дьүһ. туохт. Чэпчэкитик түргэн-түргэнник өрө көтүөккэлээн, өндөҥөлөөн хаамп. ☉ Идти вприпрыжку, быстро и часто перебирая ногами
Кини [Касьян] өрө тэйиэккэлиир курдук, олус сылбырҕатык дэгдэриҥнээн хаамара. И. Тургенев (тылб.)

көр өндөҥөлөө
Биэс уонча, алта уонча киһи төбүрүөннээн, хоннохторуттан ылсан, өрө эндэҥэлээн, салгыҥҥа ыйанан, күөгэлдьиһэ турар курдук буолаллар. Болот Боотур
Мин кустары көрөөрүбүн, эндэҥэлээн ылабын. П. Аввакумов

өндөҥөлөө диэн курдук
Өлөксөй ийэтигэр көтөхтөрө сылдьан өрүтэ өндөҥкөлөөн икки илиитинэн сапсыммахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Ойуун (эккириэх курдук өндөҥкөлүүр):] Илбис кыыһа Иирэн чохой Эдьиийим, бэттэх, бэттэх буол, Оһол кыыһа Обот чохой Уруум бэттэх буол! Эрилик Эристиин

дьүһ. туохт. Өндөҥөлөөн, санныларгынан садьыаланан хаамп (улахан, модьу киһи туһунан). ☉ Ходить вприпрыжку, двигая плечами то вправо, то влево (о большом, грузном человеке)
«Ол эн дьыалаҥ буолбатах!»– тойон киэр хааман баһыаланна. И. Данилов
Ыкса ыаллара Сааба Мэхээлэчээнниин өрө баһыаланан тиийэн кэллилэр. Л. Попов

I
туохт.
1. Кыра аһаҕастанар курдук арылын, аһылын. ☉ Немного, слегка открыться, приоткрыться
Кыпкыһыл күн, халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйбитинэн быган, мастар төбөлөрүн көмүһүнэн дуйдаан турара. Н. Якутскай
Уоһа сэгэйбит, ып-ыраас иэдэһэ кыыспыт. Н. Габышев
Эмискэ кэтэх аан халҕана сэгэйдэ. А. Данилов
2. көсп. Тугу эмэ сэргээн, туохтан эмэ көтөҕүллэн, сэргэхтик тутун. ☉ Оживиться, воодушевиться от чего-л. приятного
Хараҕым күн-түүн көрдүүрэ Дьону, мичээри, оҕону, Кулгааҕым сэгэйэ сэргиирэ Саатар үөҕэр да саҥаны. С. Данилов
Сэмэн, чэйин сыпсырыйасыпсырыйа, иһиллээн сэгэйдэ. П. Аввакумов
[Уурастыырап] Арыт үөрэн сэгэйэр, Айымньыта, ол аата табыллар. И. Федосеев
ср. монг. сагах ‘подниматься, выливаться через край; перекипеть’, сөхөх ‘приподнимать, приоткрывать’, һэхэхэ ‘засучить’
II
дьүһ. туохт. Биир тэҥник чэпчэкитик өрүтэ дэгдэҥэлээ, өндөҥөлөө (хол., сиэлэн). ☉ Слегка равномерно приподниматься, раскачиваться (напр., при езде верхом)
Микиитэ сиэлэн сэгэйэн иһэр, тохтоон иһиллии түһэр уонна эмиэ сиэлбитинэн барар. Амма Аччыгыйа
Атах тыаһаата, ким эрэ аҕылыыр курдук. Кэннин хайыста. Тээллэриис сэгэйэ сиэлэн иһэр. И. Гоголев
Туртас …… биирдэ-иккитэ хардыылаат, төбөтүн хоноччу туттан, чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтээн, сиэлэн сэгэйбитэ. И. Федосеев
III
даҕ. Түргэн туттуулаах, сыыдам быһыылаах, туругас-олоругас. ☉ Быстрый, расторопный, проворный
Снаряд таһар Сэгэй уол, Сүүнэ бирикээһи Сүүрүүнэн толорор, Элэстэнэр атах, Элэҥнэс илии, Эрчимнээх иҥиир Эн этиҥ дии! Р. Баҕатаайыскай
Кэнники кэлэн Кистээн иһиттэххэ, Сэлээр сэһэн, Сэгэй атах Сиэгэн кыыл, [Баабыр тойон иһиттэҕинэ Быһа тардыа диэн] Сири аннынан Сэһэргиир үһү. Күн Дьирибинэ
Сэргэхтик чэрбэҥниир Сэгэй чуор кулгаахтаах, Тамайан айанныыр Таҥарам табата! И. Чаҕылҕан

1. аат.
2. Суруйарга, бэчээттииргэ, уруһуйдуурга, онтон да атыҥҥа туттуллар мастан, өрбөхтөн оҥоһуллубут чараас хачыгырас матырыйаал. ☉ Бумага
   Суруйар кумааҕы. Хаһыат кумааҕыта. — Маайа лэппиэскэ тоһута тутан кумааҕыга суулуур. Н. Якутскай
   Лоскуй-лоскуй кумааҕылары иннигэр уурда, харандааһын таһаарда. Т. Сметанин
   Остуол үрдүгэр суруктаах кумааҕылар бэрээдэгэ суох ыһылла сыталлар. М. Доҕордуурап
   Биһиги эрабыт үйэтигэр кытайдар кумааҕыны айбыттара: кумааҕыны өрбөхтөн, хатырыктан уонна бамбуктан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Дьыала суруга, докумуон. ☉ Документ
   Сургуус бэчээттээх кумааҕыны Кууһума суруксут бэрт өр ааҕар. Н. Якутскай
   «Эйигин оройуон киинигэр манна хааллардым. Бирикээһиҥ бу баар», — диэн баран, лоскуй кумааҕыны Алексаҥҥа уунна. Р. Кулаковскай
   Хайыамый, бу үөһэ тэрилтэҕэ барар кумааҕы, онон хайаатар да хос бэчээттээтэххинэ табыллар. С. Ефремов
4. көсп. Кумааҕы харчы. ☉ Бумажные деньги
   Эдэр киһи... үөрүүтүгэр өрө өндөҥөлөөн кэбиһэ-кэбиһэ, биэс сүүстээх кумааҕыны хондуукторга биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Мундербек сиэбиттэн улахан кумараанньыгы ылан барыта уоннуу солкуобайдаах сүүрбэ кумааҕыны ааҕан оҕонньорго илтэ. Эрилик Эристиин
   Кумааҕынан сүүрбэ аҕыс солкуобай, биэс солкуобайдаах кыһыл көмүс харчы баара. М. Шолохов (тылб.)
5. даҕ. суолт. Кумааҕыттан оҥоһуллубут. ☉ Бумажный
   Кини икки кумааҕы суулаах бэлэҕи харбаан ылла. Суорун Омоллоон
   Ити туохтара чөмөхтөһөн сытар буоллаҕай? Кумааҕы кууллар. В. Гаврильева. Төбөтүгэр үс муннуктаах кумааҕы бэргэһэлээх. П. Павленко (тылб.)
   ♦ Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) калька — туолбакка хаал, олоххо киирбэккэ хаал (хол., суруллубут былаан). ☉ Оставаться (лишь) на бумаге
   Били дьыалабыт кумааҕыга эрэ хаалла дуу? — Үчүгэй, кэскиллээх былаан хотоннору механизациялааһыҥҥа оҥоһуллубута. Ол үксэ кумааҕыга хаалла. «ХС»
   Ол аата, бурдук үүннэрэр звенолар тэриллиилэрэ диэн — харах баайыыта, кумааҕыга эрэ баар көрүнньүк дьыала. П. Егоров. Кумааҕы курдук — хаана суох, кубархай (сирэй туһунан). ☉ Бледный, бескровный, белый как бумага (о лице)
   Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан. Л. Попов
   Тэтэркэй бэйэлээх иҥэ кумааҕы курдук, кубарыйан хаалла. М. Доҕордуурап. Кумааҕыны <эрэ> (кумааҕы сирэйин) марайдыыр калька — туох эмэ интэриэһинэйэ, туһата суоҕу суруйар. ☉ Марать, пачкать бумагу
   Итинник ымпыктары-чымпыктары, була-була муспут киһи, бука, хас да лиис кумааҕы сирэйин марайдыа эбитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
   Сүрэҕиҥ уулла таптаабат, …… Сүрэҕиҥ дьолго таласпат, Төлөннүрбэт буоллаҕына — Кумааҕыны марайдаама. С. Данилов. Кумааҕы үрдүгэр түс сөбүлээб. — тугу эмэ гыныахтааххын оҥорбокко суруйбутунан, аахпытынан бар. ☉ Взяться за перо, за чтение вместо того, чтобы заняться чем-л. более важным
   «Тукаам, кэллэ кэлээт, кумааҕы үрдүгэр түстэххиний, ийэҕэр көмөлөс эрэ», — диэтэ Дайыыла кыыһа кинигэ тутуурдааҕын көрөн. Софр. Данилов
   ◊ Хара кумааҕы кэпс. — сэриигэ сылдьар буойун өлбүтүн туһунан төрөппүттэригэр, аймахтарыгар биллэрэр сурук. ☉ Официальное извещение родным о гибели военнослужащего, похоронка
   [Ийэ:] Үнүрүүн дьукааҕым Балбаара эмээхсин уола өлбүтүн туһунан хара кумааҕыны тутта. И. Гоголев
   Хара кумааҕылар — көмүү кумааҕылара кэллэхтэринэ, онно аилга биир күн икки-үс дьиэҕэ ытааһынсоҥооһун, кырыыс-таныар ыҥсалыйара. Ч. Айтматов (тылб.)
   русск. диал. гумага

аат. Киһи илиитин бэгэччэгиттэн тоҕоноҕор, оттон сүөһү, кыыл илин атаҕын тобугуттан бүлгүнүгэр диэритэ. ☉ Предплечье, часть руки от локтя до запястья; нижняя часть передней конечности животного
Икки бэрт бухатыыр дьон утарыта көрсө тураннар байтаһын сылгы харытын хаба тардыһан былдьаһан киирэн бараллар. Саха сэһ. I
Онтон Уйбаанчыгы харытыттан харбаан, кууһан ылла. Амма Аччыгыйа
Кусчут [ыт аата] кэлэн, ыйылыыыйылыы, иччитин харытын салаата. М. Доҕордуурап
♦ Харыга аспыт эһэ — кыыһырбыт, олус уордайбыт, кимтэн эрэ кыйахаммыт киһи. ☉ Раздражённый, кипящий от злости, разозлённый кем-чем-л. человек (букв. [точно] раненный в лытку медведь). Харытыттан харбаа — түөкүн уора туран туттарбытын эбэтэр уорбутун булларбытын этэллэр. ☉ Поймать на месте преступления, поймать с поличным, поймать за руку кого-л. (букв. схватить за руку)
Түөкүн син биир хаһан эрэ харытыттан харбатыа… Онон эн эрдэтинэ киниттэн тэй. И. Гоголев
[Лариса] кэлин, быһата, харытыттан харбатан баран, биирдэ билиммит. В. Яковлев
Биитэр итинник кыбартыыраҕа [сигнализациялаах] киирбит уоруйах сонно харытыттан харбатар. «Кыым»
Харытын күүһүнэн көр күүс. Миэхэ, ханна да сылдьыбакка, хары күүһүнэн хара тыа маһын эрэ кытта өрө туста сылдьар киһиэхэ, туох сонуна кэлиэй. С. Федотов
Оччотооҕуга туох тиэхиньикэ эҥин кэлиэй, үксүн хары күүһүнэн оҥоһуллара. «ХС»
Ити үлэни барытын билигин хары күүһүнэн толоруохха наада. «Кыым»
◊ Хары баттас көр баттас
Саха оонньуута буолан, мас тардыһан, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
— Дарыбыан! Төһө күүстээххиний? Кэл, харыта баттаһыах. Далан
Хары баттаһаачылар тоҕонохторун хамсаппакка эрэ, харыларын тиэрэ баттаһаллар. ВПК СОо
Харыгын <илиигин> ньыппарынан көр ньыппарын. Аныгы Бүлүү харытын ньыппарынан, толору быччыҥнарын күүрдүнэн социалистическай тутуу модун хардыыларынан хардыылаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Дьэ бу нэһилиэк үлэтин көннөрөргө харыны ньыппарынан, сорунан күүс үлэни ыыттахха сатаныыһы. Күндэ
Ананийдаах хаһыа да буоланнар харыларын ньыппарынан, эр хааннарын киллэрэн туран үлэлээн бардылар. М. Доҕордуурап
Хары куйаҕа көр куйах. Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллар үһү. Саха сэһ. I
Хары күрүө көр күрүө. Хас да балыктаан аһыы сылдьар быстыынньа дьон күрүөлэрин [кулубалара] хары күрүө оҥостон туһанарын эмиэ сэмэлииллэр. И. Гоголев
Харыйа кэтэҕэ сирбитин, хааччах гынар аатыран, хары күрүө гынан олорор. Эрилик Эристиин. Хары уҥуоҕа — илии тоҕоноҕуттан бэгэччэгэр диэри уҥуоҕа. ☉ Кость руки от локтя до запястья, кость предплечья
Бары биилэрэ ойуттубут, кылааннара сынтарыйбыт сүгэлэринэн, баһымньыларынан үлэлээннэр, сыралара-сылбалара быстан, харыларын уҥуоҕунан эрэ сордоно тураллар. Бэс Дьарааһын
Бии ас түҥэтээччи киһи, хары уҥуохтаах эти [Тиэтэйбиккэ] туттарда. «Чолбон». Хары устата — уста кээмэйэ: тоҕонохтон тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины: расстояние от локтя до кончиков вытянутых пальцев
Хары утаҕа көр утах II. Отут сэттэ бухатыыры ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычыгыраһан тураллар үһү. Ньургун Боотур
Хары хабыс көр хабыс I. Урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр, күрэх былдьаһар бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Мойуос бухатыырыныын Мүһэ былдьаһан, Хары хапсан хачыгыраттылар. С. Зверев
Кини аакка киирбит көнө хонуутугар бар дьону түмэн оонньоторго, хары хапсыһыннарарга, илии баттаһыннарарга санаммыт. «ХС». Хары чаһыта — илиигэ кэтиллэр чаһы. ☉ Наручные часы
Миша харытын чаһытын көрүнэ түһээт, велосипед үктэлигэр атаҕын тирээтэ да өндөҥөлүү сүүрбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Борохуолка баһаарыттан атыыласпыт чаанньык хаппаҕын саҕа бэлтэйбит харытын чаһытын көрүннэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. хары ‘локтевая часть руки; локоть’, туба кижи кары ‘часть руки от запястья до локтя’