туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’

1) сильно плескать, ударять (о берег — о волнах); подмывать (берег —о воде); уу хара сыыры эҥсэр вода подмывает крутой берег; 2) окачивать, обливать; эҥсэн сууй = окатить водой (напр. при купании).