n. wealth; үр харчы n. wealth; үр хамнас n. wealth

I
туохт.
1. Салгынынан илгий, сайа оҕус, тыалыр. ☉ Веять, нести струи воздуха, дуть (о ветре). Эти-хааны дьэгдьитэр эмтээх салгын үрбүтэ, — Көмүс өҥнөөх долгунум Күндээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Муус кырыа дьиэбит оһоҕун Уотун тыал саба үрэр. Эллэй
Хотуттан кимиэллээхтик үрэр тымныы тыал кини сүрэҕин-быарын ортотунан сайан киирэрэ. И. Федосеев
2. Айаххынан салгын күүстээх сүүрээнин таһаар. ☉ Выпускать ртом сильную струю воздуха, дуть
Бэҕэһээ киэһэ холумтаныгар күлүнэн көмпүт уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйаарыйа, мас оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Горну Чүөчээски бастыҥ доҕоро Марат үрэрэ, оттон барабааны Петя уол тыаһатара. Суорун Омоллоон
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Бу киһи Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн кинини ситэ билбэт эбиккин. Кини — салайааччыга саһыллыы ньылаҥнас, оттон биһиэхэ — торҕон бөрө. Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна — өрүкүйэн, омуннуран баран уостан хаалла. ☉ Легко и быстро остыть, внезапно обмякнуть, сдуться. Киһибит эмискэ үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна
◊ Үрэр саа көр саа
Тимир суол тилигирээтэ, Тэлигирээп тэһииргээтэ, Тэлэпиэн тэбиэһирдэ, Тэргэн саа тигинээтэ, Үрэр саа үлүһүйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэр да саанан ытарга ааттаах баарым. УАЯ А
др.-тюрк., тюрк. үр
II
туохт.
1. Быстах-быстах, төлүтэ барар курдук бүтэй саҥаны таһаар (ыт туһунан этэргэ). ☉ Издавать лай, лаять (о собаке)
Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
Таһырдьа Дьүкэ биир тыынынан лоҥкуначчы үрээт, уурайан хаалла. Болот Боотур
Алааска киирдилэр, ыал ыта Ыраахтан үрэ тоһуйда, Утуйбут дьиэлээх соһуйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп., үөхс. Кими эмэ үөх, саҥар, мөх. ☉ Грубо выражать своё недовольство, браниться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсиэн!» — Сыллай Луха, кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
[Баабыла:] Мин үөрэҕэ суохпун да, суобаһым эйигиннээҕэр ыраас. [Сүөкүлэ:] Суобаһа суоҕу миигин булаҥҥын үрэ тураҕын дуо? И. Гоголев
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур! Эн соҥҥун биһиги сарбыйан сиэбиппит дуо?!» — Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Ыт үрбэт, киһи көрбөт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I)
Уол оҕо барахсан, Ыт үрбэт, киһи көрбөт буолан баран, Түөрт үрэх баһыттан биирдэригэр Дьоло тосхойор, Быйаҥа быгыалыыр, Кэскилэ кэтэһэр кэмэ кэлиэҕэ. Саха нар. ыр. II
др.-тюрк., тюрк. үр
III
туохт. Тириини таҥастыырга бэлэмнээн субатын эбэтэр түүтүн үрбэнэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Скоблить, счищать (мездру с кожи) специальным орудием үрбэ. Инчэҕэй тириини үрэр
□ Ыстапаанньыйа суол ааныгар олорон тирии үрэр. Күндэ
Андаатар тириитин үрэр (ыраастыыр) мас эмиэ туспалаах. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сүр ‘сдирать, стягивать’

туохт. Кыра да соҕуһу (хол., кыыһырсыыны) күөттээн, үлүннэрэн биэр. ☉ Раздувать что-л. (напр., ссору), подстрекать кого-л. на что-л. (напр., на что-л. неблаговидное)
Эһиги манна, кыараҕас сиргэ, булкуһа олорор буолаҥҥыт, туой ити курдук буоһата суохтан сылтах ыла ылаҕыт, кыра, мээнэ дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Биирдэрэ сэмээр туора туран Ыраахтан кэтэһээччи, Ымаҥнаан, көх-нэм буолан, Үрэнтэбэн биэрээччи. С. Тарасов
Тыл хонноҕуна төлөрүйэрэ уустук. Уон оччонон омуннаан Үрэн-тэбэн биэрэллэр. «ХС»

I дуть; сөрүүн тыал үрэр дует прохладный ветер; тарбахтарын үрдэ он подул на свой пальцы; саба үр = задуть; чүмэчини саба үр = задуть свечу; үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх погов. выдохнешь— он туда, вдохнёшь—он сюда (говорится о бесхарактерном, слабовольном человеке).
II 1) лаять (о собаке); 2) перен. бран. ругаться, лаяться; тугу үрэҕин? что ты лаешься?
III скоблить, счищать (мездру с кожи); инчэҕэй тириини үр = скоблить сырую кожу.