туохт.
1. Күүрэн өрө үлүн, өрө күүр (ууну, долгуну этэргэ). ☉ Подниматься, вздыматься (о волнах)
Модун Муора уута түллэн, Түллэн, үллэн күллэ. Күннүк Уурастыырап
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
△ Өрө күөдьүй, өрө субулун (хол., буруо). ☉ Клубящимися столбами подниматься вверх (напр., о дыме)
Очуос тумул быарыгар, Оттоох таала сыырыгар Сангаар куората көһүннэ, Салаҥ буруо түлүннэ. С. Васильев
2. Быччыҥнаргын күүһүҥ муҥунан күүрт; күүр. ☉ Напрягать мышцы; напрягаться
Аҥаа Моҥус түллэр, Үчүгэй Үөдүкүнү түөрэ халбарыйар, аны кини Миинэ түһэр. И. Гоголев
Үрүҥ эриэн кунан оҕус Сиһэ түллэ түрдэстэн Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи куйахата дьыр гынна, быччыҥнара түллэн кэллэ. Болот Боотур
Түөһэ түллэ түһэн, наһаа эрчимнээхтик кыланна. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ баттааһын көмөтүнэн үлүн. ☉ Напрягаться под давлением, воздействием чего-л.
Бары эттиктэр итийииттэн түллэллэр, сойууттан тардаллар. СПН СЧГ
3. Эккин-сииҥҥин барытын күүрдэн үнүн, ыгыһын (хол., оҕолоноргор). ☉ Тужиться (напр., при родах). Дьахтар оҕолоноругар сатаан тыыныахтаах уонна түллүөхтээх
4. көсп. Күүһүр, күүрээннэн, өрө күүр. ☉ Поднапрячься, поднатужиться
Түлүннүн тыыл, фронт бүттүүн күүспүт Түргэнник кыайар туһугар. Дьуон Дьаҥылы
Олох сайдарын туох да кыайбат, Оргуйар, түллэр, дэбилийэр. И. Эртюков
Күүстээх демонстрациялар түллэн ааһыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Дьон курдук дьонноруҥ, Чурапчы, Сороҕо суоҕун да иһин, Дьэ хаһан даҕаны эн бачча Түллэн үлэлии илигиҥ. Дьуон Дьаҥылы
ср. тув. түлүк ‘разгар, наивысшее напряжение’, кирг. түлүк ‘мучение, трудность’

I
1. туохт. Кими, тугу эмэ суохтаан чуҥкуй, санаарҕаа, эрэйдэн (хол., таптыыр дьоҥҥун, дойдугун). ☉ Скучать, тосковать по кому-чему-л. (напр., по близким, родным, родным местам)
— Төрөөбүт дойдубун, үөскээбит алааспын Бар дьоммун ахтабын... Ахтабын доҕоччуок! — диир үһү дэһэллэр [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
Кинини мин илэ көрдүүбүн, Кинини мин түһээн көрөбүн, Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
[Маайыс:] Бу ахтан тахсан баран, кыра оҕо курдук, аҕам эрэйдээххэ баттахпын имэрийтэрэ олорорум үчүгэй буолбат дуо? С. Ефремов
2. Туохха эрэ болҕомтоҕун ууран, бэлиэтээ (үксүгэр таарыйа, туохха эрэ сыһыаран, даҕатан). ☉ Говорить, сообщать, вспомнив что-л., упоминать (обычно вкратце, вскользь), не обходить своим вниманием что-л. Ахтан аас.
□ Кини эбээһинэстэриттэн саамай боччумнаах соҕустарыттан аҕыннахха, кини ынах хомуйар уонна тиэргэҥҥэ түптэлиир
Куонаан оҕонньор отуутугар өтөр-өтөр өйүө таһар. Н. Заболоцкай
Кинилэр манна хаалар туһунан тоҕо эрэ хаһан да ахтан көрбөт этилэр. Софр. Данилов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри бу кэри-куру алааска биир ааты араас амарах тылынан ахталлар. И. Гоголев
3. Бэйэҥ ааспыт олоххуттан тугу билбиккин-көрбүккүн, өйгөр туппуккун кэпсээ. ☉ Предаваться воспоминаниям, вспоминать
Кутинскай М.И. ахтарынан, өлүөн иннинэ аҕай Неустроев хаайыы остуораһынан киниэхэ Лермонтов хоһооннорун кинигэтин кистээн ыыппыт. П. Филиппов
Күн ылаар. Тыал, намтаа чараҥмар. Чуумпуруҥ, кырдьыбат чыычаахтар. Мин бүгүн ааспыты аҕынным — Силлиэрэн, дирбиэрэн ааспыты. С. Данилов
4. Урут аһыы үөрэммит аскын сиэххин баҕар. ☉ Будучи лишенным привычной, любимой пищи тосковать по ней
[Балбаара:] Оччоҕо күөрчэх оҥорон биэрэбин дуо? Төрөөбүт аскын ахтыбытыҥ буолуо. Л. Попов
Дьиэлэриттэн тэйбит, оҕолоруттан-кэргэттэриттэн арахсыбыт, бэйэлэрэ бу алдьархайга түбэспит дьон дьиэ аһын ахталлар. Амма Аччыгыйа
Аҥаардас эт аһылыкка киирэн, бурдугу ахталларыгар аҥаардара буолбут. Н. Заболоцкай
5. кэпс. Өйдөө, өйгөр тутан хаал. ☉ Запомнить, сохранить в памяти, вспоминать, упоминать
Мин бэйэм даҕаны [сыманы] төһөнү да сиэтэхпинэ туоҕум да ыалдьарын ахтыбаппын. Уваровскай. Күн үтүөтүн ахтабын. ПЭК СЯЯ
6. кэпс. Дьоҥҥо тугу эмэни санат, санатан эт. ☉ Напоминать кому-л. о чем-л.; иметь в виду что-л. Мин иэспин киниэхэ ахтаар эрэ. ПЭК СЯЯ
◊ Аанньа аҕын көр аанньа II
Оннооҕор, киһиргээн эттэххэ, күн судаар ыраахтааҕы, аанньа ахтан, миэхэ наҕараада ыытар. Н. Неустроев. Ахтар айыы миф. — Орто дойду дьонун-сэргэтин, сүөһүтүн-аһын араҥаччылыыр, уһаантэнийэн барыыларын түстүүр айыы (айыылар). ☉ Божества, постоянно покровительствующие людям и рогатому скоту Среднего мира (земли)
Биһиги ахтар айыыбыт илэ Иэйэхсиппит, көстөр уоттаах Дьөһөгөйбүт анаабыт эбит. Ньургун Боотур
Биһигини хороҥ айыыбыт холбообут үһү, ахтар айыыбыт артыаллаабыт үһү. Одун биис оҥорбут үһү. Саха фольк. Ахтар айыыҥ араҕас илгэтин Уунан дугунан ылаҥҥын, Айаҕыҥ диэки анньан көрөөр — Ааһыаҥ-туоруоҥ суоҕа. П. Ойуунускай. Ахтар Айыыһыт миф. — Орто дойду дьоно ууһуу-тэнийэ туралларын араҥаччылыыр, түстүүр айыы. ☉ Айыысыт (богиня), покровительствующая, заботящаяся о благополучии, потомстве людей
Ахтар Айыыһыт аргыстаныҥ! Уордаах Дьөһөгөй оруолластын! Биһиктээх оҕону иэгэйэ бигээҥ! С. Зверев
Хотун ойох кэпсэтэ кэллим. Ахтар Айыыһыппыт, эдьээн иэйэхсиппит Анаабыт анала оннук үһү... П. Ойуунускай
Эдьээн иэйэхсит эдьиийбит Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар Айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
тюрк. саҕын
II
туохт. Үнүн, түлүн (төрөөрү — ынах сүөһү туһунан). ☉ Тужиться во время родов (о животных, обычно о корове)
Ынах ахтан эрэр. Ахсыс ыйыгар ахтыбыт. ПЭК СЯЯ
III
туохт., кэпс. Сыыйа тохтоон хаал, тахсыбат, сүүрбэт, тэстибэт буол (хол., баастан хаан). ☉ Переставать, прекращаться (напр., о крови из раны). Бааһын хаана аҕынна. Тэҥн. ах