көр саркаах
Биир да лабаа, мутук, саххаах диэн хаалбата. Э. Соколов
Илиилэрин хаан оҕуолуор диэри саххаахха хайыта тардан, буорсыыс бөҕө буолан кэмниэ кэнэҕэс биир оҥкучах түгэҕэр эркиҥҥэ кууллаах хортуоппуй өйөннөрүллүбүтүн булбуттара. «ХС»

I
аат., эргэр. Ойуун абааһыта (ойууннар кинини имэҥ киллэрэр, кэлэҕэй уонна доҕолоҥ, аччык курдук көрдөрөллөрө). ☉ Шаманский дух (представляется шаманами как дух сластолюбия, заикающийся, хромой и голодный)
Ойууннар, кээлээнилэрин киэр араартаан баран, аны Төгүрүк алаас иччитин, чугастааҕы дойду иччилэрин алҕаатылар, ааттастылар. Н. Якутскай
Кыыкыллаан ойуун кээлээнилэрэ абааһыны кыайан, айыы киһитин тириэрэр туһунан өрөгөй ырыатын ыллыыллар. ВВМ
Ким-хайа Илдьит-хоруй буолан, Кэлэн бардыҥ диэтэргин, Кэпсэҕэй кээлээнитэбин, Соххор муоһаанытабын. ТТИГ КХКК
ср. эвенк. кээлээ-мии ‘передавать просьбу’
II
аат. Маска үөскүүр олус бытааннык сыҕарыйар уҥуоҕа суох үөн (моллюска бииһэ). ☉ Улитка кустарниковая
Кээлээни муҥур харыйа устатыгар тоҕус хоммутугар дылы (өс ном.). Кэрпэс айаннаахтан кээлээнини кэпсииллэр — Тэҥкэ тиитин устатыгар сэттэ хонор диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууйсиэ! Кээлээни курдук быһа нэһирэ сытыйбыккын… — Кулуба көмүлүөк чанчыгар өйөннөрүллүбүт үөттүрэх диэки үөстээҕинэн көрүтэлээтэ. И. Гоголев
◊ Кээлээни курдук кэтэххинэн тиэй көр кээлээнитэ киирдэ
Өбүгэ үгэһиттэн аккаастан, холкуоска киир диэтэххэ, кээлээни курдук кэтэхтэринэн тиэйэ сытар этилэр. Н. Апросимов. Кээлээнитэ (кээнээнитэ) киирдэ — иннинэн буолан киһи тылын истибэт буолла, өһөс хаана киирдэ. ☉ Не соглашается ни с кем, ни с чем, заупрямился. Кээлээни ындыыта кэлтэгэйдээбитигэр дылы — кыраны сатаабаттан дьыала бытаарар, туормастанар. ☉ Подобно тому, как вьюк кээлээни все время кренился в одну сторону (говорят, когда дело тормозится из-за неумелости в пустяке).

1. аат.
2. Кыыл, сүөһү сиһин илин өттө; балык көхсө. ☉ Холка, хребет, передняя часть спины зверя, скотины; спинка рыбы
   Арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат (өс хоһ.). Бурҕалдьы кэҥээтэ, оҕус арҕаһыгар мүччү ыстанан таҕыста, оҕус арҕаһын аста. Амма Аччыгыйа
   Муҥха ийэтин туһунан уу дьирибинэс, балык өрөҕөтө туртас гынар, арҕастара хараарыҥнаһаллар. Н. Габышев. Тэҥн. саал
   ср. тюрк. арха ‘хребет, холка’
3. Киһи көхсө. ☉ Спина человека
   Хачыгыр үлэтин тиэтэтээри көхсүн этитэн, үрдүк арҕаһынан өрө дьогдьойон таҕыста, ытыһыгар силлээн баран, төттөрү-таары суураламмахтаата. Эрилик Эристиин
   [Саллаат] «Ынырык, бырааттар, ынырык Аат айаҕар иһээхтиигит», — диэн ботугураата. Арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
   Ийэ көлөһүнэ Иэнинэн саккыраата, Аҕа көлөһүнэ Арҕаһынан саккыраата. В. Лебедев (тылб.)
4. көсп. Хайа, сыыр субурҕатын үөһээ өттө, сиһэ. ☉ Верхняя часть, хребет далеко тянущейся горы, возвышенности
   Хайалар арҕастара мууһунан, тыбыстымныынан кынчарыһа тураллар. Н. Заболоцкай
   Томтордор арҕастара кыһыл саһыл кылааныныы кылбачыһаллар. А. Федоров. Ааттаммат кыыл тугу да тумнубакка, туохтан да тохтообокко, мыраан арҕаһын хайа охсон, иннин диэки түһэ турбут. Л. Попов
5. даҕ. суолт. Уһун субурхай уонна үрдүк. ☉ Высокий и вытянуто-длинный. Ол ыраах арҕас тыа көстөр
   □ Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   ♦ Арҕаһыҥ түүтүн адаарыт (туруор) — кыыһыр, уордай (киһи туһунан). ☉ Сердиться, гневаться (о человеке)
   Оттон мин буоллахпына, арҕаһым түүтүн адаарыта түһээт: «Сааныма, доҕор!» — диэн дьорҕойдоҕум ити! Амма Аччыгыйа
   Мин, били маҥнай арҕаһым түүтүн туруорбут киһи, кэнники харахпын өрө көрбөккө, көмүскэнэр эрэ айдааҥҥа түспүтүм. «ХС». Арҕаһыттан тэһииннээх фольк. — «өлөн-охтон биэрбэт ыйаахтаах, үрдүк айыылартан өйөбүллээх» диэн Орто дойду дьонун хоһуйан этэр арахсыбат эпитет. ☉ Воспевающий людей Среднего мира постоянный эпитет со значением «предопределенный для жизни, имеющий поддержку высших божеств»
   Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа, Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар Олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [Иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай. Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээ — таптаабыккынан дьаһай, тойорҕоо, муҥнаа. ☉ Распоряжаться по своему усмотрению, проявлять свою власть, мучить
   [Баҕа:] Бахбах баҕа буоламмын, Күтэр эрэйдээҕи Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээммин, Баран иһээхтиибин, оҕолоор! Суорун Омоллоон
   Мордьо күтэр муҥнааҕы, Муннун-уоһун мускуйан, Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлүүрүм Үчүгэйин баҕаһын. С. Данилов
   ◊ Аан дойду арҕаһа поэт. — аан дойду үрдүк сирэ. ☉ Высокое место земного шара
   Аан дойду арҕаһыгар холуллар Адаар көмүс хайалардаах, Киэҥ ийэ дойдулаахпыт. С. Васильев
   Аан дойду Арҕастарынан аатырбыт, Аарыма хайаларбыт Аттаан турар оҕо Атыллаан ааһыаҕыныы аччаатылар. П. Тобуруокап. Арҕас отуу түөлбэ — сис маһы икки өттүнэн өйөннөрүллүбүт эркиннээх отуу. ☉ Двускатный шалаш
   Мин, сытыйан дордойбут плащпын кумуччу тутта-туттабын, арҕас отуу түгэҕэр кирийэбин. Софр. Данилов. Арҕас түүтэ — кыыл, сүөһү сиһин илин өттүн түүтэ. ☉ Шерсть передней части спины зверя, скотины
   Баабыр өрүһүнэн, кыыл түөһүгэр чоройо сылдьар үҥүү угуттан ылан баран, нөҥүө илиитинэн эһэ арҕаһын түүтүттэн харбаата. Н. Заболоцкай
   «Ар! Ар! Акаары үөдэн!» — диэтэ, Арҕаһын түүтүн адьырытан таһаарда. Р. Баҕатаайыскай. Арҕас хайа — уһун сис хайа. ☉ Горная цепь, хребет
   Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа
   Мин түргэнник хааман арҕас хайа курдук үрдүк быһыт диэки баран истим. Суорун Омоллоон. Үрдүк арҕас — 1) туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Вершина, верхушка чего-л.. Сайа тахсан кэлбит Саҥа дьылым барахсан, Эн үрдүк арҕаскар Үгүс эрэл үөскээтэ. Нор. ырыаһ. Тугун муодата буолла — аҕыс тараҕай дьааҥы үрдүк арҕаһыгар үс хонуктааҕыта саа уоһугар турбут, Быыпсай оҕонньор таҥнары көрөн олорор эбит. П. Ойуунускай; 2) ким эмэ көхсө, санна (аһынан эбэтэр сиилээн этэргэ тут-лар). ☉ Спина, плечо кого-л. (употр. при выражении жалости или осуждения)
   Кини уу-хаар баспыт хараҕар саллар сааһын тухары, үрдүк арҕаһынан сүкпүт эрэйэ, субу элэҥнээн көстөргө дылы гынна. М. Доҕордуурап
   Бу тылы истээт тойон хонос гына түһэн, үрдүк арҕаһынан дьогдьойон таҕыста. Эрилик Эристиин