I
туохт.
1. Устаҕынан улаатан ис. ☉ Становиться длиннее, вытягиваться, растягиваться в длину
Саҥа уһаан эрэр күөх от, оҕус тыынарын абааһы көрөн аһарар курдук, үрэл-үрэл гынан биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Сыарҕа суола быыстала суох сыыйыллан, уһаан истэ. М. Доҕордуурап
Онно күөх да күөх иирэлэр Уһуу, нуоҕайа үүнэллэр. Итиэннэ ырыа чыычаахтар Эргиччи өрүү элбэхтэр. И. Эртюков
2. Уһуннук, өр кэмҥэ буол, бар (хол., кэми этэргэ). ☉ Длиться, затягиваться (напр., о времени)
Никиитэ туһугар үс ый үс сыл курдук уһаан, хаһан да буолбатах салгымтыалаах сайын ааспыта. Н. Лугинов
Кэпсэтии улам кэҥээн, уһаан, субу сибилигин тирээн турар боппуруоска хабааннаах буолан истэ. В. Протодьяконов
Өймөкөөҥҥө кыһын уһуура биллэр сир, ол да буоллар, быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
3. Ханна эмэ уһуннук сырыт, өр буол, тардылын. ☉ Находиться, оставаться где-л. дольше, чем нужно, задерживаться
Ньукуу атыыһыт уонна Бэдэр Харах кинилэр үүтээннэригэр уһаабыттара. И. Гоголев
Суоппуйа уһаабат, сотору кэлэр уонна кырбас-кырбас буспут уҥуохтаах ынах этэ аҕалбытыттан бэрсэр. С. Маисов
Сайын мин туох эрэ наадаҕа кэлэн, Дьокуускайга уһаабытым. Венера
4. көсп., кэпс. Өссө да уһуннук олор. ☉ Прожить дольше, чем кто-л. Арай, кыыһа кэлэригэр тиийбит буоллун! Төһө эрэ үөрэр, дьоллонор этэ, баҕар, биир эмэ сыл уһуо эбитэ буолуо. М. Попов
Оҕонньор эрэйдээх, оронугар сытыарбыттарын кэннэ уһаабатаҕа. С. Маисов. Оо, оҕонньор эрэйдээх бииргэ кырдьыбыт доҕоруттан хаалан уһаабатах. НТП ТББ
5. тыл үөр. Биир дорҕоонунан эбиллэн биэрэн, уһуннук иһилин (аһаҕас дорҕоону этэргэ). ☉ Удлиняться (о гласном звуке)
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына уонна дьуптуонунан солбуйдахха, олох атын тыллар тахсаллар. КИИ СТ-2
Аһаҕас дорҕоон уһаатаҕына, тыл суолтата уларыйар эбит диэн түмүккэ кэлэллэр. КИИ МКТТҮө
♦ Буруота уһаабыт — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго, отличаться долголетием
Кытаат, биэбэкэм, бука диэн кыһан, сатаатар оҕолорум буруолара уһаатын. М. Доҕордуурап
Илиитэ уһаабыт көр илии. «Баҕар, илиим уһаатаҕына, соҕотохто кур түү курдук анньан кэбистэхпинэ — ыт курдук өлөн хааллаҕына, туһам туох буолуой?» — дии санаата. Ньургун Боотур
Эн холбос, биһигинэ суох ыттыы өлүөҥ, бассабыыктар илиилэрэ уһаан турар. И. Никифоров
Кэннэ уһаабыт (ырааппыт), иннэ кылгаабыт (чугаһаабыт) — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I). Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс. Соно уһаабыт кэпс. — тиийинэр-түгэнэр буолбут, байылыаттык олорор, кыаҕырбыт. ☉ Жить в достатке, быть обеспеченным, разбогатеть
Суох, син биир үрүҥ күн үтүөтүн көрө иликпин, син биир сонум уһаабат, оһоҕоһум сонообот. Суорун Омоллоон. Тыына уһаата көр тыын II. Киһилэрэ онтон ыла тыына уһаан, үтүөрэн киирэн барбыт
◊ Күн уһаата (уһуур) көр күн
Ити аата, дьэ, күн уһаан, саас чугаһаан истэҕэ. Н. Лугинов
Саас күн ылаарыччы уһаан, дьиэ иһэ дьэҥкэрэ сырдаан, киһи көхсө-быара дьэгдьийиэх курдук буолан турар. Эрилик Эристиин
Сааһыары күн уһаан, халлаан дьэҥкэрбититтэн Амма хайалара туналыһан көстөллөр. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк., тюрк. уза ‘тянуться’
II
уһаа айах көр айах II
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уһаа айах — маһын сааһа туруору гына хаһан оҥоһуллубут кымыс иһитэ. СНЕ ӨОДь
Уохтаах кымыһы Ойуулаах удьаанан Уһаа айах аайы куттулар. ГНА ТС