сормайт уһаарыы, сормайт (ньиикэл, кремний эбииликтээх злбэх углеродтаах уонна хромнаах холбуу ууһаарыылар бөлөхтөрө. С. у. дэтээллэр уонна инструменнар элэйимтиэ ньуурдарын бүрүйэн бөҕөргөтөргө туһаныллар.)

нихром (ньиикэл (60-80%) хромы (15-30%) кытта, бэрт кыратык кремний, алюминий эбииликтээх уһаарыллыбыт холбоһуга. Н. итиини тулуйумтуо, электричествоны өлүү утарыыта олус улахан.)

галогеннаах лаампа (кытарар (сырдатар) а. э. умайар сабын уһун үйэлиир галоген (үксүн иод уонна бром) эбииликтээх инертнэй гааһынан толоруллубут, турба курдук тас быһыылаах, электрическэй таас лаампа. Г. л-нан киэҥ дьиэни-уоту сырдаталлар, араас куоппуйалыыр, тыктарар аппарааттар-га туһаналлар.)

аат.
1. Ас амтанын тупсарарга туттуллар туох эмэ эбиилик. ☉ Приправа, специи, заправка к какой-л. пище
Атын-атын мииҥҥэ тустуспа үүнээйи тума буолар. ЭХК. Оҕурсуну чараас төгүрүк гына кэрчиктииллэр, үүнээйи арыытыгар булкуйаллар уонна …… швейцарскай туманан саба куталлар. ЭХК. Туустаммыт сыа амтана тупсарын наадатыгар чосунуогу, үлтүрүтүллүбүт биэрэһи, онтон да атын туманы кутуллар. ДьСИи
2. эргэр. Ас амтанын тупсарарга туттуллар үүт эбииликтээх туох эмэ. ☉ Молочная смесь, приправа к пище
Туҥуй ынах туматынан …… Ньуулдьаҕай, куччугуй бэйэбин Уһааран улаатыннарбыта. Саха нар. той. IV
Тумул хоннох тоҕойугар, Тума курдук туналыйар, Тумарыктаах ыйдаҥаҕа — Кыра соҕус кырыы от Кырыаланан көстүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
ср. карач.-балк. тым ‘приправа’

даҕ.
1. Туох эмэ тума эбииликтээх, туманан тупсарыылаах. ☉ Приправленный чем-л. для вкуса
Үксэ ама асчыт астаабат, Моҕуоннар кэрэхсээбэт да, соччо сөбүлээбэт да кытай уустук тумалаах астара этилэр. Н. Лугинов
Өлөөнө сүөгэй тумалаах суораты кытта куобах быһыйын, агдакатын Сүөдэр иннигэр ууран биэрдэ. «Чолбон»
Миин кэнниттэн тумалаах хабдьылары амсайдыбыт. А. Чехов (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ хос иэйиилээх. ☉ Имеющий, вызывающий какие-л. эмоции, сдобренный, сопровождаемый чем-л.. Элэк-хаадьы тумалаах кэпсээн
□ Ааспыт олоҕуҥ күннэрин, төһө да ардыгар аһыы, хабархай тумалаахтарын иһин, уйадыйа ахтаҕын. Софр. Данилов
Хотугу дойдум сааскы сарсыардатын Көй салгына үөрүү тумалаах! М. Ефимов

аат. Куруппаны ууга биитэр үүккэ кутан буһарыллар, мииннээҕэр хойуу аһылык. ☉ Кушанье из какой-л. крупы, сваренной на воде или молоке, каша
Олус үчүгэй сыттаах, кураххайдыҥы соҕус амтаннаах хааһыларын арыыланан баран, үөрэ-көтө аһаатылар. Амма Аччыгыйа
Олоо сэлиэһинэй бурдук арыылаах хааһытын сиэн мотуйа олордо. Т. Сметанин
Кииһилэни аска тутталлар: сэбирдэҕин хомуйан, буһаран үөрэҕэ, хааһыга куталлар. КЕФ СТАҮө
♦ Төбөтүн иһэ хааһы кэпс. — өйөсанаата бутуллан хаалла. ☉ соотв. у него каша в голове
Төбөтүн иһэ хааһы курдук бутуллан хаалла — көһүү түбүгэ, куоракка барыы. Н. Заболоцкай
Далбаев үрүҥү да, хараны да кыайан араарбат гына, төбөтүн иһэ хааһы буолан хаалла. «Кыым». Хааһы буо- луор диэри (хааһы курдук) — өйүн сүтэриэр, тугу да быһаарбат буолуор диэри (итирэр, иһэр). ☉ В стельку, в дым (напиться)
Эдэр киһи эрээри, сиртэн сэрбэйэ иликкиттэн, бу курдук улаханнык, хааһы буолуоххар диэри иһэр буоллаххына, ханна тиийиэххиний?! Н. Босиков
Сэргэлээххэ букатын түүн, олох хааһы курдук итирэн баран төннүбүтэ. Н. Лугинов
Сарсыныгар кэлбиттэрэ син биир холуочук, өйүүнүгэр кэлбиттэрэ хааһы буолуор диэри итирэн баран олорор эбит. «Кыым»
Хааһы да саламаат <буол> көр саламаат. МэҥэХаҥалас оройуонугар ити уһаайба туһунан боппуруос хааһы да саламаат буолан турар. Күннүк Уурастыырап
Тугу эрэ өйдүү сатыыр курдук да, төбөтүн иһэ хааһы да саламаат. Н. Босиков. Хааһы курдук булкуллубут — араас санаа киирдэ; өйө-санаата үлтү бутуллан хаалла. ☉ Всё перемешалось; каша в голове
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү булкуллан хаалар. Саха ост. I
Кинилэр тиһэҕэр тииийэн, хааһы курдук булкуллаллар. Эрилик Эристиин
Хааһыта хаахтыйбыт — дьыалата хаахтыйбыт диэн курдук (көр дьыала). Сонно тута Туров хааһыта хаахтыйан эрэр үһү диэн сурах бөһүөлэги толордо. Н. Апросимов. Хааһыта хойунна кэпс. — туох эрэ моһуокка түбэстэ, туга эрэ табыллыбата. ☉ Попал в затруднительное положение, в передрягу. Аны хамыыһыйа быһаарыытын кэтэһэр буолла, хааһыта дьэ хойунна
◊ Бутугас хааһы — бутугаһы буһаран оҥоһуллар хааһы. ☉ Каша на бутугас (напиток из воды, молока или пахты, заправленный мукой или съедобными травами)
Тарынан, бутугас хааһынан, сыманан хонорбут. А. Абаҕыыныскай
Көҕөлөҥ хааһы көр көҕөлөҥ. Ол түрмэҕэ көҕөлөҥ хааһыттан уонна хара ууттан атыны аһаппат дойдулара буолуо. Болот Боотур
Мааннай хааһы көр мааннай. Аччыкпын, тугу баҕарар сиэм этэ, бэл, мааннай хааһыны. Н. Габышев
Саһыл буоллаҕына, мааннай хааһы буһаран баран, тэриэлкэҕэ куппут. Нууч. ост. Күнүскү аһылыкка — мааннай хааһы. ДВЛ МК. Саламаат хааһы — саламаат диэн курдук. Ийэтэ саламаат хааһы буһарда. Сардааналаах хааһы эргэр. — бытархай гына мэлиллибит сардаана төрдүнээҕи аһын эбииликтээх хааһы. ☉ Каша с добавлением толчёных луковиц цветков лилии даурской (сардаана I). Өбүгэлэрбит сардааналаах хааһы эмиэ оҥороллоро. <Сыа> кырбастаах хааһы — кыра гына кырбастаммыт аҥаардас эт (сыа) эбииликтээх хааһы. ☉ Каша с добавлением кусков мелко накрошенного мяса (жира)
Урут сахалар кырбастаах хааһы диэни буһараллара. Былыр сыа кырбастаах хааһы мааны аһылык буолара. Тар хааһы көр тар. Дьэ, онно мин хас да сыл тар хааһынан, бутугас аһынан испин толорон сылдьыбытым. М. Доҕордуурап
Аҥаардас тар хааһынан, бэс субатынан биһиги үлэ күүһүн барытын көрсүһэн ааспыппыт. И. Артамонов. Уу хааһы — аҥаардас ууга буһарыллар, үүтэ суох убаҕас хааһы. ☉ Жидкая каша на воде без добавления молока
Уу хааһынан олорбуттара балай да буолла. Үөрэ хааһы көр үөрэ. Бэс субатын хатара-хатара хааччынара, кэлин ону кырбаан үөрэ хааһы буһарара. И. Данилов. Үүт (үүттээх) хааһы — оргуйбут үүккэ оҥоһуллар хааһы. ☉ Каша на молоке. Оҕото үүттээх хааһыны сөбүлүүр
□ Эбэм үүттэн кээбэл, күөрчэх, кыыймыт үүт хааһытын курдук бэртээхэй астары оҥортуура. А. Кондратьев. Хааннаах хааһы эргэр. — ынах хаанын сиикэйдии кутан буһарыллар хааһы (хамначчыттар эрэ сииллэрэ). ☉ Каша, сваренная с добавлением говяжьей крови (едят только батраки). Хааннаах хааһыларын тото-хана сиэтилэр. Хаппыай хааһы эргэр. — кыра үүт, туус эбииликтээх, буспутун кэннэ чөчөгөйүнэн, сүөгэйинэн биитэр хайаҕынан тумаламмыт бурдук хааһыта. ☉ Каша, сваренная из муки с добавлением соли и с небольшим количеством молока, приправленная сливками, сметаной или каяком (сливочным маслом, сбитым с тёплым молоком и застывшим). Хаппыай хааһыны мааны ыаллар сииллэрэ