аат.
1. Кими эмэ ханнык эрэ үлэҕэ, дуоһунаска ыытыы. ☉ Назначение кого-л. на какую-л. работу, должность
Эн анааһыҥҥынан мин суруксуттуом суоҕа, Сахаар! Амма Аччыгыйа
Бэһис кууруска үөрэнэ сырыттаҕына, үлэҕэ анааһын буолар диэн сурах тарҕаммыта. Н. Лугинов
2. Кимиэхэ эрэ тугу эрэ туттарыы, биэрии. ☉ Вручение, выдача кому-л. чего-л.
Агитзоналар бары ыытар үлэлэригэр куоталаһыы, быымпалы анааһын улахан хамсатар күүс буолбутун бэлиэтиир наадалаах. ПДИ КК
Онтон аны үһүс боппуруос саастарын сиппит уолаттарга сир анааһына көрүлүннэ. «ХС»
Быраас анааһынынан оҕоҕо балык арыытын эмиэ иһэрдиллэр. Дьиэ к.

туохт.
1. Ханнык эмэ үлэҕэ, дуоһунаска ыыт. ☉ Назначить на какую-л. работу, должность
Ол Хоодуотабы мин үлэҕэ анаан турабын. С. Ефремов
Катяны киниэхэ көмөлөһөөччүнэн анаатылар. Н. Заболоцкай
2. Кимиэхэ эмэ тугу эрэ өлүүлээ, хааллар. ☉ Выделять, оставлять, предназначать кому-л. определенную долю
Отут сүөһүнү, ол иһигэр биир бастыҥ атыыры чаас аныыр. Суорун Омоллоон
Туох баар баайбытын барытын балтым кыыска анаан баран, атах балай барбытым, онтон ыла бу сылдьабын. А. Софронов
3. Кимиэхэ эмэ тугу эмит туһаай, аадырыстаа. ☉ Посвящать, адресовать кому-л. что-л. Эйиэхэ ол ыраах бырааппар Бу ыллыыр ырыабын аныыбын. С. Данилов
Мин уубуттан уйгууран, Инникини санаатым, Ол туһунан суруйан, Ааҕааччыбар анаатым. Күннүк Уурастыырап
Оҕо сааспыттан эн миигин Доҕор туттаҥҥын таптыырыҥ, Онон сүрэҕим итиитин Күндү атаспар аныыбын! Эллэй
4. Ханнык эрэ улахан дьыалаҕа, үлэҕэ биэр, туһаай (олоххун, күүскүн). ☉ Предназначать, отдавать какому-л. большому делу свою жизнь, работу
Сергей Иванович туох баар олоҕун, билиитин өрөбөлүүссүйэ дьыалатыгар анаабыта. И. Федосеев
Ян Райнис сүҥкэн айар талаанын бүтүннүүтүн көлөһүннээччи кылаастар батталларын утары охсуһууга анаабыта. Софр. Данилов
Ис сүрэҕиттэн сөбүлээн туран олоҕун бүтүннүүтүн аныырыгар сөптөөх дьыаланы булуохтааҕа. Н. Лугинов
ср. тюрк. арна ‘назначать’

аат. Мал-сал, харчы баай. ☉ Денежное и имущественное богатство
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ. А. Софронов
Кини санаатыгар бу дьиэуот, бу баай-үп тулаайах хараҕын уутунан, кини итии хаанынан бачча барҕарбыт, халыҥаабыт буолуохтаах. Н. Заболоцкай
«Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай, ол ат эн муспут, таптайбыт баайыҥ-үбүҥ буолан хаалаарай?» – диэн кинээс чолбон курдук көрбөхтүү олордо. А. Сыромятникова

аат.
1. Быһаарыллыбыт, ылыныллыбыт, эбэһээт тутуһуллуохтаах ирдэбил, быраабыла. ☉ Общепринятое правило, норма
Атын омук тылларыттан киирии тыллары туттууга нуорманы кэһии түбэлтэлэрэ тахсар. АНВ СТ У. Сурук тылын лиэксикэтигэр литературнай тылга туттуллар, атыннык эттэххэ литературнай нуорма буолар тыллар киирэллэр. АПС СТЛ
2. Туох эмэ олохтоммут, быһыллыбыт орто кээмэйэ. ☉ Установленная мера, сред няя величина чего-л., норма
Үлэ нуор мата.  Дьөгүөрэп ампаарыттан саллаатыгар нуорма табаҕын аҕалар. Ам ма Аччыгыйа. Таня нуорматын аһара толорон баран, өссө хортууһугар моонньоҕоннообут. Д ь ү ө г э А а н ы с т ы ы р а п. Оту охсор нуорматын Куоһарбыта буолуо диэн, Ийэм миигин кэтэһэр Бүтэй үөрэр, эрэнэр. И. Федосеев
3. Кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр өлүү, ким, туох эмэ ирээтэ. ☉ Доля, часть чего-л., отведённая, предназначенная к ому-чему-л.
Онтон биир уһаайба оннун, нуор ма сирдэрин уонна түөрт ыйдаах хамнаһын Харытыанаҕа бэрдэрэргэ этэбин. П. Ойуунускай
Дьөгүөрэп …… ампаарыттан саллаатыгар нуорма табахтарын аҕалар. Амма Аччыгыйа
Учууталлара ыыппыт килиэбиттэн үөрэн, хараҕа чаҕылыҥныы түспүтэ: «Нуормабытын ыла иликпит. Онон быстаран олоробут». М. Ефимов
4. Ханнык эмэ успуорт көрүҥэр ситиһиллиэхтээх ирдэбил. ☉ Установленный норматив, показатель достижения в спорте
1965 сыллаахха Н. Саввинов Арассыыйа күрэхтэһиитигэр маастар нуорматын толорбута. НСС ОоО
Чөмпүйэ нээккэ Дмитрий Попов, Александр Сы ромятников маастарга хандьыдаат нуорматын толордулар. ПБН КДьСО
♦ Нуорматын биэр — кимиэхэ эмэ тоһун биэр, кэһэт. ☉ Проучить, наказать кого-л. (букв. норму его дать)
«Ньоролуһан эриҥ — нуормаҕытын биэриэм», — диэн сибигинэйэн эттэ, силин быһа ыйыһынна. Р. Баҕатаайыскай. Нуорматын ылла — кэһэйдэ, көрдөөбү тү н ыл ла. ☉ Получать наказание за содеянное, получать горький урок (букв. [он] получил свою норму)
Нуорматын ылбыт б ы һ ы ылаах, уку-суку туттан тахсан барда. НАГ ЯРФС I

аат. Харчы, харчынан баай. ☉ Средства, деньги, финансы
[Мэхээлэ:] Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы тоҕо хаайыыга уктахтарай, доҕоор?! А. Софронов
[Кулуба:] Бэйэтэ билигин төһө эмэ үппүн сиэн сылдьар. Н. Неустроев
Үрдүк аакка-сурахха, өлгөм үпкэ Үйэм тухары баҕарбаппын. И. Эртюков
◊ Үбү сиэ — судаарыстыба эбэтэр туора киһи харчытын апчарый. ☉ Присваивать государственные или чужие деньги
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Боротокуол оҥорторумунаҕын. Ыраас үппүн сиэн бараҥҥын, аны дьыалаҕа түбэһиннэрэриҥ итэҕэс дуо? Н. Неустроев
Миша Аймаан туппутунан охтубут револьверын ылан, …… үп сиир киһи быһыытынан сиэбигэр уктан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Апыһыар биир атыыһыкка бирикээсчитинэн үлэлии сылдьан, хаартыга улаханнык сүүйтэрэн, үбү сиэн баран, борохуотунан Булуҥҥа күрээбитэ. Болот Боотур. Үп ампаара эргэр. — дьиэ таһыгар ол-бу малы-салы уурар ампаар. ☉ Хозяйственный амбар на территории усадьбы
Үп ампаарыттан дьиэҕэ дылы тиһэ оҥоһуллубут хараҥа күүлэ иһигэр Өлүөскэ бастаан киирдэ уонна көп түүлээх тириинэн бүрүллүбүт халҕаны таба харбаата. Эрилик Эристиин
Даайыс миискэлээх миини, тэриэлкэлээх эти, таҥаһынан сабан баран, үп ампаарыгар таһаарар. А. Бэрияк. Үп үлэһитэ — үп-харчы эргийэр салаатыгар үлэлиир киһи. ☉ Специалист по ведению финансовых операций, финансист
Үп үлэһиттэрэ бу боппуруоска бэйэлэрин санааларын этэллэрэ эрэйиллэр. ИИК ХХНьКХ
ср. алт., кирг. үп ‘драгоценная (лучшая) часть домашней утвари, одежды; драгоценности’, монг. өв ‘наследство, наследие’

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, үр-, үч- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: үп-үрүҥ, үп-үчүгэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на үр-, үч-: үп-үрүҥ ‘белый пребелый’, үп-үчүгэй ‘очень хороший’
Күөл үрдүнэн үп-үрүҥ буруо курдук туман көппүтэ. Н. Заболоцкай
Эдэр суруксут үп-үчүгэй таҥастаах Балбаара диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Бурдук күүдээнэ көтөн сирэйдиин, баттахтыын түөрэ үп-үрүҥ буолан хаалабын. С. Маисов

аат. Ким, туох эмэ бас билэр үбэ, баайа. ☉ Богатство, состояние, имущество, принадлежащее кому-чему-л.
Баайдарга күүстээх түһүүлэр буоллулар. Баайдар үптэрин-астарын кистэнэр аатыгар бардылар. Бэс Дьарааһын
Дьаарыс Баһылай биир аймаҕа өлөн, күрүөтэ суох оту сүөһү көҥүл тэпсэринии, үпкэ-аска тиксибитэ. М. Доҕордуурап
[Чокуурап бэрэссэдээтэлгэ:] Холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. С. Ефремов

аат. Ким, туох эмэ бас билиитигэр баар үп-харчы, баай-дуол. ☉ То, что находится в чьей-л. собственности, принадлежит кому-чему-л., имущество
Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
Баай аймахха кэрэ, сырдык дьулуур, үтүө санаа диэн суоҕун, кинилэр үптэрин-баайдарын хаҥатарга эрэ кыһаналларын кини эрдэ өйдөөбүтэ. Софр. Данилов

аат. Кэтэх бас билиигэ баар үп-ас, мал-сал. ☉ Частное имущество, недвижимое богатство
Үөл-дьүөл үктэллэнэн Үөдэн-таһаан өйдөнөн, Үбүмалы үрэйэн Үтүөбүн үлтүрүппэтим. А. Софронов
Үрүлүйэн туран муспут Үбүм-малым, сүөһүм-аһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда?! Күннүк Уурастыырап
«Уолуҥ баайдар үптэрин-малларын былдьаанталаан ылан иитиэ-аһатыа», — Сараапап ойоҕо ааны хайа быраҕан тахсар. Н. Якутскай

аат. Баай-дуол харчынан ааҕыллыыта, харчынан баай-дуол. ☉ Денежные средства, финансы
Кэбиһиилээх оту үп-харчы, баай-тот түһэ буоллаҕа диэн үөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ, доҕоор, баһыыбата тут. Бу үтүө кэһиигин бэйэҥ үллэрэн кулу эрэ. Хайабытын даҕаны баттаабатаххына, хардатын үбүнэн-харчынан бэлэхтиэм. Суорун Омоллоон
Бииктэр үөрэнэ сырыттаҕына, аҕата үбү-харчыны харыстаабатаҕа. Л. Попов

управление муниципальными финансами

муниципальный финансовый контроль

социальные нормы

дифференцированные нормативы отчислений

муниципальная система финансового контроля

1) назначать, определять; үлэҕэ анаа = назначить на работу; 2) завещать; маны өлөрүгэр анаабыта он завещал это перед смертью.

финансирование долговое

дотации

средства самообложения

муниципальные финансы

состав (сфера) муниципальных финансов

муниципальный бюджетный процесс

в разн. знач. норма; сиэр-майгы нуормата нормы поведения; литературнай тыл нуормата норма литературного языка; үлэ нуормата норма выработки; нэдиэлэтээҕи нуорманы аһара толор = перевыполнить недельную норму.

дотации на финансовое выравнивание поселений

дотация местным бюджетам

администратор поступлений в местный бюджет

местные финансы

контроль финансово-бюджетный

средства, деньги, финансы; үп министерствота министерство финансов; тутууга эбии үбү биэрбиттэр на строительство дали дополнительные средства.

бюджет текущих операций

финансовый год

финансовые механизмы

финансовый контроль

богатство, состояние; имущество; үпкэ-аска ымсыы он жаден до богатства.

богатство, состояние, имущество, достояние; үгүс үпкэ-баайга тиксибит ему досталось большое богатство.

финансово-бюджетный

бёлый-пребелый, белейший; үп-үрүҥ халаат бёлый-пребелый халат.

средства, деньги; богатство, состояние; үп-харчы көрүллүүтэ выделение средств.

v. to appoint, set, fix

n. norm, assigned quota [<Russ. норма ]

n. money; үп-ас n. fortune, prosperity