1) урожай; өлгөм үүнүү обильный урожай; 2) перен. рост, прирост, увеличение; производство үүнүүтэ рост производства; үүиүү сыллара годы развития;үүт ылыытын үүнүүтэ увеличение надоя молока.

узда, уздечка.

1) расти, вырастать; произрастать; от үүммүт выросла трава; 2) перен. расти, возрастать, увеличиваться; ыарахан промышленность таһаарыыта икки төгүл үүммүт выпуск продукции тяжёлой промышленности вырос в два раза.

аат.
1. Бурдук эбэтэр атын ханнык эмэ үүнээйи биир сайын устата биэрэр аһа. ☉ Количество уродившегося хлеба или иных растительных плодов, урожай
Үйэлэргэ тахсыбатах Өлгөм үүнүү мөлбөйбүт, Уҥуоргута биллибэт Уолбат уйгу үөскээбит. С. Зверев
Отбурдук үүнүүтэ үчүгэй. А. Абаҕыыныскай
Хортуоппуй үүнүүтэ быйыл хаһааҥҥытааҕар да ордук. «ХС»
2. көсп. Ситэн-хотон, сайдан, таһымнанан иһии. ☉ Рост, развитие, формирование
Лиирикэни даҕаны ыллахха, ахсаан эрэ өттүнэн буолбакка, хаачыстыба өттүнэн үүнүүтэ эмиэ улахан. Эрчимэн
1922 сыллаахха эдэр уол өйөсанаата үүнүүтүгэр улаханнык сабыдыаллаабыт, кини бииргэ үөскээбит доҕотторо, тастыҥ убайдара Пётр уонна Григорий Сивцевтэр буолаллар. ОГГ СМ

I
туохт.
1. Сиртэн быган улаатан, үрдээн, ситэн-хотон таҕыс (үүнээйигэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Расти, вырастать, произрастать (о растениях)
Көрүҥ, көрүҥ эрэ! Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Бу хатыҥнар хаһан да арахсыспат үс ини-бии курдук, үһүөн эмдэй-сэмдэй үүммүттэр. А. Бэрияк
Оччоҕо саас этэ, Күөх от үүммүтэ, Үөр куба кэриэтэ. П. Тулааһынап
△ Хойуу, өлгөм астан (хол., үүнээйи аһын этэргэ). ☉ Уродиться, созреть (напр., о плодах растений)
Өтөҕүм кур төҥүргэһин Хаптаҕас саба үүнүө. С. Данилов
Быйыл дьэдьэн хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кондратьев
Эриэхэ үүммүт дьылыгар тииҥ тириитэ аһары тупсар. «ХС»
2. Уһаа, уһун буол (хол., баттах). ☉ Расти, становиться длиннее (напр., о волосах)
Түөрэҥэй ойуун, саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт, килэрийэ киртийбит ырбаахылаах, тамыйах ыстааннаах куһаҕан оҕонньор. Күндэ
Үөһэ бытыга намылыччы үүммүтүттэн кини сирэйин быһыыта хайдах эрэ сыалыһар хоҥуруутугар маарынныыр. Амма Аччыгыйа
Сөдүөт баттаҕа үүнэн, ньүксүччү түһэн хайдах эрэ олох атын киһи курдук көстөр. И. Федосеев
3. Оҕо сааскыттан тахсан, улаатан, сайдан ис. ☉ Расти, вырасти (о детях, подростках)
Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым! Эн дьоллоох мындааҕар мин үөскээн үүммүтүм. П. Ойуунускай
Мин күнү көрбүтүм, Мин манна үүммүтүм, Бу налыы сыһыыбар, Бу чараҥ аларбар. С. Данилов
Үүйэ, Баанча иккиэн ынах муоһун курдук сэргэстэһэ үүммүттэрэ. Л. Попов
4. көсп. Ситэн-хотон үрдүк таһымҥа тиийэ таҕыс, биллэр-көстөр буол (хол., кыах, сатабыл). ☉ Достигать совершенства, становиться общепризнанным, известным (напр., о мастере в каком-л. деле). Ойуун итэҕэлэ бу өссө религияҕа диэри үүнэ илик итэҕэл буолар. Саха фольк. «Түөрт уон ырыатынан» Күннүк Уурастыырап айымньыта уус-уран өттүнэн үрдүк кэрдиискэ ыттыбыта, кини поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
Бу эдэр киһи курааны утары охсуһууга бэртээхэй тэрийээччи буоларын көрдөрдө. Ити барыта кини кыахтааҕын, үүнэн иһэрин туоһута буолар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Саҕалан, буолан бар (хол., туох эмэ кэмэ саҕаланан барарын этэргэ). ☉ Наступать, наставать, начинаться (напр., о времени, событии)
Үүннүлэр үтүөкэн да күннэр, Иһиэххэ эриэккэс да салгын! Күннүк Уурастыырап
Саҥалыы сарыал күннээх Саҥа дьылбыт үүннэ! С. Данилов
Сааскы ыһыым күрэҕэ турда, Күннээх халааҥҥа үгүс чыычаах ыллыыр, Үтүө да күн үүннэ мин дойдубар! «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. он ‘расти, вырастать’
II
аат. Ат баһыгар кэтэрдиллэр уостуганнаах, тэһииннээх, үксүгэр куртан оҥоһуллубут ат тэрилин көрүҥэ. ☉ Часть конской сбруи — ремни с удилами и поводьями, надеваемые на голову лошади, узда
Сылайбыт акка үүнэ да таһаҕас (өс хоһ.). Ат үүнүн тиэрбэһигэр тоһоҕону туора угаллар уонна иккиэннэрин синньигэс ситиинэн баайаллар. Д. Таас
Күн аайы кулунчук дьоруолаата, Көмүс үүн кылырҕаата. С. Васильев
♦ Үүннээх-тэһииннээх үтүө тыл — дириҥ ис хоһоонноох, көрдөһүүлээх-ааттаһыылаах тыл. ☉ соотв. веское слово
Дьэ, кырдьаҕас, эйигин, эһэлээтэр эһэбэр холуйаммын, аҕалаатар аҕабар ааҕаммын, үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын иһитиннэрэн эрэбин! П. Ойуунускай
Сөп, эн үүннээх-тэһииннээх үтүө тылгын ылынабын. Күннүк Уурастыырап
«Ол боротокуоллана эҥиннии сылдьыбыт убайыҥ үүннээх-тэһииннээх үтүө тылын сиргэ-буорга хаалларбатаргын үчүгэй буолуо этэ», — диэн баран, курун мөлтөтүннэ. Суорун Омоллоон. Үүнэ-тэһиинэ суох — туохтан да туттуммакка, тардыммакка, харыыта суох (кими эмэ үөх, мөх). ☉ Не зная удержу, не считаясь с обстоятельствами, необдуманно (ругать, бранить кого-л. — букв. без поводка-узды)
Дьон эмиэ үүнэ-тэһиинэ суох саҥарсан бардылар. Н. Якутскай
Кыыс эрэйдээх көмүлүөк аттыгар туран, хотунун үүнэтэһиинэ суох саҥатын истэн турда. А. Сыромятникова
Маарыйаны үүнэ-тэһиинэ суох үөҕэн барда. А. Фёдоров. Үүнэ-тэһиинэ суох барда — туохтан да туттуммакка, бас баттах, көҥүл барда. ☉ Перейти меру, границу в чём-л., переборщить (букв. он ушёл без поводкаузды)
Оттон тугу этэҕин, үүнэтэһиинэ суох барбыт баҕайылар. Л. Габышев
Атыыһыттар, үспүкүлээннэр туох даҕаны үүнэ-тэһиинэ суох бардылар: аска-таҥаска сыананы сатала суох ыараттылар. В. Протодьяконов
Оҕолорбут туох да үүнэ-тэһиинэ суох бардылар. «ХС»
ср. др.-тюрк. йүгүн, алт. үйген, тув. чүген ‘узда, уздечка’

туохт. Салгыы тупсан, сайдан ис. ☉ Развиваться, расти дальше
Үлэ дьонун кыһата, Үүнэн-сайдан, үрдээн ис! И. Эртюков
Олох үүнэсайда туруохтаах эбээт. В. Гаврильева

туохт. Улаатан, тэнийэн ис. ☉ Увеличиваться, расширяться
Бу тиҥийэ-таҥыйа турар, Бу үүнэүөдүйэ турар Соҕуруу сонун куоракка Турист буолан кэлбитим. Л. Попов
Үүнэн-үөдүйэн ис, мин күндү куоратым. С. Васильев

аат. Киһи өйө-санаата, үөрэҕэ, култуурата иннин диэки сайдан иһиитэ. ☉ Развитие просвещённости, культурности, умственной и духовной зрелости человека
[Үөрэх] Үрдүккэ киһини кынаттыыр, Үүнүүбүтсайдыыбыт биир бигэ тирэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Күлүмүрдээ, үүнүү-сайдыы, Көҥүл норуот айан, тутан, Уйгу олох Дьоһун суола Дьулуһуйан турбутуттан! Эллэй

v. to grow; үүннэр= v. to make grow; үүнүү n. growing; harvest