чыпчыҥнааһын

I
туохт.
1. Атын дьон билбэтин диэн, саҥарбакка эрэ ханнык эмэ бэлиэнэн кими эмэ сэрэт, биллэр (хол., хараххынан чыпчылыйан, өттүккэ анньан, атаххынан таарыйан). ☉ Подавать, делать кому-л. незаметные для других знаки (напр., подмигивать, толкать в бок и т. д.)
Оҕонньор ситэ саҥардыбакка, тоҕоноҕунан имнэнэн, тохтотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах сонно тута ити дьикти киһини эрэнэ-итэҕэйэ санаабыта, кистээн өттүккэ имнэнээт, туора ыҥыран таһаарбыта уонна сибис гыммыта. И. Гоголев
Ийэм миигин илиитинэн имнэнэн ыҥырда. Н. Заболоцкай
2. көсп. Оҕус, саай. ☉ Хлопнуть, хлестнуть, стегнуть
Иһигэр тиэтэйбит быһыытын Сур акка имнэнэн биэрбитэ. Киэҥ Хонду ардааттаах сыһыытын Сур ата быһыта сиэлбитэ. Эрилик Эристиин
Онтум кэтэҕэр сөп түбэһэр - бөрө өсөһөн быаны тартаҕына, «имнэнэн» биэрэр гына мутукпун баайдым. Т. Сметанин
3. көсп. Эмискэ, тэһэ аспыт курдук, сайа охсон киир (хол., санаа, иэйии). ☉ Заставить испытать какое-л. внезапное и острое чувство, ощущение, пронзить, охватить
Истиҥ таптал Иэйиитинэн имнэннэ, Ийэ сирбит Эриэккэһин элбэттэ - Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
Хантан да булан аһыырбыт суох диэн, аһыыр туһун умнан кэбиһиэхтэрин, аччыктара дьөлүтэ имнэнэрэ улааппыт. Эрилик Эристиин
Хааман иһэн, сынньал чааска Муза имнэнэр, тулуйбаппын: Миигин истэр дивизия, Түөспэр түллэр поэзия. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп. Сытыытык чыпчыҥнаа; дьиримнээ. ☉ Мигать, поблескивать, изредка сверкать
Сибилигин кыһыл көмүс манньыаттар киниэхэ үөннээхтик имнэниэхтэрэ. И. Гоголев
Лаампалар чаҕылхай уоттара сытыытык имнэнэ тураллар. А. Федоров. Үөһэнэн кыһыл, күөх уоттарынан имнэнэн, улахан сөмөлүөт ааста. Н. Габышев
♦ Күлүккэр имнэн көр күлүк
Кыычыкын дьыаланы булаат, күлүгэр имнэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Дьиэтин таһыгар тэлиэс-былаас хаама сылдьарын Болот көрбүтэ. Ону көрөн баран, Болот күлүгэр имнэммитэ. Н. Заболоцкай
Хата, оҕоҕут оскуолаҕа ылыллар буолбутугар күлүккүтүгэр имнэнэн кэбиһиҥ. В. Протодьяконов
◊ Туох <ааттаах> имнэммитэ буолла - соһуччу, эмискэ, күүппэтэх өттүттэн тугу эмэ оҥорбут киһи тыла. ☉ Выражение человека, оправдывающего свои неожиданные, скоропалительные поступки (соотв. черт (меня) дернул)
Эмискэ киниэхэ - туох имнэммитэ эбитэ буолла? - баламат санаа көтөн түспүтэ. Софр. Данилов
Миэхэ туох имнэммитэ буолла. Эргиллэ түһээт, бэрик күүтэн турар кыылга кураанах биэдэрэни уун-утары кыыраттым. Н. Заболоцкай
Туох ааттаах имнэммитэ буолла, биирдэ өйдөөбүтүм оҕону кыбыммытынан таһырдьа тахсан эрэр эбиппин. И. Находкин
II
көр иҥнэн
Кылбачыйар көмүс мөһүүрэ симэхтэнэн, Кыһыл тэтэгэркээн имнэнэн Дьиэ ахсын тырыбынаан киирбитиҥ, Тэбис-тэҥҥэ хардыылаһан испитиҥ. С. Васильев
Кыра Таня үөрүүттэн Кыһыл дьэдьэн имнэммитэ. Т. Сметанин
Тэтэркэй имнэммит Борис көстүүнэйгэ холкутук туттан киирбитэ. Л. Толстой (тылб.)

аат.
1. Өрүс, үрэх уутун сүүрүгэ; сүүрэр хайысхата. ☉ Поток, течение реки, речки; направление такого потока, течения
Сааскы көмүөл маҥнайгы сүүрээнэ ол быһыттарыттан иҥнэн, эргичийэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ аллараа сүүрээнэ уонна төрдө — ханна да суох аан сирэм (заповедник). И. Данилов
[Уу] Күн аайы үөрдүһэн, хаҥаан Күүһүрэн иһэр кини Сиэттиһэн, холбоһон ахсым Сүүрээн буолан күрүлүүр. Баал Хабырыыс
2. Уста сытар кыра үрүччэ, сыккыс уута; сүүрэр хайысхата. ☉ Течение маленькой речушки; направление такого течения
Оксана күөлтэн түһэр сүүрээн диэки оргууй хааман киирбитэ. Суорун Омоллоон
Орто Салаа таһыгар, биир, кыракый хайа аппатын курдук, сүүрээн баар. Н. Якутскай. Тыаҕа тииттэри быыһынан Тыргылла тыгар сүүрээн, Сибиир киһитин Сүллүстүгэс сүүһүнүү, Эниэлэнэн, көмүктэнэн Эрийэ-буруйа устар. Баал Хабырыыс
3. көсп. Общественнай-политическай үлэ, литература, наука ханнык эмэ хайысхата, салаллыыта. ☉ Течение, направление общественно-политической, литературной или научной деятельности. А. Софронов саха поэзиятыгар лиирикэни, маассабайдык ылланар ырыаны, публицистическай сүүрээни саҕалаабыта, пуорма өттүнэн фольклортан биллэрдик сыҕарыппыта. «ХС»
Духоборчество диэн 17-с үйэ бүтүүтүгэр Россияҕа үөскээн сылдьыбыт элбэх ахсааннаах религиознай сүүрээннэртэн биирдэстэрэ. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ баран иһиитэ, устуута; ол хайысхата (хол., олох, сабыытыйа). ☉ Ход, развитие, протекание чего-л.; направление такого протекания (напр., жизни, событий)
Ньылаҥнааһын диэн — олох биир уустук сүүрээнэ. И. Бочкарёв
Киһи олох олороору төрүүр. Айылҕа тыһы, атыыр сүүрээннэртэн силбэһэн турар. А-ИНА ДьБО
Чуолаан сити сымыйа доҕоттор ыччакка эн араас сүүрээннэри ырыта барыма диэн өйдөтө сатыыллар. В. Ленин (тылб.)
◊ Салгын сүүрээнэ — салгын хамсааһына; ол хайысхата. ☉ Поток воздуха; направление такого потока
Араас сибэккилэр, ситэ үүнэннэр, халдьаайы иэнигэр, ходуһаҕа, илигирэс салгын сүүрээниттэн киһиргээбиттии, дьиэрэҥкэйдиир, эҥин дьикти өҥнөрүнэн суһумтуйан долгулдьуйа халкыыр буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аринин иннигэр остуолга умайар чүмэчи уота, салгын сүүрээниттэн, ардыгар дьиктиргээбиттии чыпчыҥныыр, сороҕор сирэйин өҥөйөн көрүөн баҕарардыы, кини диэки иҥнэҥниир. «Кыым». Саҥа сүүрээн — ускуустубаҕа, тыа хаһаайыстыбатыгар о. д. а. сонун, урукку өттүгэр суох хайысха. ☉ Новое направление в каком-л. виде деятельности (напр., в искусстве, сельском хозяйстве)
Муосчут диэн туһунан идэ үөскээбит. Кинилэр үлэлэрэ ускуустубаҕа саҥа сүүрээни киллэрэр. ГКН МҮАа
Емельян Михайлович Ярославскай куруһуокка сылдьар, салайар буолуоҕуттан ыла, саҥа сүүрээн киирбитэ. «ХС»
[Г.Н. Фёдоров] 70-с сыллардаахха оттооһун технологиятыгар саҥа сүүрээни саҕан киллэрбитэ. «Кыым». Хаан сүүрээнэ — хаан тымыр устун хамсааһына; ол хайысхата. ☉ Кровоток
Хаан сүүрээнэ личииҥкэни тыҥаҕа тириэрдэр. ББЕ З