тыаһы үт. т. Ыттар охсуһар саҥалара. ☉ Звуки, издаваемые дерущимися собаками. Икки ыт утарыта көрсөн, ар-бур бөҕө буолла
□ Тииҥ маска куһугураата да, ыт ар-бур үрдэ. ЕНВ СТ
Сабараанньа ойоҕоһугар утуктуу сыппыт тэллэх ыта соһуйан «ар-бур» диэбитинэн утары ыстанна. Е. Неймохов
Атын дьон иһэллэрин билэн, ыттар ар-бур бөҕөнү түһэрбитинэн биһиэхэ утары сырсан кэллилэр. В. Арсеньев (тылб.)
♦ Ар-бур буол (дэһис) — кими эмэ кытта кыыһырыс, этис. ☉ Ссориться, ругаться с кем-л. [Үрэкиин оҕонньор эмээхсинэ Ааныкалыын] саастарын тухары биирдэ «ар-бур» дэһиспэккэ, өрүү өйдөһөн, өйөһөн-убаһан олорбуттара. Болот Боотур
Этиспэтэх, охсуспатах Иллээх, сэмэй бэйэлэрэ Ити курдук Дьэбдьиэй, Ылдьаа Иирсэн ар-бур буоллулар. Күннүк Уурастыырап

1. сыһ. Доҕор курдук, доҕор быһыытынан. ☉ Дружески, подружески
   Эн эриэккэс номохторунан баай тайҕаҥ Мин санныбын доҕордуу таптайар. И. Гоголев
   Өр дьылга Эйигин кытта иллээх, доҕордуу сырыттым. Баал Хабырыыс
   Харыйа кытылым доҕордуу долгуйда, суугунуу тоһуйда. А. Абаҕыыныскай
2. даҕ. суолт. Бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр, истиҥ сыһыаннаах, эйэлээх. ☉ Дружный
   Үрдүк таастаах хайаны уҥуордаан Бардыбыт доҕордуу туристар. Эллэй
   Антон Мойоттуун аан маҥнай көрсүһүөхтэриттэн доҕордуу буолбуттара. Т. Сметанин
   Доҕордуу дьоҥҥо Ыарахан чэпчиир, Ыраах да чугаһыыр. П. Тулааһынап
3. аат суолт. Бэйэ-бэйэлэрин кытта истиҥ сыһыаннаах, өйөһөр-убаһар дьон (э. ахс. тут-лар). ☉ Друзья (обычно употр. во мн
   ч.). Балаҕантан тахсан Эһэр доҕордуулар тусталларын саҥата суох көрөн турда. Л. Попов
   Доҕордуулар үөрэ-көтө илии тутустулар. И. Данилов
   Доҕордуулар аһаан-сиэн, кумааҕыларын кыбынан, хосторуттан аа-дьуо тахсан бардылар. Н. Заболоцкай

I
аат., түөлбэ. Туу ойбоно. ☉ Прорубь, в которую ставится верша.
◊ Аанньа туута — устугас балыкка угуллар симэ мастаах туу. ☉ Частоплетеная верша на рыбу, идущую вниз по течению.
II
1. сыһ. Үчүгэйдик, ситэри, киһи санаата астынарынан (туохт. буолб. ф. кытта мэлдьэх., утарар этиилэргэ тут-лар). ☉ Хорошо, прилично, как подобает (употр. с отриц. ф. гл. и в отриц. оборотах)
Кууһума аҕыйах хонук иһигэр аҥара эрэ хаалла, урукку архах сэллигэ көптө, түүн аанньа утуйбат буолан сордонно. Н. Павлов
Прокопий Сергеевич ытынан сылдьар сылаалаах, унньуктаах айаҥҥа соччо үөрүйэҕэ суох буолан, аһыах санаата аанньа кэлбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Халлаан аанньа сырдыы илигэ. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Үчүгэй эрэллээх, астык (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх., утарар этиилэргэ). ☉ Добротный, порядочный, путный (обычно в отриц. ф. и отриц. оборотах). Аанньа тэрилбит суох
□ Аанньа үлэ тахсыбат. Н. Габышев
◊ Аанньа ахтар (ахсарар) — болҕомтоҕо ылар, аахсар (үксүгэр буолб. ф-ҕа «соруйан атаҕастаан, түһэрэн болҕомтоҕо ылбат, аахсыбат» диэн өйдөбүлгэ тут-лар). ☉ Обращать внимание; считаться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф. в значении «игнорировать кого-л., пренебрегать кем-л.»)
Аанньа ахтыбат ыал кыыһа Ахтыллымына хаалар, Улахаҥҥа уурбат ыал кыыһа Умнууга хаалар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ваня аанньа ахсарбакка, табахтыы, киирэ-тахса сырытта. Амма Аччыгыйа
[Чооҕунай Дохсун] кэргэттэриттэн Маһараҕы эрэ аанньа ахтара үһү. «Чолбон». Аанньа буолан — үтүө, үчүгэй буолан буолбатах, өлүү-иэдээн буолан (үксүгэр ким эмэ өлбүтүн чугас дьоҥҥо ыйытыктаан, таайтаран этэргэ). ☉ Не будучи в хорошем, приличном состоянии, подобающем виде (обычно в риторических оборотах употр. как прозрачный намек-извещение о смерти близкого человека)
Аанньа буолан төнүннэриэхтэрэ дуо?! Оҕолоро, чугас дьоно, аймахтара аймаммыттара сүрдээх. Оҕонньор уоскуйан, уолун кууһа түһэн уоһуттан уураан ылла уонна ыйытта: — Хайаан туохха кэллиҥ? Аанньа буолбуппар кэлиэм дуо? Соҕотоҕун хаалан баран сылдьабын. Суорун Омолоон. Оттон сэрэйдэххитинэ, аанньа буолуо этэ дуо? Эрилик Эристиин. Аанньа буолбат — чахчы куһаҕан буолар, куһаҕанынан бүтэр (олох опытыттан билэн бигэргэтэн этии). ☉ (Это) добром не кончится (исход известен по житейскому опыту)
Тыаҕа киһи өйөһөн-убаһан сылдьар куолута. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. П. Филиппов
«Байанайым кытары хадьырыйда, аанньа буолбат ыал буоллубут», — диэн биир муҥатыйыы үөскээтэ. В. Яковлев
Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов. Аанньаҕа (оннук) буолбат — үчүгэйгэ (оннук) буолбат, куһаҕаҥҥа буолар (сэрэйии, билгэлээһин). ☉ (Это) не к добру (предположение)
Улуу ойуун төрүүрэ аанньаҕа буолбат. Күннүк Уурастыырап
Сахалар итэҕэллэрин быһыытынан хотой ыалы аанньаҕа буулаабат. В. Яковлев
Ырҕайа сытыйбыт [кинээс] аанньаҕа ыйаах ыыппатаҕа сэрэйиллэр этэ. Амма Аччыгыйа
Наар аанньа көр наар. Кыһарыйбыт курдук, барытын наар аанньа оҥорон, күн ахсын тымныы сэтэрэн иһэр. Н. Васильев. Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан иһэр быһыылаах. Н. Якутскай
III
сыһ. дьөһ.
1. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин хоту хайааһын оҥоһулларын ыйарга туттуллан, сөп түбэһии сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение сообразности и соответствия, указывая, что действие совершается сообразно какому-л. признаку предмета (сообразно, соответственно с)
Ол гынан баран, кини [Дулҕа диэн ааттаах], кырдьык да, аатын аанньа, суол ортотугар олорор дулҕа курдук киһи, улахан иҥнигэн буолар таҥнарааччы. Н. Якутскай
Улаханын аанньа модун күүстээх эбит. И. Данилов. Дагдайбытын аанньа даар акаары (өс ном.)
△ Төрүөт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения
Сорохтор чэпчэкитин аанньа [атын үлэҕэ] баран хаалаллар. «Кыым»
Ол мал килэйбитин-халайбытын аанньа төһө харчыга турбута буолуой? Н. Габышев
2. Ситим тыл суолтатыгар төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза присоединяет придаточные предложения причины (потому что, по той причине, что)
Красильников атамаан кинини [Гордеевы] сирэй билэрин эрэ аанньа, Саха сирин сэриилэрин командующайыгар анаабыта. П. Филиппов
Нэһилиэк киинэ оччотооҕуга Толооҥҥо баара. Онно кэлэн биһиги, Дьаамсыкпыт тохтообутун аанньа, оҕото-уруута суох, балыктаан-куобахтаан иитиллэн олорор Наһаардаах диэн оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ тохтообуппут. Софр. Данилов
Харчылааҕын эрэ аанньа, ханнык да таптала суох, кырдьаҕас, бүрэ дьүһүннээх огдообону ойох ылбыт. А. Чехов (тылб.). Тэҥн. хоту

I
аат. Төбө уҥуоҕун сирэй өттүн үөһээ чааһа. ☉ Лоб
Икки кыыс утарыта нөрүһэн, сүүстэриттэн өйөнсөн олороллор. Амма Аччыгыйа
Мин уун-утары киирэн, сүүһүн тобулу ытарга былааннанан, биир суон тиити күлүктэнэн, эһэ диэки кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Кини будьурхай баттаҕын өрө анньынан, үрдүк мырчыстыбыт сүүһүн көлөһүнүн ытыһынан соттон кэбистэ. Эрилик Эристиин
♦ Сүүскэ бэрдэрбит курдук — эмискэ, соһуччу. ☉ соотв. как обухом по голове
«Ыл иһит, уонна эн кинилэри хойутата сырыт!» — диэн баран, дьиэлээх киһи сүүскэ бэрдэрбит курдук дөйөн олорор. Н. Заболоцкай
Тыл этээччи уутугар-хаарыгар киирэн этэн иһэн сүүскэ бэрдэрбит курдук тохтоон хаалла. «ХС». Сүүс сүүстэриттэн өйөһөн фольк. — бары өттүнэн көмөлөсүһэн, өйдөһөн, өйөһөн-убаһан. ☉ Поддерживая, помогая друг другу во всём. Оҕонньордоох эмээхсин сүүс сүүстэриттэн өйөһөн уһун дьоллоох олоҕу олорбуттара
□ Кавказ муударай кырдьаҕаһа уонна кыра аайы уолуйбат бөҕө-таҕа эр бэрдэ сүүс сүүстэриттэн өйөһөн …… толкуй бөҕөҕө түһэн олорбуттара. В. Гаврильева
Үс түүннээх күнү мэлдьи Үтүө-мааны дьонноро Сүүс сүүстэриттэн өйөһөн Сүбэлэһэн-сүбэлэһэн, Сүдү уураах уурдулар. И. Чаҕылҕан. Сүүһүгэр күннээх да буоллун — улахан өйдөөх да буоллун. ☉ соотв. будь он семи пядей во лбу
Сүүһүгэр күннээх да буоллун, сокуон иннигэр дьоннор бары тэҥнэр. «ХС». Сүүһүгэр суруллубатах калька. — кини туох киһи буоларын мин билбэппин. ☉ соотв. на лбу не написано
Ол туһунан сүүһүгэр суруллубатах. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар) <аҕаан>, уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан көр аҕаа. Сааһын тухары сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан, уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан үөскээн олорор саха урааҥхай саас кэлбитигэр көҥүл баран, үөрэр-көтөр үгэстээх. Н. Неустроев
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар сүүс Айаал кулут буолаллар, тобуктарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕыыллар, сүүстэрин көлөһүнүн тобуктарыгар аҕыыллар. Суорун Омоллоон. Сүүһүҥ аннынан көр (одуулаа) — өһүөннээхтик, кыыһырбыттык көр. ☉ Смотреть исподлобья, угрюмо, озлобленно
Сүөдэр атыыһыт сүүһүн аннынан Дьиэлээх эмээхсини Дьэбиннээҕинэн супту көрдө. С. Васильев
Арбатскай сүүһүн аннынан тымныытык бибилэтиэкэрин одуулаамахтаабыта. В. Яковлев
«Билигин эһиги ханна бааргытын билэҕит дуо?» — Кузьмин кыргыттар диэки сүүһүн аннынан көрүтэлээбитэ. «ХС»
◊ Сүүскэ биэр (оҕус) — сүөһүнү идэһэ гынан сииргэ өлөр. ☉ Забивать (скот — букв. дать в лоб)
[Ынаҕа] кини диэки өрө мылах гынан одуулуу турдаҕына, уол сүүскэ биэрэн түһэрдэ. Суорун Омоллоон
Хара бэкир киһи тыһаҕаһы сүүскэ биэрдэ. Р. Баҕатаайыскай
ср. ДТС, тюрк. йүз, йөз, дьүс ‘лицо, лик, поверхность’
II
төһө ахс. аат.
1. 100 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, количество, цифру 100
Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
Булчут үксэ икки-үс сүүс хапкааны ыттарын туркутугар тиэйэ сылдьан бултуур. Н. Якутскай
Мааҕын сыппыт сирбититтэн сүүс миэтэрэ ааһа бардыбыт. Т. Сметанин
2
кэпс., мөһөөх I диэн курдук. Өр буолбата, үс сүүһүн үрдүгэр солкуобайы өрө аахтарда. А. Софронов
Дьөгүөрдээн биэс сүүскэ хараҥаттан хараҥаҕа диэри таһырдьа үлэлиир. Амма Аччыгыйа
Хата, бу баҕайы кэлин өттүбэр хаалбыт элбэх оҕолоох убайбын санаан, сылын аайы сүүрбэлииотуттуу сүүһү итэҕэл дьоннорунан ыыта турбутум. Эрилик Эристиин
♦ Сүүс муҥунан — улаханнык эрэйдэнэн, элбэх сору-эрэйи көрөн. ☉ Изрядно измучившись, после долгих мучений. Былааннаабыт үлэтин сүүс муҥунан бүтэрдэ. Сүүс сааскын быһа сиэ көр саас I. Оҕонньор сүүс сааһын быһа сиэбит кырдьаҕас. Сүүстэн биири талбыт курдук — наһаа табыллан, олус үчүгэйдик. ☉ Очень удачно, крайне успешно
— Хайа, дьэ, Борокуоппай төһө бэркэ сылдьан кэллигит? Истиэҕи тоҕо-хоро сэһэргээн кэбис, — диэтим. — Оо, дьэ, доҕор сылдьыы ааттаах, сүүстэн биири талбыт курдук, — диэтэ. «Кыым»
◊ Сүүс харахтаах дуобат — аан дойдуга киэҥник тэнийбит дуобат оонньуута. ☉ Стоклеточные шашки. [Матрёна Ноговицына] саха дьахталларыттан сүүс харахтаах дуобакка аан бастакынан норуоттар икки ардыларынааҕы гроссмейстер аатын ылла. «Саха с.»
ср. ДТС, тюрк. йүз, йөз, дьүс
III
аат., эргэр. Дьаат. ☉ Яд
[Уолака:] Ол гынан баран, бэйэ эрэ, аны сүүстээҕи аһаан, эмэн кэлбит тылгынан салаан дьэ эбии мэлитээйэҕин. Сүүс харахха кутталлаах буолуо суоҕа дуо? Суорун Омоллоон. Тэҥн. сүлүһүн
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’