1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ

I
аат. Быартан тахсар, ас буһуутугар көмөлөөх араҕастыҥы от күөҕэ дьүһүннээх анал хааҕа сылдьар хабархай симэһин. ☉ Жёлто-зелёная горькая жидкость, выделяемая печенью, желчь
Оҕус атыыры үөһүн тоҕо сиэлийэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Даайа үөһэ тааһыран ыалдьар. Суол т. Чистотел быары, үөһү эмтииргэ, бактыарыйалары, үөнү-көйүүрү утары охсуһарга улахан ситиһиилээхтик туттуллар. МАА ССКОЭ. Ас быартан үөс уонна ноор быччаххайдарын симэһинэ тахсар оһоҕосторун маҥнайгы салаатыгар тиийэн салгыы буһар. ББЕ З
♦ Үөс (үөс-батааска) биэримэ — киһиэхэ тугу эмэ утары этэргэ кыах биэримэ, истэ да сатаама. ☉ Не давать кому-л. возможности возражать
Түмэппий аккаастанан көрбүт да, Лэкиэс үөс-батааска биэрбэтэх. В. Титов
Кыыһырдын хайаатын, олох үөс-батааска биэримэ. «ХС»
«Бырааттарым, балыстарым олус кыралар, дьиэҕэ-уокка ньэгирэ суох дьон», — эҥин диэн Сафьян онон-манан эргитэн аһара-куоттара сатаабытын анарааҥыта үөс-батааска биэрбэккэ сөбүлэһиннэрэн кэбиспит. «ЭК»
△ Кими да утарылаһыннарыма, утарсар кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать спуску кому-л.
Үөс-батааска биэрбэтилэр — ыты сарсыҥҥы күн дьиэттэн суох гынарга дьүүллээтилэр. Амма Аччыгыйа. Үөс курдугунан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, сердито, негодующе
Чугаһаабыттарын кэннэ көрбүтүм: биирдэстэрэ хара бытыктаах үөс курдугунан көрбүт киһи, доҕоро — эдэр ньыламан маҥан оҕо киһи эбит. Н. Неустроев. Үөскүн тыыттар кэпс. — кимиэхэ эмэ улаханнык өһүргэн, кимтэн эмэ хоргут. ☉ Сильно обидеться, затаить глубокую обиду на кого-л.
Кинини кириитикэлээбиттэриттэн үөһүн тыыттаран саалаттан тахсан барда. НАГ ЯРФС II. Үөһүгэр киирэр — эр ылан наһаалыыр, аһара барар, үлүһүйэр. ☉ Перебарщивать, перехватывать через край
[Аппысыар:] Һэ-һэ, көр эрэ, үөһүгэр киирдэ ээт. [Ньукулай:] Тохтоо, өлбүт дии, көрбөккүн дуо? Күндэ. Үөһүм да быстыа буоллар — туох да буолбутун иһин, хайаан да (тугу эмэ ситиһэн, оҥорон баран тэйиэм диэн суолтаҕа). ☉ Во что бы то ни стало, чего бы это ни стоило (добьюсь своего — букв. хоть у меня аорта лопнет)
Үөһүм да быстыа буоллар үлэбин бүтэрэн баран биирдэ барыам. НАГ ЯРФС II
Үөһүм да быстыа буоллар кини да бэйэлээхтэн ситиһэр күнүм үүнүөҕэ. «ХС». Үөһүн тап — манньытар, бэйэҕэ тардар ньыматын бул. ☉ Находить подход к кому-л., располагать к себе кого-л. (букв. в желчь его попадать)
Аргыстай сүрүн болҕомтотун ити дьахтарга уурарга, хайаатар даҕаны үөһүн табарга сананан, сыа буолан сымнаан, арыы буолан ньылҕарыйан киирэн кэпсэтэ олордоҕо. И. Никифоров
— Булан сатаан кэпсэтэҕин ээ. — Тыый, үөстэрин табар куолу. «ХС». Үөһүн тартарар — улаханнык өрүтэ тыына-тыына бөтөр курдук саҥа таһаарар (күүскэ ыалдьыбыт, улаханнык куттаммыт эбэтэр соһуйбут киһи). ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик (от болезни, испуга или неожиданности)
Үс төгүл Үөһүн тартаран Үөгүлээн баран, Өрүтэ көтөн Өттүгүн охсунна. П. Ойуунускай
«Бу уол уорбут!» — диэн ойуун эппитигэр соһуйан, үөһүн тартаран баран, …… ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
Удаҕан …… төттөрү-таары хааман, чарапчыланан ол-бу диэки көрдө, эмискэ үөһүн тартараат, чинэриҥнээн ылла. Болот Боотур. Үөһүн үөс- тээ — кими эмэ кэһэтэ, үөрэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. дать прикурить кому-л.
Биитэр, ол оҕоҕор сытан биэрэҕин дуу, үөскүн үөстэтэҕин дуу? Суорун Омоллоон
Үөһэ тэстэр суола — өһө тобуллар (тэстэр) суола диэн курдук (көр өс II). Булт туһунан кэпсэтии буолла да — Охонооһой үөһэ тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Үөһэ тэһиннэ — 1) үтүө санаата киирдэ, санаата табылынна. ☉ Раздобриться, стать ласковым, любезным
Саһааннаах сүүйэн, үөһэ тэстэн олорор буолан, дьэ ылынна. Эрилик Эристиин
Лөгөнтөй үөһэ тэстэн үөрэкөтө кэпсэппититтэн, Уйбаан, дьыала табыллар буолла дии санаан, улаханнык эрдийдэ. Р. Кулаковскай
— Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн, үөстэрэ тэһиннэ, ийэтэ дьахтардыы билиэх-көрүөх баҕата баһыйан кэллэ, — тугу сыыбыргыыллар? Р. Кулаковскай; 2) туохтан эмэ көнньүөрэн, дуоһуйан тохтообокко саҥаран бар. ☉ соотв. язык развязался
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
◊ Үөс алтан түөлбэ. — алтан сыыҥканы кытта холбуу уһаарыллыбыта, хорҕолдьун (саһархайдыҥы дьүһүннээх). ☉ Сплав меди с цинком, жёлтая медь, латунь
Үөс алтан киһи мэтириэтэ дьырайан турар эбит. Д. Говоров
Ыстаал тимир сындааһыннаах, Үөс алтан сүрүннэрдээх, Хара ханааттардаах, Сыып тимир тымырдардаах Күлгүөһүннээх, күлүмнээбит Күтүр өлүү сэптэрим Күөстүү оргуйа тураллар эбит. С. Зверев. Үөс тардар — сүөһү бүөрүттэн сиһин тоноҕоһун бата баран, өрөҕөтүгэр тиийэр чараас эт. ☉ Тонкий слой внутреннего мяса, плотно прилегающий к хребту от почки до диафрагмы. Үөс тардары сулуйан ылан идэһэлэммит киэһэҕэ буһарыллар
□ Бары даҕаны урукку курдук чоҕочу салаары, үөс тардар үтээри, идэһэ сиэри тоҥоту кэтэспиттэрэ ыраатта. Далан
Харабыл начаалынньыгар оҕус үөс тардарын буһаран, хобордоох муҥунан көтөҕөн илдьэн, иннигэр ууран биэрдэ. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. өт, тат. үт ‘желчь’
II
1. аат.
1. Туох эмэ киинэ, киин өттө (хол., сир, дойду). ☉ Центральная часть чего-л. (напр., отдельной территориальной единицы, местности). Дойду үөһүгэр
□ Бу дойдубут тэбэр сүрэҕэр, үөһүгэр сылдьар киһи кэпсээниҥ-ипсээниҥ дэлэй буолуо? Н. Туобулаахап
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлээн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии боппуруоһа тирээн турар. Н. Якутскай
Үөс, киин, куорат сирдэргэ — Үгүс харчылаах эрэ буол. Аара суолга сылдьарга — Аттаах аргыһы эрэ бул. «Кыым»
△ Туох эмэ (хол., сир-дойду) саамай бастыҥ өттө. ☉ Самая лучшая часть чего-л. (напр., какой-л. территории)
Сымала кырбаһа баай оҕонньоттор, эһэ баһа буолан олороннор, дойду-сир үөһүгэр ходуһа өҥүнөлгөмүн апчарыйан баай гынан олорор этилэр. Күндэ
2. Өрүс, үрэх уутун сүүрдэр сүнньэ, өрүс сүүрүгүн ортото. ☉ Русло, фарватер реки. Сүрүн үөс
□ Үстүйэлиир салаалаах Үкэрдиирэ күөх оппут Үрэх-өнньүөс үөһүгэр Үтэн-үүнэн үрдээтэ. Күннүк Уурастыырап
Доҕотторо уһун маһынан болуотун өрүс дохсун сүүрүктээх үөһүгэр анньан кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Мастар быыстарынан Индигир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
△ Күөл кытылтан ыраах ортотун диэки өттө. ☉ Середина озера
Киэҥ Байкал килэрийэр кэтит үөһүттэн кирилиэс курдук кэккэлэспит сэндэҥэ долгуннар сэлэлээн, Улан Ходо хайатын аннын диэки сырсан ааһа тураллар. Эрилик Эристиин
Аҕата алтахтаан туран, күөлүн кытыытыгар киирдэ, чарапчыланан үөс диэки одууласта. И. Гоголев
Арай ол олордохторуна, отучча бөдөҥ кус хаста да күөлү эргийбэхтээн баран, үөс диэки барылаан түспүттэр. Г. Васильев
3. Ханнык эмэ кэм (хол., түүн, сайын) саамай ортото, үгэнэ. ☉ Середина, разгар чего-л. (напр., лета, ночи)
Хараҥа түүн үөһүттэн соҕотохто мүччү ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Мин уон икки саастаахпар Өлүөнэ эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына, аан маҥнай көрбүтүм. В. Протодьяконов
Харахтаах көрбөттүк кистээннэр, Хараҥа түүн үөһэ Ыстыыктаах саа уоһугар тирээннэр [аҕатын] Ыстаапка илдьэллэр. А. Абаҕыыныскай
Аһылыгар табыллыбакка Чооруона бу сай үөһэ кэтэҕэ хохойон, букатын эриччи хатан хаалла. У. Нуолур
4. Мас умнаһын киинэ, ортотунан устатын тухары барар кэбирэх, кытархай дьүһүннээх сүрүн курдук этэ. ☉ Средняя, более мягкая красноватая часть ствола дерева, сердцевина. Талах үөһэ. Тамылҕан үөһэ
□ Хатыҥ үөһэ чэй баҕайы күөмэйин үрэр, иһэ-үөһэ бүтүннүү курулуйан ыалдьар. А. Сыромятникова
Сытыы эрбии, үөл мас үөһүгэр Эмти тардан киирэн иһэр. И. Чаҕылҕан
Талах эрэ барыта сүгэ уга буолбат. Үөһэ суох талах сүгэ уга буолар. «ХС»
△ Суруйарга аналлаах, иһигэр хойуу чэрэниилэлээх, уһун синньигэс саарык уруучука киинэ. ☉ Стержень шариковой ручки. Уруучукам үөһэ тохто сылдьар
□ Ол тэрил суона билиҥҥи саарык уруучука суон үөһүгэр холоонноох. Хомус Уйбаан
5. көсп. Туох эмэ (хол., үлэ-хамнас, олох) үгэннээн барар, оргуйар киинэ. ☉ Место сосредоточения, проявления чего-л. в наивысшей степени, центр, гуща (напр., событий)
Поэт куруук олох үөһүгэр сылдьарын, сырдык иһин охсуһууга кыттарын ордорор. Онно кини туттар тэрилэ — ырыа, тойук. П. Тобуруокап
Эдэрдэр билигин олох, үлэ үөһүгэр сырыттахтара. Туох аанньа киһи бу үчүгэйгэ туос иллэҥ буолуой? Н. Лугинов
Эн, Баһылай, оччотооҕута эппит тылгын толорон эмиэ үлэ үөһүгэр сылдьаҕын, олох оргуйар ортотугар олороҕун. С. Руфов
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ ордук сүрүн, улахан эбэтэр киин суолталаах. ☉ Имеющий наиболее важное, главное значение в чём-л., стержневой
Тыа сирин гаастааһын туһунан олох үөс боппуруостарын быһаарыы билиҥҥи кэм сүрүн ирдэбилэ буолан турар. В. Скрябин
♦ Сиһин үөһүн тардыам көр сис
Мин эйигин хайата да буоллар, чиккэйэр сиһин үөһүн тарда иликпинэ, уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
Өстөөҕү сиһин үөһүн тардарга Өлөр төрүөх өргөһү ылла, Фашиһы баһын быһарга Бастыҥ ыччат батаһы тутта. Саха нар. ыр. Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ
Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыртаран, түптэ тутум үөһүгэр түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
◊ Сис үөһэ көр сис
Хайдах эрэ Уодьуганнарын тутаммын, Умсары баттааммын, Иэннэрин иҥиирин Ибили таһыйаммын, Силбиктээх илиибинэн Систэрин үөһүн чиккэлдьитэр этим?!! П. Ойуунускай
Нухарыйдахха, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
Мааҕын сарсыарда хотонугар киирээри туран, кыра кытыйаны көптүгэх бэс үөрэни испитэ бараммыт, иһэ сиһин үөһүгэр хапсыччы тардан хаалбыт. Эрилик Эристиин. Үөс кы- нат — өрүс муҥхатыгар кэлин үөс диэки түһэриллэр кыната. ☉ Крыло невода, опускаемое в воду в последнюю очередь, ближе к фарватеру реки
Ыстанан түһэн, муҥха үөс кынатын тартылар. Н. Габышев. Үөс сир — хайа эмэ сир, оройуон, регион нэһилиэнньитин сүрүн өттө түөлбэлээн олорор киин сирэ. ☉ Большой населённый пункт, являющийся центральным для какой-л. местности, района, региона
Бу үөс сиргэ сылдьар киһи эн билэриҥ-истэриҥ буолуо, сэрии сураҕа хайдаҕый? Н. Түгүннүүрэп. Кини Бүлүүтүттэн чыҥха атын дойду. Саамай харахха быраҕыллара, үөс сири кытта ыаллаһа турар буолан эбитэ дуу, мааны баҕайы бөдөҥ киһини кытта аһара мара, кыра киһи аргыстаһа хаамсыбыттарын курдук көстүү. Э. Соколов
Үөс тымыр көр тымыр. Утаакы буолбат, икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырдарын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллархотоллор. Саха ост. I. Үөһүн (сиһин үөһүн) (быһа) тарт эргэр. – сүөһүнү, сылгыны иһин хайытан сиһин үөһүн (сүрүн хорук тымырын) быһа тардан өлөр. ☉ Забить скотину, разорвав аорту (древний, в основном ритуальный способ)
Салбаныкы чырбаччы тардылла сытар сүөһүнү түөһүн тылынан харыс кэриҥэ хайа баттаат, сиһин үөһүн быһа тарда охсон кэбиспит. Далан
Түөртээх соноҕоһу үөһүн тардан өлөрдүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Сибилигин бу биэни сиһин үөһүн тардар инибин. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк., тюрк. өз ‘сердцевина, нутро’, др.-тюрк. өгүз ‘река’