сүрэх үлэтэ мүнүүтэҕэ алта уон-сэттэ уон төгүл тэбэр, оттон оҕолорго — оннооҕор балайда чаастатык. МЛФ АҮө
Балык хаана сүүрэр систиэмэтин сүрүн уорганынан сүрэҕэ буолар. ШВФ З
2. көсп. Киһи санаатын, билгэтин, араас иэйиитин көрдөрөр бэлиэ быһыытынан туттуллар уорган. ☉ Сердце как символ переживаний, чувств, настроений человека
Сүрэххинэн даҕаны, өйгүнэн даҕаны, санаам түстэҕинэ өрө көтөҕөр, күүс көмөлөһөр киһим эн буолуоҥ. П. Ойуунускай
Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
Куоратым, төрөөбүт биһигим барахсан, …… алдьаммытынкээһэммитин көрөн баран, олус долгуйдум, сүрэҕим харааһынна. С. Никифоров
3. Киһи киһи быһыытынан хаачыстыбата; майгыта-сигилитэ. ☉ Душевные качества человека; его характер
Аан дайдыга айыллыбычча, Алтаннаахай атастары кытта Алгыстаах санаанан Амарах сүрэҕинэн Айаар-чаҕаан ырыанан Аргыстаһан сылдьыбыппыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көнө сүрэҕинэн сылдьан бэйэ иннин көрүнэн, кыһалҕата суох иитинэн олорор да үчүгэй. А. Софронов
Герой, мин эйиэхэ көрөбүн Кырдьыктаах, дьиҥ норуот бэлиэтин — Хотойдуу куттаммат сүрэҕи, Хахайдыы хабараан санааны! Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ гынарга улахан баҕа. ☉ Жажда деятельности, большое желание что-л. делать
Биһиги эбиэккэ чэй оргутуна барбатахпыт, онно күүспүт да, сүрэхпит да тиийбэтэҕэ. Далан
Баар манна муус маҥан сибэкки, Хоту сир киэргэлэ ньургуһун, Бэлиэтиир ол кини эйэни — Киһи аймах сүрэҕин, дьулуурун. П. Тобуруокап
Дьиэҕэ туһалааҕы оҥорорго кылаабынайа сүрэх эрэ наада. ДьХ
△ Олорон эрэ тугу эмэ оҥорорго дьулуур, дьаныардаах буолуу. ☉ Усидчивость. Күнү быһа олорон эрэ суруйарга сүрэх наада
□ Үлэһитинэн, сүрэҕинэн эмиэ дэгиттэр холобур буолуон сөп киһи: эбиэттэн ураты күнү быһа хоһуттан тахсыбакка олорор. Софр. Данилов
5. көсп. Туох эмэ киинэ, ортото, түмүллэр сирэ. ☉ Центр, средоточие чего-л.
Чернышевскай бөһүөлэгэр ГЭС турар, онон олохтоохтор бөһүөлэктэрин Электроград, алмаастаах кыраай сүрэҕэ диэн саамай сөпкө ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Ньыкаандыр үлэлиир тэрилтэтэ Ньурбаҕа — киирии-тахсыы киинэ, киэҥ айан суолун тэбэр сүрэҕэ. С. Федотов
Ийэ дойду тэбэр сүрэҕин — Москваны күөнүнэн көмүскээбит саллаат Берлиҥҥэ тиийбитэ. «Кыым»
♦ Ис сүрэхтэн көр ис IV
Ньукулай Тогойкин хаалбыт икки кыыһы ис сүрэҕиттэн ахта-суохтуу, аһына-таптыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Ис сүрэҕиттэн таптаан үлэлээбит үлэм куһаҕан буолуон баҕарбаппын ээ. С. Ефремов
Булка, үлэҕэ дьон ис сүрэхтэриттэн кыһаллан сылдьаллар. Н. Заболоцкай
Ис сүрэххэр ылын көр ис IV. Дружина дьылҕатын ис сүрэххэр ылынарыҥ иһин — баһыыба. Софр. Данилов
Кус (куобах) сүрэх көр кус I. «Эн даҕаны Уһун Уйбаан, тылгын ахтаҕар уктар үһүгүөн! Куттамсах. Кус сүрэх. Тпуу!» — Дьэллик сиргэ силлээтэ. И. Никифоров
Куттас — куобах сүрэх, таҥнарыахсыт! А. Сыромятникова
Оттон тыллыахтара суоҕа дуо? — Ити молохочуостар, кус сүрэхтэр холоон тыллыыр инилэр. Р. Кулаковскай
Куобах сүрэх диэччибит, куттас, хоргус киһини күлэн. Багдарыын Сүлбэ
Күөх сү- рэх көр күөх I. «Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэн таабылы толорооччу кыыс Уля Егорова киһитин өтөрү-батары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН
Муус сүрэх көр муус. Бу маннык, бэйэтин туһугар тимир киһи муус сүрэҕин бүгүн туох ууллардаҕай? Н. Павлов
Саатар биир сымыыты бэйэбэр өлүүлээбэтэҕэ, уйабар иччилээбэтэҕэ. Оннук уоруйах, муус сүрэх. Н. Заболоцкай
Эн мичээриҥ мичилэ Муус сүрэҕи ириэриэ. С. Данилов
Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто. Нохтолоох тойон сүрэҕэ Долгуйуоҕар диэри үөрдэ. Эллэй
Нохтолоох сүрэҕим уйадыйара, көрөр хараҕым хараҥарара доҕоттоор! Н. Павлов. <Оҕо> сүрэҕэ тааска — аһынар диэни билбэт, тоҥ сүрэхтээх, кытаанах. ☉ Бессердечный, бесжалостный к людям, жестокий
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, …… бэл аҕа уолугар өстөнөр, уол аҕатыгар өрө турар. П. Ойуунускай. Сүрэҕим чопчута — саамай тапталлааҕым, күҥҥэ көрбүтүм, күндүм (оҕону этэргэ). ☉ Родной, бесценный (букв. соски моего сердца — о любимом ребёнке)
Бүгүн сарсыарда — сүрэхпит чопчута буолбут Манябыт …… сааһын туолар күнүгэр мин өр сыллаах үлэм бүтэһик түһүмэҕин суруйдум. «ХС»
Ити кэнниттэн күн сиригэр көрбүт сүрэҕим чопчута буолбут соҕотох оҕом өлүүтүн суруйааччы кырдьыктаахтык көрдөрбүтэ. «Чолбон». Сүрэҕим ытарҕата — күндүттэн күндү, туохха да тэҥэ суох күндү (үксүгэр соҕотох оҕону этэргэ). ☉ Самый дорогой, несравненный, ненаглядный (букв. серёжки моего сердца — обычно об единственном ребёнке)
Мин оҕобун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕата курдук саныыбын эбээт! Саха фольк. Оо, оокком эрэйдээх, сүрэҕим ытарҕата, күнүмыйым быата, баарым-суоҕум, соҕотох дьолум ханна эрэ тиийээхтээтэ?! П. Ойуунускай. Тэҥн. хара быар тулаайаҕа. Сүрэҕин аалар — ааһан-араҕан биэрбэт, умнуллубат. ☉ Мучить, точить сердце (букв. трёт его сердце)
Оттон Сүөдэр санаатыттан атыыһыт уолабын диэн сымыйалаабыта букатын арахсыбат, дьэбиннээх тоһоҕо буолан сүрэҕин аалар. Н. Якутскай. Сүрэҕин астарда — 1) аһары элбэҕи сиэн кыайан иһигэр киллэрбэт буолла (олус сыалааҕы, минньигэһи сиэн). ☉ Переесть что-л. жирное или сладкое так, что претит (букв. он заставил колоть своё сердце). Оҕо сакалааттан сүрэҕин астарда. Уол сылгы хаһатыттан сүрэҕин астарда; 2) туохтан эмэтэ чаҕыйан аккаастанна, тохтоото (хол., ыарахан үлэттэн). ☉ Переусердствовав в чём-л., отбить себе охоту к чему-л. (напр., к какой-л. работе)
— Чэ, сиилэс туһунан аны миэхэ тылла көтөҕүмэҥ! — Эн уопсайынан даҕаны сиилэстэн сүрэххин астарбыт тойооскугун ээ, тылгыттан иһиттэххэ. В. Яковлев. Сүрэҕин баас оҥор — кими эмэ улаханнык куттаан, салыннаран кэбис. ☉ Сделать кого-л. пугливым (букв. сердце его ранить)
Муустаах ииҥҥэ уга-уга доппуруостааннар, сүрэҕин баас оҥорон кэбиспиттэр. Н. Якутскай. Сүрэҕин баҕаты- нан — ким да күһэйиитэ суох, баҕаран туран, үөрүүнэн. ☉ соотв. по велению сердца
Павел Михайлович эргиэҥҥэ бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кэлбит киһи. Дьону үөр. Сүрэҕин баҕатынан эрэ кэпс. — кыаҕа да суох буоллар үөрүйэх эрэ быһыытынан, оҥоро үөрэммитинэн (тугу эмэ гынар). ☉ Через силу, только по привычке (работать)
Сүрэҕин баҕатынан эрэ билигин да үлэлээхтиир — тирии имитэр талкытынан, олус бэркэ мээккэлиир суорунанан, сорсуйа да кырыйдар остуоруйатын умнубатах. Р. Баҕатаайыскай
Оҕонньор кырдьан, ыарытыйан буорайда, сүрэҕин баҕатынан эрэ үлэлээхтиир. «ХС». Сүрэҕин баттаппыт — олус арыгылаан туруга мөлтөөбүт, ыалдьыбыт. ☉ Страдать от сильного похмелья. Бэҕэһээ иһэн кэбиһэн сүрэҕин баттаппыт. Сүрэҕин билиэн ыл — кими эмэ сүрэҕин сүүй, абылаан кэбис. ☉ Очаровать, пленить кого-л. (букв. сердце его взять в плен)
Иоганцев бинсээгин сиэбиттэн боруҥуйга хаар сарыалыгар толбоннуран көстөр ханнык эрэ күндү таас оҕуруону намылыччы ыйаан таһаарда. — Бу — бу киэһэ ким мин сүрэхпин билиэн ылыахтаах киһиэхэ анаммыта. В. Яковлев. Тэҥн. сүрэҕин сүүй. Сүрэҕин быата уһун түөлбэ. — улаханнык долгуйбат, ыгылыйар диэни билбэт, киэҥ-холку көҕүстээх. ☉ Спокойный, уравновешенный, имеющий ровный характер. Мэхээлэ суоппар — сүрэҕин быата уһун киһи
□ Сүрэҕиҥ быата уһун киһигин. ПЭК СЯЯ. Сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр — тута сүрэххэ биллэр, сүрэҕи чаалытар (сытыы сыа, ас туһунан). ☉ Вызывает отвращение, тошноту (напр., о жирной пище)
[Эһэ сыата] бэрт кыраны да сиэтэххэ, киһи сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. М. Чооруоһап. Тэҥн. сүрэҕэр киирэр (түһэр). Сүрэҕин манньытар — туохтан эмэ дуоһуйууну ылан уоскуйар. ☉ Получать удовольствие от чего-л.
Мин эмиэ ааспыт кэрэ күннэр, кэлэр кэскиллэр тустарынан үтүө санаанан тубураабыт сүрэхпин манньытабын, ахтылҕаммын таһаарабын. Т. Сметанин
Сүрэҕин ортотунан киирэр — сүрэҕин-быарын ортотунан (иһинэн, көрбүтүнэн) киирэр диэн курдук (көр сүрэх-быар). Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «папа» диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
Аан дьиэттэн Друзьянов саҥата иһилиннэ. Машаҕа кини саҥата адьас сүрэҕин ортотунан киирээччи. М. Доҕордуурап
Нина хайдах туттара-хаптара, саҥарара-иҥэрэрэ, таҥнара түөрэ барыта мин сүрэҕим ортотунан киирэр. «ХС». Сүрэҕин супту оборор — ааһан-араҕан биэрбэт, күүһүн эһэр. ☉ Мучить, терзать, изматывать (букв. высасывает его сердце)
«Хаарыан ынахтан, үрүҥ көмүс манньыаттан матарым кэллэҕэ», — диир санаата кини сүрэҕин супту оборор. М. Доҕордуурап. Сүрэҕин сүүй — кими эмэ абылаан кэбис, наһаа кэрэхсэт. ☉ Пленить, очаровать кого-л. (букв. выиграть сердце)
Кыыс солколуу суһумнуур суһуохтара, кыытта маҥан кэчигирэс тиистэрэ, тоҥу да ириэриэххэ айылаах сылаанньытар мичээрэ сүрэхпин сүүйэн, санаабын абылаан барбыттара. И. Федосеев
Саҥа кэлбит уол үрдүк көнө уҥуоҕунан, ыраас сэбэрэтинэн, майгыта улгумунан, кыргыттар сүрэхтэрин сүүйэн кэбистэ. «Чолбон». Тэҥн. сүрэҕин билиэн ыл. Сүрэҕин тут — ☉ Покорить чьё-л. сердце
Биология учуутала биэссэр кыыс сүрэҕин туппут. НАГ ЯРФС II. Сүрэҕин хайыт — улаханнык куттаа, соһут. ☉ Сильно напугать кого-л. (букв. расколоть сердце)
«К-киһини к-куттуугун …… К-киһиэхэ аньыыны санатаҕын — Мин сүрэхпин хайытан», — оҕонньор арбаҕаһын сиэҕинэн хараҕын туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лэппиэрэй эбиккин дуу?! Киһи сүрэҕин хайыта сыстыҥ дии? Тоҕо кэллиҥ? Л. Попов
Соллойбут арыт ыттыы үрэн ньаҕыйар, арыт киһилии сыһыгыраччы күлэн, соһутан, сүрэхпитин хайыта сыһар. «ХС». Сүрэҕин ырбаахыта чараас кэпс. — 1) атын киһи эрэйин, кыһалҕатын өйдүүр, аһыныгас. ☉ Жалостливый, сердобольный, сострадательный
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»; 2) олус куттас. ☉ Трусливый, боязливый. Сүрэҕин ырбаахыта чараас эбит, хараҥаҕа киһи уҥуоҕар тахса сылдьыах буолан мөккүһэн баран, барбата
□ Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС». Сүрэҕинэн сылдьар — 1) кыһамньылаах, көнө суобастаах. ☉ Старательный, добросовестный. Өлөксөй уол — сүрэҕинэн сылдьар, бэрт үлэһит киһи; 2) кыаҕа да суох буоллар хара күүһүнэн сылдьар. ☉ Делать что-л. через силу, несмотря на болезненное состояние
Ылдьаа кэлин наһаа ыалдьар буолла, үлэтигэр сүрэҕинэн сылдьар. «ХС». Сүрэҕинэн сэрэйэр (таайар) — туох эмэ буолуохтааҕын эбэтэр буолбутун сэрэйэн, таайан билэр. ☉ Иметь чутьё, предчувствовать, чуять сердцем
Ыалдьытын саҥатын истээт, быраата Өлөксөй киирэн турарын Микиитэ ордук сүрэҕинэн сэрэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айаан Никиталаах Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
[Максим:] Ол оҕоҕо мин кыыһырдахпына, төрөппөтөҕүн сүрэҕинэн таайар диэн эһиги кистээн дьиксиниэххит. «ХС». Сүрэҕин эрийэр — хотуолатаары гынар, сүрэҕи мөҕүһүннэрэр. ☉ Тошнит, вызывает тошноту (букв. крутит сердце). Минньигэһи олус элбэҕи сиэтэххэ киһи сүрэҕин эрийэр. Сүрэҕи эппэтэр — дууһаны үөрдэр, санааны өрө көтөҕөр. ☉ Радует сердце, вдохновляет, поднимает дух, воодушевляет
Сүмэлээх от сыта киһи сүрэҕин эппэтэр. И. Данилов. Сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста) — олус улаханнык куттанна, уолуйан хаалла. ☉ соотв. душа в пятки ушла (букв. сердце его подскочило ко рту)
Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Мин урут эһэттэн куттаммыт буолан, сүрэҕим айахпынан эрэ тахсыбатаҕа. Н. Якутскай
Сүрэҕим айахпар тахса сыһан, суорҕаммын бүрүнэ охсоот, түүрүллүөхпүнэн түүрүллэн баран, абааһы чахчы көһүннэ диэбит санаабыттан …… тыыным хаайтарбыта. «ХС». Тэҥн. сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Сүрэҕэ аһы ылбат — кыайан аһаабат, аска олох кыһаммат буол (улаханнык ыалдьан). ☉ Не иметь охоты к еде, потерять аппетит (о больном человеке)
Хабырыыс оҕонньор буорайаахтаабыт — сүрэҕэ аһы ылбат буолбут. Сүрэҕэ баас буолбут — сүрэх баастаах диэн курдук. «Суос-соҕотох оҕолоохпутун тыа кырдьаҕаһыгар былдьатан, сүрэхпит баас буолан олорор дьоммут», — оҕонньор үөһэ тыынан кэбиһэр. Н. Якутскай
Оттон сааһын тухары аһыы бөҕөнү көрөн сүрэҕэ баас буолбут Дьэкиим оҕонньор, ол суругу аахтаран истээт букатын буорайан түспүтэ. НС ОК
Ийэтэ, уруккуттан сүрэҕэ баас буолбут эрэйдээх, кыыһын эрдэттэн аһыйан, күн аайы оҕонньоруттан кистээн ытыыр этэ. «ХС». Сүрэҕэ бар (дьар) гына түстэ — туох эмэ олус соһуччу куһаҕан сонунтан, эбэтэр тугу эмэ көрө түһэн улаханнык куттанна, соһуйда (киһи улаханнык куттанан, сүрэҕэ эмискэ күүскэ тэбэн ыларын этэргэ). ☉ Сильно испугаться от чего-л. внезапно услышанного или увиденного (букв. у него сердце чуть не лопнуло). Ийэ уола сирэйэ хаан буолбутун көрөөт, сүрэҕэ бар гына түстэ
□ Ыраахтан саҥа суоруллубут бэрэбинэлэр кылбаһан сыталларын көрөөт, Дьэкиим сүрэҕэ бар гына түстэ. Болот Боотур
Дьиэтин уҥа өттүнэн атах тыаһа лиһигирээн иһиллибитэ. Ону кытта киһи саҥата киҥинэйбитэ. Анна сүрэҕэ бар гына түспүтэ. М. Доҕордуурап
«Арааһа Маша быһыылаах, бу иэдээни!» — дии санаата уол, сүрэҕэ дьар гына түстэ. «ХС». Сүрэҕэ батарбат (тулуппат) — кыттыа эбэтэр оҥоруо суох буолбут дьыалатыгар тулуйбаккатэһийбэккэ кыттар, оҥорор. ☉ Не может усидеть, не может удержаться от того, чтобы не сделать что-л., ему невтерпёж
Мин кырдьан, сүһүөҕүм мөлтөөтөр да, сүрэҕим батарбакка, эмиэ ыраах айаҥҥа хомуннум. Г. Нынныров
Таанньа отут үс сыл ыанньыксыттаан баран саҥа биэнсийэҕэ тахсыбыт эрээри, билигин да сүрэҕэ батарбакка көмө-ньыма буола сылдьар. С. Руфов
Бэрт өр быһаарыммакка сылдьан баран, сүрэҕим тулуппакка, бу саха норуотун биир хорсун уолун туһунан суруйарга сананным. «Кыым». Сүрэҕэ бөҕөх — барыта үчүгэй буолуо, үчүгэйинэн түмүктэниэ диэн иһигэр эрэл санаалаах. ☉ Внутренне спокоен, уверен в чём-л. (напр., в том, что плохого не случится)
Ол да буоллар, Сүөкүлэ, мин сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх. Киирик тыыннааҕын көрүөм дии саныыбын. С. Ефремов
Ийэҥ эрэйдээх төһө эрэ үөрээхтиир этэ, наар сурук күүтээхтиирэ, билээхтээбит эбит: «Сэрииттэн эргиллиэ, сүрэҕим тоҕо эрэ бөҕөх», — диэхтиирэ. «ХС». Сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн — улаханнык баҕарбакка туран (тугу эмэ гын). ☉ Нехотя, скрепя сердце (делать что-л.) Бостуук Миитэрэй сүрэҕэ буолбатын үрдүнэн орой мэник уолга атын уларсык биэрэр буолла. «ХС». Сүрэҕэ быллыгырыыр — кутталыттан сүрэҕэ чаастатык тэбиэлиир. ☉ У него сердце трепещет от страха. Кыыс сибэккилээх иһити үлтү түһэрдэ — мөҥүллүөм диэн сүрэҕэ быллыгыраата
□ Оҕо муннум дии санаабыта, сүрэҕэ быллыгырыы түспүтэ. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ бэрт — олус үлэһит, олоро түспэт үлэһит. ☉ Очень трудолюбивый, не знающий покоя
[Ыстапаан] үлэһитэ, сүрэҕэ даҕаны бэрт, быһатын эттэххэ, сухаһыт оҕус курдук киһи. А. Софронов
[Ылдьаанысканы] хата наһаа үлэлэтэммит уҥуоҕун хардары ыытарбыт буолуо — олус иинэҕэс. Истигэнэ, сүрэҕэ бэрт буолан күннүктээн үрүмэччи курдук көтөөхтүүр. Болот Боотур
Сүрэҕэ ирэр көр ир I. Икки ыйтан ордук ойох гынан олордо да, сүрэҕэ ирбэтэх, кута-сүрэ киһитийбэтэх. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) — 1) сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээн ылар. ☉ соотв. сердце волнуется
Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кэйбэт, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Ол туран соҕотохто, сүрэҕэ өрүкүйэ түһүөр диэри, эмискэччи өйдүү түстэ бу бытархай быдьыгына суруктар угуйар уоттаах хоһооннорун. Амма Аччыгыйа
Петр ыксаабыта. Тоҕо эрэ сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, кулгааҕа итийбэхтээбитэ. Н. Якутскай; 2) сүрэҕэ эрийэр, хотуолатаары гынар. ☉ Испытывать тошноту
[Силип] сүрэҕэ өрүкүйбүтэ, мэйиитэ туймаарбыта. Күннүк Уурастыырап
Сытыйбыт өлүк сыта буруо, буорах сыттарын баһыйаллар. Киһи сүрэҕэ көбөр, мэйиитэ эргийэр дьаабыта. И. Сосин. Сүрэҕэ көҕөрбүт (көппөйбүт) кэпс., сөбүлээб. — тугу да гыныан баҕарбат, олох сүрэҕэ суох буолбут. ☉ Он совсем обленился
Сэмэнчик уол сүрэҕэ эмиэ көҕөрбүт — үлэттэн куотуох көрүҥнэммит. «ХС». Сүрэҕэ мөҕөр (мөҕүттэр) — туохтан эмэ наһаа долгуйан, дьиксинэн сүрэҕэ хамсыыр. ☉ От волнения, беспокойства у кого-л. сердце стучит
Тохтоон хаамта, сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллуктуу мөҕөр. Т. Сметанин
Бүгүн күрэхтэһиигэ кыттыахтааҕын санаатаҕына, сүрэҕэ мөҕөр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ мөҕүл гын- на көр мөҕүл гын. Уол кыыһы көрөөт, сүрэҕэ мөҕүл гынна
□ Наһаар ах барда, хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна, куйахата ытырбахтаата уонна, тымыра бобуллуох курдук гынан, тимэҕин төлүтэ тыытынна. Суорун Омоллоон. Сүрэҕэ нүөлүйэр — туох эмэ санааттан сүрэххэр биллэр гына күүскэ долгуйан ыл. ☉ соотв. у кого-л. сердце ноет
Силип сүрэҕэ нүөлүйдэ, уолугар туох эрэ бүөлүү аста, кэҥэриитэ дырылаата. Күннүк Уурастыырап
Маша Петяҕа эргэ барарын санаатаҕына сүрэҕэ нүөлүйэн, этэ бүтүннүү тымныйан барар курдук. М. Доҕордуурап
Күөрэгэй куһун аһынан сүрэҕэ нүөлүйэн ылла. Т. Сметанин
Сүрэҕэ өлөхсүйэр (эри- йэр) — сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр) 2) диэн курдук. Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
[Дьэбдьиэй] ол эрэн сотору иһин түгэҕэ дьаралыйбыта, көлөһүнэ саба түспүтэ, сүрэҕэ өлөхсүйбүтэ. Болот Боотур
Тыына хаайтарар, эт-этэ барыта дырылыы-дырылыы итийэн ылар, сүрэҕэ эрийэр. Н. Якутскай. Сүрэҕэр быһахтан — кими-эмэ суох оҥор, өлөр. ☉ Лишать жизни кого-л.
Соҕотох, баар эрэ, күнүҥ тэҥэ оҕоҥ сүрэҕэр быһахтаныаҥ кэриэтин, бэйэҕин өлөрөн кээстэр ордук буолуо этэ. Суорун Омоллоон
Тоҕо Пётр Ильич маннык бэлиэ, дьикти кистэлэҥнээх, умнуллубат киэһэ Максим сүрэҕэр быһахтанна? Н. Габышев. Сүрэҕэр киирэр (түһэр) кэпс. — сытыы, сыалаах-арыылаах аһы кыайан сиэбэт, сүрэҕэ ылбат. ☉ Не может есть жирную пищу из-за того, что она вызывает тошноту (букв. падает в сердце). Уол убаһа сыалаах ойоҕоһун кыайан сиэбэтэ — сүрэҕэр киирэр
□ Наһаа хоргуннаах алаадьы оҕо сүрэҕэр түстэ — тохтоон хаалла, аһаабата. «ХС». Сылгы сиибиктэни элбэхтик сиэбэт: сүрэҕэр түһэр. Суол т. Тэҥн. сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр. Сүрэҕэр тааһы укта сылдьар — кимиэхэ эмэ өстүйэн, кинини өлөрдүү абааһы көр. ☉ соотв. держать камень за пазухой
Туох ааттаах сүрэҕэр тааһы укта сылдьар дьиикэй киһи буолуой? Эрилик Эристиин. Сүрэҕэр (чугастык, ыксатык) ылынна — тугу эмэ олус ыарыылаахтык, бэйэтигэр олус чугастык, дууһатынан ылынна. ☉ соотв. принимать близко к сердцу. Уол табаарыһа эрэйдэммитин сүрэҕэр чугастык ылынна
□ «Бу да киһи тылын», — Оҕотоойоп Туоскуннаах иэдээннэрин сүрэҕэр ыксатык ылынан хараастыбыт быһыынан үөһээ тыынна. Софр. Данилов. Сүрэҕэр ыттарда — туох эмэ куһаҕан буолбутун, буолуоҕун таайа санаан, сэрэйэн, эрдэттэн дьиксиннэ. ☉ Ощущать, испытывать беспокойство от предчувствия чего-л. дурного, недоброго
Кини [Маайа] Сүллэһин Сүөдэри билбитэ. Тугу даҕаны саҥарбатаҕа. Бу киһи аанньаҕа манна баар буолбутуттан сүрэҕэр ыттаран дьиксиммитэ. П. Аввакумов
Кини аҕата ыалдьыбытын аан маҥнай көрөөт сүрэҕэр ыттарбыта, эмискэ ытыах санаата кэлбитэ. Ф. Софронов
Институкка эмиэ кыл мүччү иҥнэ сылдьар, кимтэн да көмө күүппэт Макаар ити сонуну [доҕоро кэтэхтэн үөрэнэр буолбутун истэн] соһуйа, сүрэҕэр ыттара иһиттэ. Н. Габышев. Сүрэҕэ саллар — туох эмэ кутталлааҕы санаан эрдэттэн дьулайар, куттанар. ☉ Бояться, испытывать страх, опасаясь чего-л.. Бүөтүр эһэ арҕаҕар чугаһыан сүрэҕэ салынна
□ Уол өрүһү туоруурун санаатаҕына, сүрэҕэ саллар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлүүр — кими эмэ сөбүлүү көрөр, кимиэхэ эмэ санаатын курдаттыы тартарар. ☉ Испытывать тёплые чувства к кому-л., симпатизировать кому-л.
Ол курдук кини [Сэмэнчик], көрүөхчэ көрөөт, Маайаны бэркэ диэн сүрэҕинэн сөбүлээтэ, хараҕынан таптыы көрдө. Н. Неустроев
Эн ити Бадаайабы, сүрэҕиҥ сөбүлүүр буолан, көмүскэһэҕин. Хараҕыҥ баайыллыбыт. Л. Попов. Сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн — туох да мэһэйэ, бобуута-хаайыыта суох тугу баҕарарынан (гынар). ☉ Без всяких ограничений, сколько душа просит (что-л. делает). Маайа сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн утуйда
□ Оҕолор сүрэхтэрэ сөбүлүүллэринэн аһаан-сиэн, дуоһуйа сынньанан тарҕастылар. «ХС». Сүрэҕэ сөбүлээ- бэт — туохха эмэ санаата буолбат, санаата кэлбэт. ☉ соотв. душа не лежит
Ол эрээри Харытыана бу дойду дьоннорун оонньууларын-күлүүлэрин тоҕо эрэ сүрэҕэ сөбүлээбэт: күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай. Сүрэҕэ суох — үлэлиэн баҕарбат, үлэлиирин сөбүлээбэт (киһи). ☉ Не испытывающий желания к работе, ленивый, лентяй
— Бэйи, ити луодур диэн тугуй? — Луодур …… оттон сүрэҕэ суох, холкуос үлэтиттэн аккаастанар киһи аата буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕэ суох бастыҥа этэ. Бэл утуйан турбут таҥаһын хомуйуон баҕарбат киһи буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
Үлэлииллэрин сөбүлээбэт, хамсыылларын хара сор курдук санааччылары «сүрэҕэ суохтарынан» эбэтэр «күөх (сытыйбыт) сүрэхтэринэн» ааҕаллара. «ХС». Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) — туох буолуохтааҕын иһигэр сэрэйэр, сэрэйэ саныыр. ☉ соотв. чует (моё, твоё, его) сердце
Баай судаарыстыбалар аан дойдуну үллэстэн сииллэрин былдьаһан, хааннаах сэриини саҕалыыллар. Ону дьадаҥылар сүрэхтэрэ сэрэйэр. Бэс Дьарааһын
Аҕата баралыыстыан иннинээҕи түүнү кыыс бары ымпыктарыгар тиийэ өйдүүр, алдьархай буоларын сүрэҕэ сэрэйэн, аҕата сөбүлээбэтин үрдүнэн, кини аттыгар хаалбыта. «ХС»
Субу кэлэр Маай бырааһынньыгар туох эрэ үөрүүлээх сурах баар буоларын Оксана сүрэҕэ таайара. Суорун Омоллоон
Сүрэҕэ тэбэн кэбистэ көр сүрэҕэ тэптэ. [Хочуон] төрөөбүт сиригэр-дойдутугар киирэн, сүрэҕэ тэбэн кэбиһэн, иннин диэки дьулуһуута күүһүрдэ. «ХС»
Бу киниэхэ улахан өйөбүл буолла. Николай сүрэҕэ үлэҕэ тэбэн кэбистэ. «Чолбон». Сүрэҕэ тэйдэ — кимиэхэ-эмэ чугас сыһыана сыыйа умуллан, мөлтөөн барда, таптаабат буолла. ☉ Остыть сердцем, перестать любить, разлюбить
Давидушка, мин Антон Антоновичтан сүрэҕим букатын тэйэн иһэр. В. Протодьяконов. Сүрэҕэ тэппэт — баҕарбат, санаата кэлбэт (тугу эмэ гынарга). ☉ соотв. сердце не лежит к чему-л.. Коля балыктыы барыан сүрэҕэ тэппэт — син биир тутуо суоҕа
□ Сэргэчээн этэн көрбүтүн, илистибитим ааспат диэн, буолуммата дии
Булка өрүү сүрэҕэ тэппэт баҕайы дуу? Болот Боотур. Сүрэҕэ тэптэ — 1) санаата кэллэ, эрчимирдэ (тугу эмэ гынаары). ☉ Почувствовать прилив сил, желание делать что-л. Дьон сүрдээх көхтөөхтүк от охсоллорун көрөн, Баһылай сүрэҕэ тэптэ, хотуурун далааһына кэҥээтэ.
□ Золотарёв дьиэҕэ чугаһаатаҕын аайы сүрэҕэ тэбэн, хардыыта кэҥээн түргэтээтэ. М. Доҕордуурап; 2) кими эмэ кытта чугасаһан, этэ-хаана оонньоото. ☉ Испытывать чувственное влечение к кому-л. «Эдэр дьон, хайа, эттэрэ-хааннара оонньоон, сүрэхтэрэ тэбэн, тулуйбакка ыксаан олороллоро буолуо», — диэбитэ буолла оҕонньор. П. Ойуунускай
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн киһи сүрэҕэ тэбэр, хаана оонньуур, тыынара тыастанар туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ — олус улаханнык куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. ☉ соотв. душа в пятки ушла
[Лөгөнтөй:] «Бассабыыктар! Миигин тута кэллэхтэрэ» дии санаата, сүрэҕэ уолугун үүтүнэн тэбиэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. сүрэҕэ айаҕар таҕыста (тахса сыста). Сүрэҕэ ууллар — кимтэн эмэ манньыйан ууллан хаалар (хол., сиэннэртэн). ☉ Приходить в умиление, испытывать нежность к кому-л. (напр., к внукам — букв. его сердце тает). Сиэнин көрөөт, эмээхсин сүрэҕэ уулунна — кыра уолу тула көтө сырытта
□ Кини санаатыгар, быһыыта, маннык буолуохтаах: таптал туһунан уонча тылы эттэ да, кыыс сүрэҕэ ууллуохтаах. С. Ефремов. Сүрэҕэ үөрэр — астынар, дуоһуйар. ☉ соотв. сердце радуется
Баачыка, үөрэн-көтөн ньалҕарыйан олорон, Маайаны кытта нууччалыы кэпсэтэрин истэн, Сэмэн Уйбаанабыс сүрэҕэ үөрэрэ. Н. Якутскай
Тапталбыт ырааһа онно биллэрэ. Дьоннор: «Барахсаттары даа!» — дииллэрэ, Онтон бүтэйдии сүрэхпит үөрэрэ. С. Данилов. Сүрэҕэ хаанынан ытыыр — сүрэҕэ кымыстыыр (туох эмэ олус долгутуулаахтан, ыарыылаахтан). ☉ соотв. сердце кровью обливается
Үүйэ-хаайа тутан, иэһигэр хомуйталаан ылбыт биэс хааһах түүлээҕин, уктан иһэр харчытын номнуо халатан ылбыт курдук санаан, сүрэҕэ хаанынан ытыы турда. Болот Боотур
Кыыча, ийэтин аһынан сүрэҕэ хаанынан ытаата, ол да буоллар ибир да гымматаҕа. Софр. Данилов. Сүрэҕэ хайдыбыт — 1) урут эрдэ алдьархайга түбэһэн кэһэйэн, саллан хаалбыт. ☉ Стать боязливым, пугливым вследствие ранее пережитого сильного страха (букв. сердце его раскололось)
[Уол] Өлөксөй кинээс аатын даҕаны иһиттэҕинэ куттанара, урут сүрэҕэ хайдыбыта оччо. В. Протодьяконов
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай; 2) куттанан өлө сыспыт. ☉ Испугаться до смерти
«Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Бөлүүн уһугуннарбыттарыгар, сүрэҕим хайдан өлө сыстым: мин дьонум уҥуохтарыгар тиийдэҕэ диэтим ээ. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ халыҥ — аһынар диэни билбэт, аһыныгаһа суох. ☉ Безжалостный, бессердечный
Биһиги оҕолорбутун босхо үөрэппэтэх баҕайыта ини! Сүрэҕэ халыҥ соҕус буолуо. Амма Аччыгыйа. Сүрэҕэ хамсыыр — туохтан эмэ улаханнык долгуйар, куттанар. ☉ Испытывать сильное волнение от чего-л., тревогу
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан ылла. Н. Неустроев
«Эн суоххуна Ниинэбит мунан сүрэхпит хамсаата», — Мааппа эмээхсин миэхэ кэпсиир. Далан
Семён Иванович бу дьулаан сураҕы истэн, сүрэҕэ хамсаан, хараҕа туймаарталаан ылла. Т. Сметанин. Сүрэҕэ холкутуйда — долгуйбута ааста, уоскуйа быһыытыйда. ☉ Успокоиться, почувствовать облегчение (букв. отлегло от сердца). Ийэ оҕото туох да буолбатаҕын көрөн, сүрэҕэ холкутуйда. Сүрэҕэ чараас — 1) наһаа аһыныгас, уйаҕас сүрэхтээх. ☉ Слишком сердобольный, жалостливый
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. Хайдах да тулуйбаппын, оҕо көрдөһүүтүн толорор идэлээхпин. С. Ефремов
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап; 2) олус хоргус, куттаҕас. ☉ Пугливый, боязливый. Кыра кыыс сүрэҕэ чараас, хараҥа хоско киириэн да куттанар. Сүрэҕэ чугас — төһө да чугас сыһыана суох курдук буоллар, ис дууһатынан чугас (үксүгэр хаан-уруу аймахтыы дьон сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Несмотря на видимость отсутствия близких отношений, иметь душевную привязанность (обычно о кровных родственниках)
Иитиллибит киһи хата эн сүрэҕин чугас эбит. Амма Аччыгыйа
Кини [аҕаҕыт] төһө да барбытын иһин, эһиэхэ оҕолоругар баҕас сүрэҕэ син чугас буолуо. Онон киниэхэ олус өстүйэ, кыыллаһа сатыы сылдьымаҥ. «ХС». Сүрэҕэ ыалдьар — 1) ким эмэ туһугар дууһатынан ыалдьар, ис сүрэҕиттэн долгуйар. ☉ соотв. болеть душой за кого-л.
Уҥуохтирии буоллугут дии. Эһигини көрөкөрө сүрэҕим ыалдьар. Софр. Данилов. «Ийэ киһи сүрэҕим ыалдьар, — диэтэ хаһаайка, — уолбут туһунан кыһаллыах эрэ. Хайа эрэ хараҥа буруйдаах уһун кутуругар сөрөнөөрөй?» Р. Баҕатаайыскай
Ол тыаҕа тахсан, көрүүтэистиитэ суох киһи буолуо дуо? Мин, ону саныы-саныы, сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов; 2) тугу эмэ оҥоруон, гыныан саллар, куттанар. ☉ Бояться что-л. предпринимать, делать
Ынаҕы ыахтааҕар, ыы олорор киһини көрө иликпин. От оттуом дуу, мас кэрдиэм дуу. Саныы-саныы сүрэҕим ыалдьар. С. Ефремов. Сүрэҕэ ылар — 1) сөбүлээн туран сиир. ☉ Есть с удовольствием (букв. сердце принимает). Балыыһа аһылыгыттан оҕонньор сороҕун сүрэҕэ ылар, сороҕун сиэбэт; 2) кими тугу эмэ сөбүлүүр, санаатынан-дууһатынан ылынар. ☉ Это ему по душе, по сердцу. Кэлэрбарар, сүүрэр-көтөр үлэни кини сүрэҕэ ылар. Сүрэҕэ ылбат — этэ-хаана ылыммат, кыайан сиэбэт (туох эмэ аһы). ☉ Испытывать отвращение к какой-л. еде (букв. сердце не принимает). Убаһа этин кини сүрэҕэ ылбат. Сүрэҕэ ытырбахтыыр (ытырыктатар) — туох эмэ буолуон сэрэйэн сүрэҕэ ыалдьар, долгуйан ылар. ☉ Предчувствуя недоброе, испытывать внутреннее волнение
О, төрөөбүт дойду, хайдах да буоллар күндү да буолар эбит: арахсарбын санаатахпына сүрэҕим ытырбахтыыр. Суорун Омоллоон
Ол эрээри Кириһээн эмиэ маннык алҕас тахсыаҕын саныы түһэн, сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Д. Таас. Төкөлүк барар суолун санаатаҕына, сүрэҕэ ытырбахтыыр: «Оо, ыраах да буоллаҕа! Хас хонон тиийээхтииллэр!» «ХС»
Ийэ ыраах, соҕотоҕун сылдьар уолун санаатаҕына сүрэҕэ ытырыктатар. «Чолбон»
Сүрэҕэ эрийэр көр сүрэҕэ көбөр (өрүкүйэр). Сэргэчээн, сүһүөҕэ босхо барда, сүрэҕэ эрийдэ, өйүкү-төйүкү буолуталаата. Болот Боотур
Ааныс сүрэҕэ эрийэн аанньа утуйбата. «ХС». Сүрэх аалыыта буол — киһи дууһатын хам баттыыр санаа-оноо төрдө буол. ☉ соотв. лечь камнем на душе. Куһаҕан майгылаах оҕо хаһан баҕарар ийэлээх аҕаҕа сүрэх аалыыта буолар. Сүрэх баастаах — урукку өттүгэр туохтан эмэ улаханнык саллыбыт, кэһэйэн хаалбыт. ☉ Со старым шрамом на сердце, с осевшим в душе горем (букв. сердце его с раной)
Сүтүктээх, сүрэх баастаах хаһан да алҕаһаабат баҕайыта. Аҕам ол саас Паабылапка түүлээх туттара киирэн баран эргиллибэтэҕэ. Н. Туобулаахап
Быһата, оҕонньор бэйэтэ да буруйдаах, сүрэҕэ баастаах киһи, дьахтары улаханнык симиттэ көрдө. Н. Заболоцкай
Төһөтүн да иһин дьүөгэлиилэр буоллахтара дии. Ол биһиги, сүрэх баастаах дьон, хомойбучча, уолуйбучча саҥарыа да суоҕу саҥаран кэбистэхпит ээ. «ХС»
Сүрэх бааһа көр баас II. Александр тыла, мустубут дьон сүрэхтэрин бааһын хаарыйан, харах уута буолан ыгыллан таҕыста. М. Доҕордуурап
Ыар санаа, сүрэх оспот бааһа буолан, кини өйүгэр-санаатыгар кытаанахтык хатаммыта. Болот Боотур
Мин күн-дьыл ааһара суһалын, сорох дьон сүрэхтэрин бааһа оһоро түргэнин туһунан саныыбын. «ХС». Сүрэх иһинэн киирэр — киһи иһинэн киирэр, киһиэхэ сөбүлэтэр. ☉ соотв. быть по сердцу, по душе кому-л.
Саҥа бэс олбуор дьикти сыта Тихон сүрэҕин иһинэн киирдэ. Н. Босиков
Оттон дьэллэм, сайаҕас Коля сүрэҕи иһинэн киирэр уратылааҕа, ис киирбэҕэ. В. Васильев
Кини [В.В. Местников] хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, эйэҕэс киһи. ВВМ. Сүрэх кыланыыта — киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат гына хаалан хаалбыт дууһа аймалҕана, ыар баттык, аба-сата. ☉ соотв. крик души
Оҕонньор өстөөх билиэнигэр хайдах эрэйдэммитин, сыккырыыр тыына эрэ ордон кэлбит киһини аны лааҕырга хайдах сордообуттарын уйадыйан туран кэпсээтэ. Бу чахчы сүрэх кыланыыта этэ. «Кыым». Сүрэх төлөнө — санаа өрө күүрүүтэ, көтөҕүллүүтэ. ☉ Вдохновение, воодушевление, пламя души
«Эйэ» диэн күн тылга Иҥэрэн түмнүбүт: Сүрэхпит төлөнүн, Олохпут тапталын, Үүнүүбүт төлкөтүн, Кыайыыбыт аналын. Күннүк Уурастыырап
Олоҥхо хоһооно олохпут — Тойукпут номоҕо, Үрдээбит өргөстөөх үөрүүбүт — Сүрэхпит төлөнө. А. Абаҕыыныскай
Сибиир дьонноро Аҕа дойду туһугар туох баар кыахтарын, сүрэхтэрин төлөнүн бүүсбүтүннүү биэрбиттэрэ. «Кыым». Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан — дьиҥнээхтик ис сүрэхтэн баҕаран туран (тугу эмэ гын). ☉ Стараясь от души, стремясь всем сердцем (делать что-л.)
Үчүгэй тустууктары иитии — биһиги тириэньэрдэрбит хаан-уруу дьыалалара. Бу дьыалаҕа, саамай кылаабынайа, сыал-сорук туруорунан, этэргэ дылы, «сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан» туран үлэлиэххэ, дьарыктаныахха эрэ наада. «Кыым». Сүрэхтээх быарбыттан фольк. — ис сүрэхпиттэн. ☉ От души. Сүрэхтээх быарбыттан эҕэрдэ тиэрдэбин. Сүрэх уруу — хаан уруу, аймах. ☉ Кровный родственник. Хайа сүрэх уруум эбитэй? Сүрэҕим тартаҕа үһү. Саха фольк. Сүрэх хаата — олус үлэһит (үксүгэр оҕону киһиргэтэн этэллэр). ☉ Очень трудолюбивый (обычно говорят, подбадривая детей)
Балтым Нина кыра. Кыра эрээри, сүрэх хаата. Кини барыны бары сатыыр. КИИ ИКТТҮө. Сүрэххин ас — кимиэхэ эмэ ис дууһаҕын арый. ☉ соотв. открывать сердце кому-л.. Оттон эн соҕотоххун, чороҥ соҕотоххун, илиигин биэриэххин, сүрэххин аһыаххын кимэ да суоххун «ХС». Сүрэххин астар — туох эмэ наар бииртэн салҕан, хал буолан хаалан (хол., аһылыктан) баҕарбат, абааһы көрөр буол. ☉ соотв. набить оскомину (сильно надоесть). Наар балыкка сүрэхпин астардым. Сөбүлэһиэхтэрэ суоҕа. Бу үлэттэн сүрэхтэрин астарбыт дьон. Сүрэххин баттат — 1) сөрүүкэтэр утахта ис. ☉ Освежиться (выпив чего-л. холодного). Тымныы үүт иһэн, сүрэҕин баттатан абыранна; 2) элбэх арыгыны иһэн эрэйдэн. ☉ Страдать от сильного похмелья. Сарсыарда сүрэҕин баттатан уһугунна. Сүрэххин туттар — кими эмэ күүскэ таптаа. ☉ Сильно влюбиться в кого-л.
Бэҕэһээ киэһээҥҥи биэчэргэ Билсиһэн, кыратык кэпсэтээт, Биир эдэр кавалер уол баара Миэхэҕэ сүрэҕин туттарбыт. Күннүк Уурастыырап. [Маня:] Хата, эт эрэ, ханнык уолга сүрэххин туттардыҥ? [Соня:] Чэ, таайыҥ, ким буолуой? М. ОбутоваЭверстова. Сүрэххин тыыттар кэпс. — тугу эмэ сүрэххинэн чугастык ылын. ☉ Принять что-л. близко к сердцу. Биэлсэр кыыс туһунан тугу эмэ кэпсээтэллэр эрэ сүрэҕин тыыттарар. Сүрэххинэн сөбүлээ — ис дууһаҕынан сөбүлээ. ☉ Полюбить всей душой, всем сердцем
Тоҕойуом, мин эйигин бэркэ таптаатым, сүрэхпинэн сөбүлээтим. Н. Неустроев. Сүрэххэ астарбыттыы — эмискэ, соһуйбуттуу. ☉ Неожиданно, вдруг
Эмискэ сарай муннугун үстэ «топ» гына тоҥсуйар тыас иһилиннэ. Ити тыастан Салбаныкы Сүөдэр, сүрэххэ астарбыттыы, ходьоҥолуу түстэ. М. Доҕордуурап. Сүрэххэр тут — тугу эмэ чугастык ылынан санаа баттыга оҥоһун. ☉ Принимать что-л. близко к сердцу, сильно переживать что-л. Чэ ити хааллын. Кыра иирсээни сүрэххэ туппат баҕайыта. Сүрэх ымыыта — дууһа, өй-санаа баҕата. ☉ Сокровенное желание
Наар биири сүрэх ымыыта оҥостоҕун: фашистары, сиэхситтэри, сотору кыайан-хотон, сэрии бүтэн, төрөөбүт дойдубутугар, дьиэбитигэр-уоппутугар тиийэрбит улам чугаһаан иһэр. «ХС». Сүрэх этиитинэн — ким да күһэйиитэ суох, бэйэ баҕатынан. ☉ Добровольно, по велению сердца. Сүрэх этиитинэн мин эһиэхэ көмөлөһө кэллим. Эт сүрэҕинэн — ис дууһатынан. ☉ Всей душой
Матрёна Григорьевна Борисова — идэтинэн учуутал, эт сүрэҕинэн партийнай үлэһит. «Кыым»
◊ Сүрэх бопторуута — сүрэх быччыҥнара кылгас кэмҥэ кылгаан, хам тутан ылыылара. ☉ Сердечный спазм
Сүрэх быата көр быа. [Байбааскы:] Бирээмэ, тыһаҕас саҕа баҕайы атаҕым анныгар бүллүгүр гыммытыгар — сүрэҕим быата быста сыстаҕа үһү. И. Семёнов. Сүрэх кутуйата көр кутуйа. Сүрэх от бот. — бытархай, сүрэхтиҥи быһыылаах үрүҥ сибэккилээх от үүнээйи. ☉ Майник
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б. Сүрэх тэбиитэ — сүрэх быччыҥнарын үлэтэ (төһө чаастатык харбыйан уонна тэнийэн хааны тымырдар устун хачайдааһына). ☉ Биение сердца. Кыра оҕо сүрэҕин тэбиитэ улахан киһитээҕэр түргэн буолар. Сүрэх хайырҕаһа — ыраас хааны организмҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта. Сүрэх хайырҕаһа хааны тарҕатар сүрүн тымырынан буолар. Тэҥн. үөс тымыр. Сүрэх чопчута — сүрэх быатын төрдүттэн тахсар тарбах курдук кыра көҥдөй чорбох. ☉ Сердечное ушко. Сүрэх ытарҕата — сүрэх иһинэн хаан сырыытын салайар (хааны төттөрү ыыппат) чараас хаппах. ☉ Сердечные клапаны. Сүрэх эриллиитэ — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, киһи сүрэҕэ ылыммакка, хотуолатаары гыныыта. ☉ Тошнота. Тарбах (эрбэх) сүрэҕэ — киһи тарбаҕын (эрбэҕин) төбөтүн ис өттүнэн саамай көп өттө. ☉ Подушечки пальцев
Тэлгэтэн бүтэрэн баран, тарбахтарын сүрэҕэр сыһыаран таһааран хаартыларын талар, тиэритэ уурталыыр, ботугурууботугуруу өр тойоннуур. Суорун Омоллоон
Аҕам модьу-таҕа тарбаҕын сүрэҕинэн бигээн өссө төгүл тыытын кичэйэн көрдө-иһиттэ. С. Тумат
[Мөрүөн] үүттээх хойуу чэйи астына иһэн, табахтаан баран, тахсан хотуурун эргим-ургум тутан, эрбэҕин сүрэҕинэн биитин таарыйталаан көрдө. Д. Таас
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын. Туу сүрэҕэ — тууга киирбит балык төттөрү тахсыбатын курдук, утары көрө сылдьар уһуктардаах түгэх. ☉ Внутренняя воронка верши
Кырдьаҕас тиит анныгар хас да алдьанан хаалбыт туу сүрэхтэрэ ыһылла сыталлар эбит. Н. Неустроев
Туу сүрэҕэ куонус курдук, быһа холуйан үрдүгэ биэс уон сэнтимиэтир буолуон сөп. ОГП АТБ
Тимир туу сүрэҕин ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
уйг., ДТС йүрэк, алт. дьүрек, шор. чүрек, кум. юрек, уйг. жүрэк, бур. зүрхэн, п.-монг. йирүкэн
II
аат. Моойго кэтиллэр кыра тимир (эбэтэр алтан, көмүс) кириэс. ☉ Нательный крест, крестик
Өлөксөөндөрө хотун көмүс иилэҕэс быалаах сүрэҕин иилиннэ. Суорун Омоллоон
«Айыы киһитэ, буоллаххына, бу сүрэх иннигэр кириэстэн!» — Сайыына моонньугар кэтэ сылдьар сыапачыкалаах үрүҥ көмүс сүрэҕин ылан, кириэстэнэн баран, Сээҥҥэ утары уунна. Г. Угаров