ыккарда, ырааҕа

с. өрүс ыккарда.

с. с. х. эрээт ыккарда.

ж. авансцена (театр сценатын инники өттө, оркестр уонна быыс ыккарда).

м. I. (скота) үүрүү; 2. (участок пути) перегон (икки станция ыккарда).

л. 1. арыт, быыс; пролёт моста күргэ систэрин арыта; 2. (лестницы) арыт, (кирилиэс) арыта; 3. разг. (перегон) станция ыккарда.

(ЫККАРДА, ИККЭРДЭ) көмө аат.
1. Сорох миэстэ түһүктэрин формаларыгар көмө суолталанар, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ В форме некоторых локальных падежей приобретает служебное значение, выражая конкретно-пространственные отношения
Кыракый мастары кирээдэлэр икки ардыларыгар оҥоһуллубут аналлаах сирдэргэ чөмөхтөөтүлэр. А. Федоров. Ол икки ыстаап икки ардыгар уонча аттаах патруль сылдьаллар. С. Ефремов
2. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын икки предмет икки ардыгар, быысаһар сиригэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при указании на то, что действие направлено в пространство между двумя предметами (между)
[Бэйбэрикээн эмээхсин] икки оронун икки ардыгар олоро түспүт. Саха фольк. Сотору кинилэр күөл уонна сыыр арҕаһын икки ардыгар тиийдилэр. Амма Аччыгыйа
Кустар кинилэр мончууктарын мүччү харбаан, икки дурда икки ардыгар түһэн ууну таһыйдылар. М. Доҕордуурап
3
көр ардынан. Аттаахтар ампаар икки дьиэ иккэрдинэн аастылар. Ынахтар бугуллар ыккардыларынан сырыстылар.  Сити кэмҥэ тайахтар икки ардыларынан тыһаҕастара тырахыс гына ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Ити икки маһы икки ардынан баартым. Күндэ

аат.
1. Туохха эмэ өрө тахсарга, дабайарга, ыттарга аналлаах үктэнэр кэрдиис. ☉ Ступень, ступенька (напр., лестницы), подножка (напр., автобуса)
Кирилиэс аллараа үктэлигэр олордо. Н. Габышев
Биирдэ өйдөөбүтүм, Сергей тырамбаай үктэлигэр туран эрэн, миэхэ далбаатаан эрэр этэ. С. Тарасов
«Ити кирилиэс сытар, ууран биэр эрэ», — Вася кэбиинэтин үктэлиттэн куусапка урут ыттыбыт кыыска соруйда. Э. Соколов
[Ыт] туппут булдун — мас көтөрө буоллун, куобах буоллун — дьиэтин аанын үктэлигэр аҕалан быраҕар. С. Маисов
2. Үктэнэр сир. ☉ То, на что наступают ногами, опора (напр., земля)
Куһаҕан сир бүтэн, таас үктэллэр кэллилэр. Т. Сметанин
Тыаҕа киһи уллуҥаҕар сөп түбэһэр дэхси үктэл суох буолар. Я. Семёнов
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар, үктэлэ кытаанах чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Хардыы, хаамыы. ☉ Шаг, поступь
Суолу солууллар тыыннаах сүрэхтэр Эрчимнээх атахтаахтар күрэхтэһиилэрэ Кинилэри кэҥэтэр, Үктэллэрин чиҥэтэр. С. Данилов
Уллуҥах үктэлин ааҕардыы, Лаппыйан дьэ хас да сыл ааһар. Р. Баҕатаайыскай
Үктэлбин кытта ааҕардыы Үрүҥ хаар суолбар хаачыргыыр. М. Тимофеев
3. Улаханнык ытыктанар ыалдьыты көрсөргө былыр сэргэттэн дьиэ ааныгар диэри тэлгэтиллэр күндү түүлээх (үксүгэр үүс) тириитэ. ☉ В старину: дорожка от коновязи до входа в дом, устланная дорогими мехами для встречи высоких гостей
Күөх от тэлгэннэ, Эһэ тириитинэн Эркээйи уурулунна, Саһыл тириитинэн Үктэл кэбиһилиннэ. С. Васильев
Үүс кииһинэн Үктэллэ ууруҥ — Айан киһитэ Ааспыта буолуо — Аараан ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын таһыма. ☉ Уровень развития чего-л., ступень
Биһиги хас үүннэхпит-үрдээтэхпит ахсын тылбыт байан-сайдан, үрдүк үктэллэргэ тахсыахтаах. П. Ойуунускай
Үктэлтэн үктэлгэ үтэн, үлэҕэ, олоххо үктэннэрбит биһиги холкуоспут. С. Федотов
Г.В. Попов үлэтэ саха тылын чинчийиини, үөрэтиини биир үктэл өрө дабаппыт үлэнэн буолар. «Кыым»
△ Туох эмэ үөскүүрүгэр, сайдарыгар тирэх буолар, кыаҕы биэрэр туох эмэ. ☉ Что-л., дающее начало развитию чего-л., являющееся подспорьем в развитии чего-л., опора. Күн Дьирибинэ сатирик поэт быһыытынан ситэн-хотон тахсарыгар …… көрдөөх, тэбэнэттээх кэпсээннэри, ырыалары-хоһооннору үчүгэйдик билиитэ үктэл буолбута. Күн Дьирибинэ
Бу айымньылар …… саха прозатыгар героическай тиэмэҕэ улахан саҥа эпическэй айымньылар үөскүүллэригэр үктэл буолбуттара. «ХС»
5. көсп. Баттабыл, атаҕастабыл, батталга сылдьыы. ☉ Гнет, притеснение
Онтон бэттэх Батталы бырахтардылар, Үктэли үрэттэрдилэр, Куһаҕаны кубулуттулар, Дьоллоох олоҕу туругуртулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Баттал батаһынан кырбанна, Үктэл үҥүүнэн үөлүлүннэ, Хабала ханьыылаах оҕунан Хампы тэптэрилиннэ... Эллэй
6. эргэр. Былыр баай сахалар аты миинэргэ көхсүттэн үктэнэн тахсар кулут киһилэрэ. ☉ В старину: слуга, который выполнял обязанности подножия у богатого якута, когда тот взбирался на лошадь
Үгдэрийэн-агдарыйан кэллэхпинэ, Үрдүк мындааҕар ыттарбар Үктэл уол гыныаҕым. П. Ойуунускай
Ким тэһиин тутуой, атын миинэригэр ким сымнаҕас үктэл буолуой? И. Гоголев
Кини Дьаакыбылапка ат көлүйэр, ыҥыырдыыр үктэл уол. Н. Якутскай

даҕ.
1. Сымнаҕаһа суох, кытаанах (хол., сир). ☉ Утоптанный, плотный, твёрдый, крепкий (напр., о земле)
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрдэ. Н. Габышев
Тимир лаппаакы хайыр тааһы хадьырыйара, хойгуо чиҥ буорга тобулута түһэрэ. Тумарча
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар үктэлэ кытаанах, чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Сымнаҕаһа суох, кытаанах, симэ, бөҕө-таҕа. ☉ Крепкий, тугой, плотный, прочный (напр., о ткани)
[Уйбаан:] Мин көрдөххпүнэ, чиҥ, үчүгэй баҕайы сиидэс дии. С. Ефремов
«Таман сир ото үчүгэй, үтүр, ааттаах чиҥ», — диир Чурапчы Кытаанаҕын ытык кырдьаҕаһа. Багдарыын Сүлбэ
[Хаппыыста тууһуурга] сибиэһэй, чиҥ, олус бөдөҥө суох кочаннар ордуктар. ФВН ТС. Зубатка хас да көрүҥнээх. Бу үчүгэй амтаннаах, чиҥ эттээх балык. ДьБ
Элбэх сыллаах люпин сиэмэлэрэ чиҥ хахтаахтар, ол иһин бытааннык дыгдайаллар. ХКА
2. көсп. Киппэ, күүстээх, бөҕө-таҕа көрүҥнээх. ☉ Физически здоровый, сильный, крепкий
Үлэһит киһи кэтит сабарай чиҥ ытыһынан мин илиибин бобо туппутун өйдүүбүн. Амма Аччыгыйа
Чиҥ, улахан Сутуруктарын Суулуу тутан Баттал сыабын Маҥыйаннар Сырбаталлар. И. Гоголев
Мин этим-хааным толуу да буолбатар, уҥуохтарым улахан уонна иҥиирдэрим кытаанах, чиҥ этилэр. Н. Абыйчанин
[Кыыс] мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар Романын чиҥ, киппэ түөһүгэр сымнаҕастык сыһынна. Айысхаана
3. көсп. Булгуруйбат, халбаҥнаабат, эрэбиллээх. ☉ Твёрдый (о слове), крепкий (о дружбе), надёжный, прочный (об основе чего-л.). Сотору соҕус буолаат, эмиэ соҕотох чиҥ тыл ньиргийэ түстэ: «Түксү!» Амма Аччыгыйа
Арыт чиҥ да доҕордоһуу Үрэллэр бэрт кыраттан. И. Гоголев
[Кэргэнниилэргэ] өр кэмҥэ чиҥ быраабыла быһыытынан олоххо наадалаах үгэстэр үөскээн хаалбыттар. Н. Лугинов
Хара ааныттан кини оскуоланы чиҥ тирэхтииргэ, элбэх оҕону хабан үөрэтэргэ дьулуспута. «ХС»
4. көсп. Ол-бу тастан сабыдыалга бэриммэт, көнө сүрүннээх. ☉ Имеющий твёрдые принципы, не поддающийся влиянию кого-л., основательный
Кирилл Маркович кытаанах майгылаах, бэйэтин ис туругун таһыгар таһаарбат биир кэлимсэ таас көһөҥө курдук чиҥ, кытаанах киһи. Н. Лугинов
Улаханнара Мэхээлэ диэн сүр чиҥ, көрсүө, аҕыйах саҥалаах, биир кэм күлэн мүчүҥнүү сылдьар киһи. Р. Кулаковскай
5. көсп. Бэйэтин киэнин биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, сүрдээх кэрээки, кытаанах. ☉ Скупой, скряга, прижимистый
«Бокуонньук дэлэ чиҥ киһи буолбатаҕа, кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Улам-улам сиирэ астахха симэһин тахсыбат киһитэ буолан иһэр, аҕатынааҕар чиҥ буолбут. Болот Боотур
Биэрэ кыһын тэлгэһэтин иһиттэн ытыс хаары киһиэхэ ыһыктыбат чиҥ дьахтарынан биллэрэ. «ХС»
ср. уйг. тиҥ ‘плотный, утрамбованный’, чиҥ ‘крепкий, твёрдый, прочный’