ытын I диэнтэн дьаһ. туһ. Оҕону маска ытыннарыма

I
туохт.
1. Хатаастан, тардыһан туох эмэ (хол., мас) үрдүгэр таҕыс. ☉ Залезть, забраться, взобраться наверх (напр., на дерево)
Бүөтүччэ хаҥас диэкиттэн кэлэн атах ороҥҥо ыттан тахсан, түннүгүнэн одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Көр, ити биһиги кыра эрдэхпитинэ ытта оонньуур чаллах тииппитин! Далан
Үүһүҥ маска ыттара сымсата сүрдээх, онон дэбигис ылларбат. «Чолбон»
△ Тугу эмэ өрө дабай, үөһэ таҕыс (хол., хайаҕа, мырааҥҥа). ☉ Подниматься наверх, взбираться, восходить (напр., на гору, холм)
Бу иннинээҕи күн икки сис хайа оройугар ытта сылдьыбыттара. Тумарча
Бу дабааҥҥа киһи улахан сыранан өрө ыттар. Н. Заболоцкай
Өрүс уҥуоргу өттүгэр хайа туруору сирэйинэн кыыл табалар өрө ыттан эрэллэрин көрбүттэрэ. Эвен фольк. Кэлбит дьон хайаҕа ыттаары эргийэ хаамтылар да, киһи тахсыах айылаах сирин булбатылар. ОоТС
2. кэпс. Үөһэ күөрэйэн таҕыс (хол., күнү этэргэ). ☉ Подниматься вверх над горизонтом, всходить (напр., о солнце)
Үргэл халлаан оройугар ыттыбыт. Н. Якутскай
Күн халлаан оройугар ыттыбыт, халлааҥҥа быыкаа да былыт суох. Л. Попов
Арҕааттан үрүҥ былыттар Аҥаарыһан таҕыстылар, Үрүтүөһэ ыттан, хаҥаан Халлааммар хабырыстылар. Дьуон Дьаҥылы
3. көсп. Үрдүккэ талас, саҥа кэрдиискэ тахсан ис. ☉ Стремиться к чему-л., расти, развиваться, достигать новых вершин
Саха литературата айар уопута кэҥээн, сайдыы саҥа кэрдииһигэр ыттан иһэр. Софр. Данилов
Эгэ, билии-көрүү үрдүк чыпчаалыгар ыттар киһи хараҕа төһө кэҥиэ, сырдыа этэй! Суорун Омоллоон
Дьон дуоһунаска кыратык да ытыннылар эрэ, уларыйаллар даҕаны. Далан
♦ <Баккы быта баска>, кэтинчэ быта кэтэххэ ытынна көр баккы
Баккы быта аны Баска ыттыахтаах үһү. Баал Хабырыыс
Баһыгар ытынна — баскар (төбөҕөр) ытыар диэн курдук (көр бас II). Билиҥҥиттэн кини мин баспар ыттыбатын, мин үрдүбэр тахсыбатын. Суорун Омоллоон
Дуунньа биир эмэ кыахтаах тойон баһыгар ыттан, хотун хаан буолар былааннаах. У. Ойуур
Маска эрэ ыттыбакка сылдьар көр мас. Киһилэрэ дуоһунаһа үрдээн, маска эрэ ыттыбакка сылдьар. Күрүлгэн. Үрдүгэр ыттар кэпс. — кими эмэ бас билэр, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар. ☉ Держать кого-л. в своей власти, господствовать над кем-л.
Мин бэлэммэр, мин аспар сарайа уойа-уойаҕын, бэйэм үрдүбэр ыттаары гынныҥ дуо? А. Софронов
ср. тюрк. ыдын ‘удалить от себя’
II
ытый 1 диэнтэн бэй
туһ. Дьиэтигэр кэлээт, Биэрэ сонно тута отонноох күөрчэх ытынна. С. Маисов
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыннылар. КЕФ СТАҮө
Кыыс мааҕын сарсыарда ытыммыт күөрчэҕин сиэтэ. «ХС»
III
ыт I диэнтэн бэй
туһ. Дубов, абатыгар, сүүскэ ытынарын да кэрэйбэт буолла. А. Фадеев (тылб.)

I взбираться, подниматься; хайаҕа ытын= подняться на гору # дуоһунаска ытын = неодобр, делать карьеру.
II возвр. от ыт = стрелять (в себя), стреляться.