аат., эргэр. Кыһыы, хомолто. ☉ Досада, горечь. Атаҕастаммыт Аҕа ууһа Хаһан хараҕын көрүө баарай? Өрөгөйдөөх олох Үрүҥ кынатын Тымтыгын уотун Туох тутуо баарай?! Аанай-туонай абам эбит! Сүүнэй-туонай сүптүм эбит! Саха фольк.

дьүһ. туохт., фольк., сиилээн. Муус маҥан сирэйдээх буол. ☉ Бросаться в глаза своим белым лицом
Субаҕынан туртайаҥҥын, Сырайгынан дьыртайаҥҥын, Сотоҕунан дьоройоҥҥун …… Тэгил сиртэн Тэҥнээххин булбаккаҕын …… Ордуктук туттубуккун, Улаханнык санаммыккын. Күннүк Уурастыырап
[Күн Чөллөрүүн Куо] Субатынан туртайан, Сырайынан дьыртайан …… Ас курдук мыыммыт, таҥас курдук сирбит Аанай-туонай абаккатын! «ХС»

саҥа алл. Кыһыйанабаран ытыыры көрдөрөр. ☉ Выражает плач от досады, гнева
Ыый-ыый, ыыйыкпыан! Аай-аай, аайыкпыан! Тойон дьолуо сүрэҕим умайдаҕыан! Өксөкүлээх Өлөксөй
Кимнээх буоламмын кимим өрүһүйүө баарай… Аанай-туонай абабыан! Ыый-ыый! Суорун Омоллоон
«Ыый-ыый, туох эһигиттэн ситиһиэ баарай?!» — дии-дии ытаан сыҥсыйбыта. Н. Заболоцкай

сыһ. Киһи хараҕар быраҕыллар гына түргэнник (уларый). ☉ Очень быстро, заметно (напр., измениться)
Хотойбо эмээхсинэ итинтэн ыла көстө кырдьыбыта. Нэртэ
Утаакы буолбата Ууллан, Уостан, Көмүрүө хаар Көстө көөрөтүннэ. А. Бродников
Дьалхаан дьыллар Көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай
△ Илэ, илэбааччы; көрдөрбүтүнэн. ☉ Явно, воочию; на глазах
Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Ньургун Боотур
Көмүс түөстээх күөрэгэйбин Көстө көтүппүт Аанай-Туонай Абам-сатам эбит! П. Ойуунускай
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ …… Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов

саҥа алл., фольк. Күүстээх иэйиилээхтик ытаан-соҥоон айманыыны бэлиэтиир (үксүгэр олоҥхоҕо тут-лар, араастык уларыйыан сөп, уустук саҥа алл. этиилэргэ киирсэр). ☉ Выражает неутешное горе, смятение чувств (обычно употр. в олонхо, имеет неустойчивую ф., входит в состав межд. предл.)
Кимнээх буоламмын Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбыан! Ыый-ыыйбыан! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Ыый-ыыйбыан, Аай-аайбыан, Абытайбыан, халахайбыан! Халыҥ айыы эбит, Сүдү буруй эбит! Ыый-ыый, ыыйыкпыан! Аай-аай, аайыкпыан! Тутум солко быалаах Тойон-дьолуо сүрэҕим умайдаҕыан! Өксөкүлээх Өлөксөй
Ыйа-хайа ыраатта, Ымманыйа ытаата: «Ыый-ыыйбыан, аай-аайбыан! Ыччакайбыан... абытайбыан!.. Ымсыы буолан ыттыйдахпыан, Ыар дьаакырдыы умустахпыан!». Эллэй

I
1. аат. Улахан кыһыы, кыйаханыы; хомойон, өһүргэнэн кыйыттыы. ☉ Досада, раздражение
Көскө да барбыт абабар уонна кини да кэриэс суругар хоруйдаан ырыа суруйбутум. П. Ойуунускай
«Абата бэрт ээ. Ол иһин соруйан... саҥардым. Кини даҕаны кыһыйдын буоллаҕа», — диэн быһаарыыта суохтук боллурҕаабытынан оҕонньор аргыый тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, — Кууллаттарыы муҥуттан. С. Данилов
2. саҥа алл. суолт. Тугу да гынар кыах суоҕуттан, кыһыы-хомолто түмүллүүтүттэн тахсар күүстээх иэйиини көрдөрөр (тард. ф-ҕа, үксүгэр атын тыллары кытта холбуу тут-лар). ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения, бессильную злобу (обычно употр. в сочет. с др. словами)
Кимнээх буоламмыт Киэҥэр-куоҥар кистээн Киһи оҥоруо баарай? Аай-аайбын! Ыый-ыыйбын! Аанай-туонай абам эбит! П. Ойуунускай
Бу кэрэдэк тылын истиҥ! Соруйан гынар ээ ити! Абам да баар эбит... Амма Аччыгыйа
Оо!.. Абам эбит... Саатар Марисаны кытта бырастыылаһарга чаас аҥаара көҥүллээбэтэх буоллахтара. Эрилик Эристиин
Оо, абата эбит, туох истиэ баарай!!! Күннүк Уурастыырап
♦ Айаҕын абатын көр айах
II
аат., эргэр.
1. Сүлүһүннээх, хабархай солох. ☉ Щелочь
Бу күөл уута абалаах, киһи-сүөһү испэт уута. СГФ СКТ
2. Уулаах сиргэ үүнэр, ынах-сүөһү сиэн өлөр сүлүһүннээх от, бурут от. ☉ Ядовитое растение, из-за отравления которым гибнет скот; цикута, вех, сурепка. Аастахха аба да амтаннаах, утаттахха уу да минньигэс (өс ном.)

туохт.
1. Дибилийэ, тыастаахтык уһун, сүүрүгүр. ☉ Протекать где-л., впадать куда-л. с большой силой и шумом
Хайа тэллэҕин батыһа сүүнэ дириҥ көҥүс эҥсэлийэн түһэр. Күннүк Уурастыырап
[Халыма] Айанын тосхолунан эҥсэлийэн, Акыйааҥҥа тиийэн суккуллар. И. Федосеев
Хайаттан хайаҕа сааллан, эҥсэлийэ уста турда [хайа үрэҕэ]. «Кыым»
2. Киһи уйулҕатын таарыйар уһун, эҥсиилээх саҥаны, дорҕоону, тыаһы таһаар, эҥсиилээхтик дуораһыйа тарҕан. ☉ Звучать грустно, жалобно (о музыке); издавать тревожно-протяжные звуки, выть, завывать (напр., о волке, ветре)
Таһырдьа хабыс-хараҥа этэ, тымныы тыал эҥсэлийдэ, от-мас ытаан-соҥоон суугунуура. Н. Якутскай
[Бөрө] аттыгар олорон эҥсэлийэ улуйда. И. Гоголев
Муусука эҥсэлийэр. Сүрэх улуу кутурҕанынан туолар. П. Аввакумов
Борохуот тохтуур. Миша хаһан да истибэтэх хаһыыта хаста да төхтүрүйэн эҥсэлийдэ. ПНИ ОСОТ
△ Улаханнык саҥа таһааран сулана-сулана, ынчыктыыынчыктыы ытаа-соҥоо. ☉ Горько плакать, стонать, причитать
Остуолга бүк түһэн, кыатана сатыы-сатыы, ытаан барда, кыатаммакка, ис-иһиттэн эҥсэлийэн, саҥа таһааран бөтүөхтээтэ. П. Аввакумов
Оо, төрөппүт ийэ барахсан ис-иһиттэн эҥсэлийэр ыар ынчыгын истэртэн ордук ыарахан аан дойдуга ама туох баар буолуой! КИ АДББ
«Кимнээх буолан кимим быыһыай, күн-дьыл буолуой? Аанай-туонай абаккабын даа!» — дьахтар эҥсэлийэн ытыыр саҥатын силлиэ саба охсор. СҮК
ср. калм. еҥсэ ‘плакать, кричать, стонать’