сомсор (элеватор биир көрүҥэ — суураххай матырыйааллары (туораҕы, кумаҕы), оҕуруот аһын, таас чоҕу эҥин эбэтэр ууну сомсон баран өрө көтөҕөн таһаарар механизм. Курууһу этээстэн этээскэ таһаарарга үгустүк туһаныллар.)

хортуоппуй хостуур (хортуоппуйу хостуурга аналлаах массыына. X. х, буору сүргэйэр, сиидэлиир, хортуоппуйу отуттан араарар уонна сиргэ ыһар. Үлэлиир чаастара барыта (хаһар уллуна, элеватора, сиксиирэ) трактор баалыттан үлэлииллэр. X. X. үлэтин онорумтуота чааска 0,3-0,45 гаа.)

суудуна куруус-туур тэрилэ (суудуна курууһу тиэнэр, сүөкүүр уонна сыҕарытар тэрилэ. Торуостаах көтөҕөр сис (грузовая стрела), биир сиргэ турар эбэтэр сыцарыйар кыраан, ардыгар лиил, конвейер, элеватор, пневматическай сүө-кээччи уо. д. а. С. к. т. ахсааныгар киирэллэр.)

пневматиче-скай транспортер (кутуллунньан таһаҕаһы күүстээх носу ос көмөтүнэн оборон, ыган эбэтэр ити икки ньыманы холбоон сыҕарытар тэрил. П. т. миэлиҥсэлэргэ уонна элеватордарга быылы оботторорго, суудунаттан бурдугу сүөкүүргэ үгүстүк туһаныллар.)

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн уур, тут, сөптөөх оннун буллар. ☉ Помещать, определять что-л. куда-л.; хранить, беречь, держать что-л. Киһим мин сэлээппэбин, бартыбыалбын ханна эрэ харайа оҕуста. Н. Габышев
Мантан элеваторга, бурдугу кыайан ыраастыыр уонна сүтүгэ суох харайар сиргэ биир да туорах хаалбакка барыах тустаах. Л. Брежнев
«Быйыл хортуопуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. КФА СБ
2. Кими, тугу эмэ кыһаллан көр, бүөбэйдээ. ☉ Окружать заботой кого-л., заботиться о ком-чём-л.
Аны Марыына Тойболу харайар, була-була көмөлөһө сатыыр. Н. Лугинов
Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
Оттон Манаана кинилэри күн аайы хайдах үчүгэй ыанньыксыт буоларга, ынаҕы хайдах харайарга, ынахтан хайдах элбэх үүтү ыларга уһуйара. И. Данилов
3. Көмөлөһөн, үтүө оҥорон туохта эмэ биэр. ☉ Помогать, оказывать кому-л. милость, помощь
«Хара тыа харайдаҕына, тайах этэ сиэхпит», — дии-дии харчыга илиитин уунна. Баһыыбалаат, киэпкэтин кэтэ-кэтэ, тахсан барда. С. Руфов
«Дьэ хотунум Маарыйа, оҕом туһугар туохта эмэтэ харай, аһынхарыһый…» — диэтэ [Кэтириис]. ОИП Х
Хара бытык сүгүрүйэр уонна этэр: «Уолчааныам, умнаһыкка харай». ПНО
4. Сөбүлээбэт буола-буола киһиэхэ тугу эмэ төннөрөргө, «чэ, мэ, ыл» диэн дьаһайар суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражает значение недовольства тем, что приходится кому-л. что-л. возвращать или отдавать (на, забирай)
«Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык, быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
«Дулҕалааххын» харай, мунньаҕаморгуора да суох төннөрөөрү кэлэн сытабын. Амма Аччыгыйа
5. Өлбүт киһини сиэрин-туомун толорон көмп. ☉ Похоронить, предать земле кого-л. достойно
Сайыҥҥы киһини төһө өр сытыарыахтарай, кэтэһиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии. Н. Лугинов
Кинилэр аҕыйах хонон баран, киһилэрэ быстыбыт сураҕын истибиттэрэ, иккиэн баран доҕордорун харайан, буору булларан кэлбиттэрэ. «ХС»
Миитэрэй Ыстапаанабыһы биир дойдулаахтара улаханнык чиэстээн харайбыттара. Күрүлгэн
△ Көмөлөс, босхолоо, өрүһүй (таҥара кими эмэ анараа дойдуга ыларын туһунан). ☉ Взять, прибрать, призвать к себе (о боге)
[Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дуусабын харайан, Абыраатаҕыҥ баҕас дуу. А. Софронов
Маайа …… кириэстэнэн барда. «Айыы тойон, сырдык тыыммын сымнаҕастык харай!» — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мин сэгэрдэрбин айыы таҥара бэйэтэ харайбыта. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хара ‘смотреть’, каракалп. карау ‘присмотреть’