үллэрэҥнэс диэнтэн хай
аата. [Дэриэбинэ иһэ] кэлии-барыы, сахсарыһыы, үллэрэҥнэһии бөҕө буолар. Н. Якутскай

сахсарыс диэнтэн хай
аата. Маача дэриэбинэтэ таба саҕынньахтаах, саалаах дьонунан туола түһэр. Кэлии-барыы, сахсарыһыы, үллэрэҥнэһии бөҕө буолар. Н. Якутскай

кэрбээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Иннэ-кэннэ кэрбэммит курдук, мултуллубут тоҥус төрдүгэстээх дьон үллэрэҥнэс буолтар. Суорун Омоллоон
Мешков саппыкытын тумса кэрбэнэн, тойон эрбэҕэ көстө сылдьар. Н. Габышев
Өлүү-хааннаах Тиран Аһыыта кэрбэннэ. Баал Хабырыыс
♦ Тыҥыраххын кэрбэн түөлбэ. — 1) бэйэҕэр кыһый, абар. ☉ Досадовать на себя
Хоһоон тахсыбат күнүгэр Тыҥыраххын кэрбэнэҕин. Бу дойдуга, сир үрдүгэр Баары бары сирэҕин. П. Тобуруокап; 2) аһыыра-таҥнара суох хаал. ☉ соотв. сосать лапу, быть на мели
Мин үөрэхпин бүтэрэн, баар-суох такаанньабын саҥа табаарыстарбар ыгдах гынан баран, тыҥырахпын кэрбэммитим эмиэ ыраатта. С. Руфов
◊ Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл киҥнэнэн бэйэтин киринэр ыарыыта. ☉ Болезнь зверей, когда от злости, бешенства они начинают грызть части своего тела
Кэрбэнэр ыарыыга кыыл тириитэ уонна быччыҥа улаханнык дьөлүттэн дьиппиэгирэр. БПМ КИиКСЫа
Кэрбэнэн ыалдьар уонна ыалдьа сылдьан баран үтүөрбүт кырсалары быраактыыллар. ПГН ИККО
Айылҕа усулуобуйатыгар кэрбэнэр ыарыынан саһыл, кырса, нуорка, киис, куница ыалдьаллар. БПМ КИиКСЫа

1. аат.
2. Кыыл, сүөһү сиһин илин өттө; балык көхсө. ☉ Холка, хребет, передняя часть спины зверя, скотины; спинка рыбы
   Арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат (өс хоһ.). Бурҕалдьы кэҥээтэ, оҕус арҕаһыгар мүччү ыстанан таҕыста, оҕус арҕаһын аста. Амма Аччыгыйа
   Муҥха ийэтин туһунан уу дьирибинэс, балык өрөҕөтө туртас гынар, арҕастара хараарыҥнаһаллар. Н. Габышев. Тэҥн. саал
   ср. тюрк. арха ‘хребет, холка’
3. Киһи көхсө. ☉ Спина человека
   Хачыгыр үлэтин тиэтэтээри көхсүн этитэн, үрдүк арҕаһынан өрө дьогдьойон таҕыста, ытыһыгар силлээн баран, төттөрү-таары суураламмахтаата. Эрилик Эристиин
   [Саллаат] «Ынырык, бырааттар, ынырык Аат айаҕар иһээхтиигит», — диэн ботугураата. Арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
   Ийэ көлөһүнэ Иэнинэн саккыраата, Аҕа көлөһүнэ Арҕаһынан саккыраата. В. Лебедев (тылб.)
4. көсп. Хайа, сыыр субурҕатын үөһээ өттө, сиһэ. ☉ Верхняя часть, хребет далеко тянущейся горы, возвышенности
   Хайалар арҕастара мууһунан, тыбыстымныынан кынчарыһа тураллар. Н. Заболоцкай
   Томтордор арҕастара кыһыл саһыл кылааныныы кылбачыһаллар. А. Федоров. Ааттаммат кыыл тугу да тумнубакка, туохтан да тохтообокко, мыраан арҕаһын хайа охсон, иннин диэки түһэ турбут. Л. Попов
5. даҕ. суолт. Уһун субурхай уонна үрдүк. ☉ Высокий и вытянуто-длинный. Ол ыраах арҕас тыа көстөр
   □ Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   ♦ Арҕаһыҥ түүтүн адаарыт (туруор) — кыыһыр, уордай (киһи туһунан). ☉ Сердиться, гневаться (о человеке)
   Оттон мин буоллахпына, арҕаһым түүтүн адаарыта түһээт: «Сааныма, доҕор!» — диэн дьорҕойдоҕум ити! Амма Аччыгыйа
   Мин, били маҥнай арҕаһым түүтүн туруорбут киһи, кэнники харахпын өрө көрбөккө, көмүскэнэр эрэ айдааҥҥа түспүтүм. «ХС». Арҕаһыттан тэһииннээх фольк. — «өлөн-охтон биэрбэт ыйаахтаах, үрдүк айыылартан өйөбүллээх» диэн Орто дойду дьонун хоһуйан этэр арахсыбат эпитет. ☉ Воспевающий людей Среднего мира постоянный эпитет со значением «предопределенный для жизни, имеющий поддержку высших божеств»
   Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа, Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар Олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [Иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай. Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээ — таптаабыккынан дьаһай, тойорҕоо, муҥнаа. ☉ Распоряжаться по своему усмотрению, проявлять свою власть, мучить
   [Баҕа:] Бахбах баҕа буоламмын, Күтэр эрэйдээҕи Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээммин, Баран иһээхтиибин, оҕолоор! Суорун Омоллоон
   Мордьо күтэр муҥнааҕы, Муннун-уоһун мускуйан, Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлүүрүм Үчүгэйин баҕаһын. С. Данилов
   ◊ Аан дойду арҕаһа поэт. — аан дойду үрдүк сирэ. ☉ Высокое место земного шара
   Аан дойду арҕаһыгар холуллар Адаар көмүс хайалардаах, Киэҥ ийэ дойдулаахпыт. С. Васильев
   Аан дойду Арҕастарынан аатырбыт, Аарыма хайаларбыт Аттаан турар оҕо Атыллаан ааһыаҕыныы аччаатылар. П. Тобуруокап. Арҕас отуу түөлбэ — сис маһы икки өттүнэн өйөннөрүллүбүт эркиннээх отуу. ☉ Двускатный шалаш
   Мин, сытыйан дордойбут плащпын кумуччу тутта-туттабын, арҕас отуу түгэҕэр кирийэбин. Софр. Данилов. Арҕас түүтэ — кыыл, сүөһү сиһин илин өттүн түүтэ. ☉ Шерсть передней части спины зверя, скотины
   Баабыр өрүһүнэн, кыыл түөһүгэр чоройо сылдьар үҥүү угуттан ылан баран, нөҥүө илиитинэн эһэ арҕаһын түүтүттэн харбаата. Н. Заболоцкай
   «Ар! Ар! Акаары үөдэн!» — диэтэ, Арҕаһын түүтүн адьырытан таһаарда. Р. Баҕатаайыскай. Арҕас хайа — уһун сис хайа. ☉ Горная цепь, хребет
   Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа
   Мин түргэнник хааман арҕас хайа курдук үрдүк быһыт диэки баран истим. Суорун Омоллоон. Үрдүк арҕас — 1) туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Вершина, верхушка чего-л.. Сайа тахсан кэлбит Саҥа дьылым барахсан, Эн үрдүк арҕаскар Үгүс эрэл үөскээтэ. Нор. ырыаһ. Тугун муодата буолла — аҕыс тараҕай дьааҥы үрдүк арҕаһыгар үс хонуктааҕыта саа уоһугар турбут, Быыпсай оҕонньор таҥнары көрөн олорор эбит. П. Ойуунускай; 2) ким эмэ көхсө, санна (аһынан эбэтэр сиилээн этэргэ тут-лар). ☉ Спина, плечо кого-л. (употр. при выражении жалости или осуждения)
   Кини уу-хаар баспыт хараҕар саллар сааһын тухары, үрдүк арҕаһынан сүкпүт эрэйэ, субу элэҥнээн көстөргө дылы гынна. М. Доҕордуурап
   Бу тылы истээт тойон хонос гына түһэн, үрдүк арҕаһынан дьогдьойон таҕыста. Эрилик Эристиин

I
аат. Тулалыыр сириттэн уһулучу чорбойон үрдээн тахсар эниэлээх, тэллэхтээх уонна чыпчааллаах буор эбэтэр таас үрдэл. ☉ Значительная возвышенность, поднимающаяся над окружающей местностью, гора
Маҥнай хайа аннынааҕы хахыйахтар көстүбэт буоллулар. Амма Аччыгыйа
Дылбаахы хайатын кылбаархай үрдүттэн Мин ийэ кыраайбын эргиччи көрдүм. Эллэй
Хайа үрэхтэрэ, үрүйэлэрэ буордаах, будулхай уунан сүүрүгүрдүлэр. Н. Заболоцкай
♦ Кыһыл көмүс хайаны эрэннэр калька. — улахан манньаны, баайы-дуолу биэриэх буолан эрэннэр. ☉ Золотые горы сулить (обещать)
[Христолюбов:] Кини кыһыл көмүс хайаны эрэннэрээччи. В. Протодьяконов
Хаар хайа буол көр хаар. Отчуоттара хаар хайа буолан, тиийэн кэлбитэ. «ХС»
◊ Арҕас хайа көр арҕас
Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Буор хайа — буор модьоҕолоох хайа. ☉ Земляная гора, не скалистая
Ким эрэ Кинини [куобаҕы] сонордоһон, Буор хайаны өрө дабайбыт. С. Данилов
Тэйгэспит буор хайалар сирэйдэринэн уу сыккыстаан сүүрэр тыаһа иһиллэр. М. Доҕордуурап. Муус хайа геогр. — ууга дьаалатынан уста сылдьар хайа мууһуттан ойдубут улахан көһөҥө муус. ☉ Отколовшийся от ледника дрейфующий ледяной массив с глубоко погруженной подводной частью, айсберг
Антах муус хайалар көстөллөр. Суорун Омоллоон
Айманар муус хайалар Аалсыһа анньыһаллар. Күннүк Уурастыырап
Онно халҕаһа долгуннар Муус хайалары кыйдыыллар. С. Данилов
Сис хайа көр сис. Үөһэ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан, Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
Сис хайа саамай үрдүк сирэ соҕуруулуу-илин уһугар баар. КВА МГ. Сыгынньах хайа — туох да үүнээйитэ суох хайа. ☉ Голые скалы
Сыгынньах хайа таастарын Муора эҥсэр биэрэгэр. Күннүк Уурастыырап
Таас хайа көр таас I. Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семёнов атаман бүлүмүөтэ, кини буутун тоҕу хадьырыйбыта. Амма Аччыгыйа
Сааппас таас хайа туруору сирэйин үрэн сирилэтэр. ПН ТОК
Сындыыс хайа (сыыр) көр сындыыс II. Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай. Хайа боруодалара геол. — сир хаҕын дьапталҕата буолар чиҥ эбэтэр көпсөркөй маассалар: туой, кумах, испиэскэ тааһа, кыраньыыт, мыраамар о. д. а. ☉ Горные породы
Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар. ДНА СХБКК. Хайа дойду — хайанан тулаламмыт, хайалаах сир. ☉ Горная местность
Кавказ — хайа дойду. Хайа иччитэ — 1) көр иччи. Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус туруук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Горилла — харыылла, хайа иччитэ. П. Ойуунускай
Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо араастаан ааттыыллара, холобур: сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин. Саха сэһ. 1977; 2) түөлбэ. чыс кутуйах. ☉ Северная пищуха. Чыс кутуйаҕы Дьэһиэйгэ хайа иччитэ диэн ааттыыллар. Хайа мууһа геогр. — үрдүк хайаларга үөскээбит уонна онно сытар эбэтэр хочоҕо тэнийбит көһөҥө муус дьапталҕата. ☉ Шельфовый ледник. Хайа сыата түөлбэ. — таас хайаҕа диэн курдук (көр таас I). Хайа сыата доруобуйаҕа туһалаах. Хайа сыдьаана көр сыдьаан I. Хайа сыдьаанынан бараар. Хайа турааҕа — таас турааҕа диэн курдук (көр таас I). Таас турааҕын атыннык хайа турааҕа дииллэр. Хайа тэллэҕэ — хайа сыырын аллараа өттө. ☉ Подножие горы
Хайа тэллэҕэр аммонал эстэн, Тайҕа тыабыт дьигиһийдэ. Эллэй
Табаларын соһон аллара хайа тэллэҕэр тордох таһыгар биирдэ баар буолбуттара. Болот Боотур
Үрдүк хайа тэллэҕэр, Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа Кыра буор балаҕаҥҥа оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Хайа үлэтэ — сиртэн хостонор туһалаах баайы хостооһуну кытта сибээстээх үлэ эйгэтэ. ☉ Горное дело. Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка хайа үлэтин инженерин идэтигэр үөрэтэллэр. Хайа хараҥаччыта — тас көрүҥүнэн, олохторун майгытынан хараҥаччыларга олус майгынныыр эрээри, бөдөҥ, ордук эрчимнээхтик, сылыбыраччы дайбанаат, үксүн элиэтээн, тэлээрэн көтөр, сиэрпэлии быһыылаах уһун кынаттаах, олус кылгас атахтаах көтөр. ☉ Стриж
Хайа хараҥаччыта Саха сирин соҕуруу кэриитигэр бэрт дэҥҥэ түбэһэр. ИВС ЭТТ
Хайа хаспаҕа көр хаспах. Субу кириэппэс Невскэй боруотата хайа хаспаҕын курдук аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Биһиги ротабыт хайа хаспаҕын үрдүгэр олорор дэриэбинэни ылыахтаах этибит. М. Доҕордуурап
Хаптал хайа көр хаптал. Бразильскай хаптал хайа Амазонскай намтал саҕа иэннээх сири ылар. КВА МГ. Арҕаа Сибиир дэхси сирэ Орто Сибиир хаптал хайатыттан улаханнык кээһэммит. ФГ-7. Хайа чыпчаала — хайа куупаллыҥы быһыылаах саамай муҥутуур үрдүгэ. ☉ Горная вершина, пик
Биир киһи үөһэни былдьаспыта, Хайа чыпчаалын булаары. Күннүк Уурастыырап
[Константинов] хайа чыпчаалын диэки Киириги батыһыннаран бара турар. С. Ефремов. Хайа эниэтэ — хайа көстөр аһаҕас өттө, хайа сирэйэ сыыйа намтыыр сирэ. ☉ Видимый склон горы. Хайа эниэтинэн таҕыс
др.-тюрк., тюрк. хайа ‘скала’
II
сыһ. Туох эмэ хайдарын, алдьанарын курдук; хайдыар диэри. ☉ Рассекая, раскалывая на две части; так, чтобы раскололось, распалось. Хайа тоҥ. Хайа үктээ. Хайа хат
□ Хайа астахха хаан тахсыбат, сиирэ астахха симэһин тахсыбат (өс хоһ.)
[Бэдэрим] өрөҕөтүн хайа ытардыы кыҥаан баран чыыбыспын тардан кэбиспитим. БББ. Мас умнаһа ортотунан хайа ыстаммыт. Эвен фольк.
♦ Ааны хайа быраҕар көр аан I
[Семёнов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан. Төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан хайа охсубут аҥаарым, быһа охсубут быһаҕаһым буолла… «ХС»
Искин дэлби (хайа) үктүөм көр ис IV. Ороспуонньугу искин хайа үктээн кэбиһиэм. Эрилик Эристиин
Көмөрү хайа туппуттуу, туппут (курдук) көр тут I. Көмөрү хайа туппут курдук хап-харанан көрбүт кыыс. Хайа быспыт аҥаара көр быс. Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
Хайа охсубут аҥаара хаалбыт көр аҥаар. Киһи билбэт гына уларыйбыт: хайа охсубут аҥаара хаалбыт. В. Яковлев
«Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
Хайа тартарар көр тартар. [Аҕата ыалдьан] Сахаар бэркэ олуйтаран, хайа тартарар аатыгар барбыта. В. Яковлев
Хараҕын хайа тардаат көр тарт. Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан
◊ Быһа (быһыта, үлтү, хайа, хайыта, тоҕо) тыылын көр тыылын
Арай мин биллим сөрүүн тыаҕа Ороһулаан үүнэр оччугуй отоннор Хахтарын хайа тыыллыбыттарын. И. Алексеев. Хайа (хайыта) суруй көр суруй. Кумааҕыны хайа суруйдум
ср. бур. хаҕал ‘раскалывать; разорвать’
III
1. ыйыт. солб. аат. Предмети ыйытар тыл (этиигэ быһаарыы буолар). ☉ Вопросительное слово, выступающее в позиции определения (который, какой)
Хайа киһи ол курдук буолуой? П. Ойуунускай
Оттон эн хайа хотуҥҥунуй бу? Амма Аччыгыйа
2. аат суолт. Хас да баартан чопчу биирэ. ☉ Один из нескольких
Ити дьон хайалара хайаларыттан ордон тахсара билигин оччо биллибэт эбээт. Амма Аччыгыйа
Хайата кэрэний: сир ийэ эбэтэр бу халлаан килэҥэ? П. Тобуруокап
Дьуона бу оҕолортон хайаларыттан да улаханнара, күүстээхтэрэ. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хайу ‘какой’
IV
1. сыһыан т.
1. Утары эппиэти күүтэр ыйытыыны күүһүрдэр уонна көрдөрөр (соруйар, дьиктиргиир, чуолкайдыыр уо. д. а.) дэгэттээх буолуон сөп. ☉ Выражает прямой вопрос (может иметь оттенки значения побуждения, удивления, выделения и т. п.: ну, что, а)
Микиитэ, хайа, Маайыһы билбэтиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, төннөн киирдиҥ дуу? Суорун Омоллоон
Хайа, тукаам, чэйбит хайаста? «ХС»
2. Туһулууну кытта туттуллан, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с обращением, употребляется для привлечения внимания собеседника
Хайа, бу өйдөөх оҕо, эйигин ийэҥ көрдөөн эрэрэ дии. Амма Аччыгыйа
Хайа, доҕоччуок! Мин эйигин билиэҥҥэ түбэһэн өлбүт диэн истибитим дии. Эрилик Эристиин
Булду хойобууннаатахтарына Ньургуһун: «Хайа, Лоокуут, кытаатыый!» — диирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Соруйар киэби уонна туохтуур төрүт пуорматын кытта туттуллан дьаһайыыны, хайааһыны оҥорорго этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ В сочетании с глаголами повелительного наклонения и формами инфинитива усиливает и выражает побуждение, призыв к действию
Хайа, кэлэн чэйдии түс. Амма Аччыгыйа
Хайа, аны тииҥҥэ тута барыаҕыҥ. Суорун Омоллоон
Оо дьэ, хайа, Утуйуохха, утуйуохха. Күннүк Уурастыырап
4. Этиллэр санаа сөбүлэспэт харда, утары этии буоларын көрдөрөр. ☉ Выражает возражение говорящего тем или иным мыслям собеседника (а ведь, да ведь)
Хайа, эн кэм дойдулаах, дьонноох төрүт киһи буоллаҕыҥ дии. Күндэ
Хайа, мин эйигиннээҕэр олох эрэйинбуруйун үгүһү биллим ини. Суорун Омоллоон
Кырдьаҕас дьоҥҥо мэнээк киирэр-тахсар, хайа, куһаҕан ини. Софр. Данилов
5. Тугу эмэ эмискэ көрөн соһуйууну, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг говорящего при внезапном обнаружении чего-л.
Хайа, аны уоллаахтар эбит дуу? Амма Аччыгыйа
Хайа, аны бу сээбэспит букатын босхо барбыт эбит дии! Суорун Омоллоон
Һук, хайа, аны хаптаһыммыт босхо тиийэн кэллэ. «Чолбон»
2. саҥа алл. суолт. Соһуйууну, соруйарга ыҥырыыны көрдөрөр (бүтэһик аһаҕас дорҕооно уһатыллыан сөп). ☉ Выражает удивление или призыв к действию
«Хайа, нохоо!» — диэтэ тойон соһуйбут куолаһынан. Амма Аччыгыйа
Хайа, наһыылканы диибин дии! Н. Заболоцкай
Хайа-а, бу оҕобут тиийэн кэллэ дии. «ХС»
♦ Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) көр сирэй
Кыыс дьон сырдык харахтарын хайа сирэйинэн уунутары аһаҕастык көрүөн сөбүй? Суорун Омоллоон
Хайа сирэйбинэн ити дьону көрүөх бэйэккэбиний диэх курдук кыбыстан, саҥата суох сөҥөн олордо. Бэс Дьарааһын. Хайабыт буолар — иккиттэн биирбит биирбитин хотуохтаах, баһыйыахтаах — эбэтэр мин, эбэтэр кини диэн этии. ☉ Кому из нас повезёт, или я, или он. Дьэ көрүөхпүт, хайабыт буолар. Хайата да буоллар — туохтан да тутулуга, мэһэйэ суох, булгу. ☉ В том и другом случае, в любом случае
Хайата да буоллар биһиги бүгүн барабыт: ардах да буолан тохтотуо суоҕа. ГНС СТСДТ. Хайа үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түстүҥ (ханна түһэн хааллыҥ)? — ханна баран хааллыҥ, туох ааттаах өр буоллуҥ? ☉ соотв. куда запропастился, где тебя черти носят? (букв. в какую преисподнюю провалился?)
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ? Амма Аччыгыйа
«Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Хайа үһү диэн — аккаастыах эрээри аккаастыырын кэрэйэн, сүрэ бэрт буолуо диэн. ☉ Считая неприличным, неудобным
Бу сырыыга хоннорумаары гынан баран, таһырдьа тымныыта бэрдиттэн хайа үһү диэн хоннордо. ГНС СТСДТ. Хайа хайалара — иккиэн, хас биирдиилэрэ. ☉ И тот и другой; каждый из них; оба
Хайа хайалара да буруйдаахтар быһыылаах. НАГ ЯРФС II
◊ Хайа дойду көр дойду
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур
Туох саҕын, хайа дойду өр хаһыстыҥ! М. Горькай (тылб.)
Хайа икки ардыгар көр арыт. «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
V
хайа сах (сахха) көр сах III
Хаарыан алар, хайа сахха, Халыҥ хаара бысталаммыт. Күннүк Уурастыырап
Аҕатынаан туппут пааматынныктара хайа сах айгыраабыт. Н. Якутскай
Куһаҕан таҥастаах өттүлэрэ хайа сахха бабыгырас буола дьагдьайбыттар. И. Гоголев