I
ыа I диэнтэн холб. туһ. Аанчык дьиэҕэ киирбэккэ, титииккэ ааһан, ынах ыаһа барда. Эрилик Эристиин
Мавра кыыһыгар ынах ыаһан көмөлөһө сатыыр. М. Доҕордуурап
Көстөкүүн ынах да ыаспатар, бу сарсыарда эмиэ эрдэ уһугунна. Н. Заболоцкай
II
аат.
1. Хатыҥ туоһун кыра гына дэлби кырыйан уонна чараас гына хаҕылаан, туой эбэтэр чугуун күөскэ симэн, сүөгэйинэн сиигирдэн баран, кыһыл чоххо ууран оргутуллубут, хара дьүһүннээх чөчүө, сымала (ыстыырга эбэтэр силимҥэ тут-лар). ☉ Смола, берёзовый вар (употр. для жевания или заклеивания чего-л.)
Ийэбит куруук ыас ыстаан ыллаҥныы-ыллаҥныы Маайалаах Бүөтүр диэки алап-дьалап көрөн аһартыыр. Эрилик Эристиин
Туостан хара ыаһы өрүөххэ, сымаланы буһарыахха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
Иһит сиигин ыаһынан сыбаан бүөлэниллэр. ТИИ ЭОСА
2. Хамса чоҕойо. ☉ Нагар в курительной трубке
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап
Эбэм субу-субу тирэх хатырыгын хамсатын ыаһыгар булаан, симэн, хамсатын миэхэ биэрэн оһохтон уматтарар. С. Данилов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин
♦ Ыас гынан ыстаа — ыстыыр ыас оҥоһун диэн курдук (көр ыстаа)
[Күөх Көппө:] Бу эн миигин ыас гынан ыстаама. Миигин оннооҕор аҕам даа үөрэппэт этэ. Суорун Омоллоон
Сата куолутунан эрин ыас гынан ыстаабытынан барбыта. Далан
Ыстыыр ыас оҥоһун көр ыстаа. Балаҕанын иһинээҕилэрин өссө бууһа ыстыыр ыас оҥоһунна. И. Гоголев
Кэс ынаҕы сайын ортото уолларда диэн ыстыыр ыас оҥостуоҥ. Н. Апросимов
Бары уһун тыллаахтар Хандулайы ыстыыр ыас оҥостубуттара. «ХС»
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Күһүҥҥү ытыс таһынар ыас хараҥа бүрүүкээбит. В. Ойуурускай
◊ Ыас хара көр хара
Петров ыас хара хараҕынан мичээрдээн килбэлдьитэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыас хара куоска күүлэттэн ампаар диэки сүүрдэ. И. Гоголев
Ыалбыт кыыһа Сардаана Ыас хара суһуохтаах. П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. саҕыз, хак. саас, уйг. сегиз, алт. саҥыс, чув. сухар ‘жевательная смола; камедь’

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’