I
сололоо I диэнтэн бэй
туһ. Мэхээлэ бүгүн сололоммучча, сарсыардаттан Дьэбдьиэ хомотугар муус аннынан балыктыы киирдэ. Ф. Филиппов. Арыт Бүөһүккэ сололонноҕуна уолун атынан илдьээччи. Суол т.
II
сололоо II диэнтэн бэй
туһ. Баай да байан, үрдүк да сололонон көрбүтүм. Баай уонна соло диэн күн көрүнньүктэрэ эбиттэр. И. Гоголев
Эмискэччи эписиэр сололоммут оҕолоох Лөгөнтөй атаҕа сири билбэт буола үөрбүт көрүҥнээх. Р. Кулаковскай
Үрүөх быһаҕын курдук Өлбөөркөй даҕаны көрүҥнээхтэр, Үрдүк сололононнор, өтөҥнөһөр этилэр. С. Васильев

аат.
1. Киһи, кыыл, көтөр тарбаҕын төбөтүгэр үүнэр муос бүрүө. ☉ Ноготь, коготь
Эр — сүрэҕинэн, эһэ — тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлө сытара. Л. Попов
Алҕас хайа тардан оҕону бааһырдыбат наадатыгар ийэ тыҥыраҕын өрүү кырыныахтаах. Дьиэ к. Тыҥырах көрүҥэ киһи уопсай доруобуйатын туругун кэпсиир. ФВН ТС
2. көсп. Остуолбаҕа, хайаҕа ыттарга көмөлөһөр, атахха кэтиллэр, сытыы уһуктардаах тимир тэрил. ☉ Железные шипы (или иные приспособления), надеваемые на обувь для лазания на деревянные столбы, хождения по ледникам, кошки, когти
Остуолбаҕа хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Мэндэ быаны биилин эрийэ баанар. Тимир тыҥыраҕын кэтэр. Туруук тааска хатаастар. И. Гоголев
3. көсп. Ким, туох эмэ кими, тугу эмэ күүһүнэн баһылааһына. ☉ Власть, влияние; подчинение
[Айаанап:] Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? И. Гоголев
Ол көрдөһүүгэ генерал бүтүн бар дьон истиитинэн: «Бары биһиги тыҥырахпытыгар бааллар, кинилэр аны кыһыл илиитигэр тыыннаах киириэхтэрэ суоҕа», — диэн тыл биэрбит. Эрилик Эристиин
Көрүдүөргэ тахсан Уйбаан сибис гынна: «Дьэ, хотуой, мантан быыс булан, дьаадьыйдаххына эрэ табыллар буолла. Уорбалаан эрэллэр. Улахан тойоҥҥо тиэртэхтэринэ кинилэр тыҥырахтарыттан мүччүрүйэриҥ биллибэт». П. Филиппов
♦ Тыҥыраҕын хастаа — тыынын иһиллээ диэн курдук (көр иһиллээ). Сэрэн, ити иһин тыҥыраххын да хастыам. Тыҥырах <да харатын> саҕа кэпс. — кыра даҕаны; олус кыра. ☉ Малая толика; всего ничего
Ыалга сырыттаҕына тыҥырах саҕа куһуок саахары сиэттэхтэринэ, биирдэ ытыран баран, миэхэ аҕалара. Суорун Омоллоон
[Батурин:] Дьэ, кыайан уйбат суолум буолаахтаатаҕа: тыҥырах да харатын саҕа көмөнү оҥорботтор, ол оннугар үөһэ дакылааттыырга даллаҥнастар! В. Яковлев
Били этэргэ дылы Дмитрий Николаевич тыҥырах да харатын саҕа буруйа суох. «ХС». Тыҥыраххын кистээ (кумут) — сөптөөх түгэн кэлиэҕэр диэри өстүйбүккүн көрдөрүмэ. ☉ Не выказывать свою вражду, затаиться (до поры до времени); затаить злобу на кого-л.; держать камень за пазухой (букв. когти свои прячет)
Онон биһиги туох-ханнык буолуор диэри тыҥырахпытын кистээн, хайдах эрэ албыннаһан, ньылбыйан сылдьыахтаахпыт. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр биһиги биир да киһини өһүргэппэккэ, уһаты-туора быһыыны таһаарбакка сылдьыах тустаахпыт, тыҥырахпытын кистээн. Л. Попов
Дулҕалаах кулаактара ханна да биллибэккэ-көстүбэккэ, им-дьим бүгэн, олорбуттарын курдук олорон хаалбыттара уонна аны мэнээк өтөҥнөспөт буолбуттара, — тыҥырахтарын кумунуохтарынан кумунан, истэригэр киирбиттэрэ. А. Бэрияк
Тыытылба тыҥырах көр тыытылба. Тыс этэрбэстээх Тыытылба тыҥырах Тииттээх, бэтэр бэстээх Түҥ тыаҕа, арах, — Һуу! — диэн, сытар Куобаҕы соһутар. С. Тимофеев
◊ Саарба тыҥыраҕа — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис)
Аска уонна эмкэ туһанарга киис тиҥилэҕин (саарба тыҥыраҕын) уонна костяниканы хомуйуохха наада. МАА ССКОЭҮү. Тыҥырах ойуу — чороону, сэргэни, иистэнэр иһити киэргэтэргэ туттуллар, түүр омуктарга киэҥник тарҕаммыт оһуор. ☉ Широко распространённый у тюркских народов арочный узор, у якутов применяемый для украшения чорона (чороон), коновязи (сэргэ) и шкатулки для хранения швейных принадлежностей (маллаах иһит)
Сахаларга «биэ эмиийэ», «тыҥырах ойуу», «сарбынньах» диэн ааттарынан киэҥник биллэллэр. НБФМуу СОБ. Хоту дойду дьахталлара иистэнэр тэриллэрин, илдьэ сылдьар суумаларын, хааһахтарын айаҕын синньээлии сиигинэн тыҥырах уонна сарбынньах ойууну түһэрэллэрэ көрөргө үчүгэй буолар. АЕЕ ӨҮОБ. Тыҥырах саҕата — тыҥырах анна (уһаан тарбахтан быгар сиригэр). ☉ Краешек под ногтями на кончиках пальцев. Тыҥыраҕым саҕатыгар мас киирбит
ср. др.-тюрк. тыҥраа, кум. тырнакъ, тат. тырнак, тув. тырҕак, каракалп. тырнак ‘ноготь’