сыһ. Киһи хараҕар быраҕыллар гына түргэнник (уларый). ☉ Очень быстро, заметно (напр., измениться)
Хотойбо эмээхсинэ итинтэн ыла көстө кырдьыбыта. Нэртэ
Утаакы буолбата Ууллан, Уостан, Көмүрүө хаар Көстө көөрөтүннэ. А. Бродников
Дьалхаан дьыллар Көстө көтөн, Аалыҥнаан аастылар. А. Абаҕыыныскай
△ Илэ, илэбааччы; көрдөрбүтүнэн. ☉ Явно, воочию; на глазах
Балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Ньургун Боотур
Көмүс түөстээх күөрэгэйбин Көстө көтүппүт Аанай-Туонай Абам-сатам эбит! П. Ойуунускай
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ …… Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов

сыһ. Илэ бааччы, чахчы бааччы. ☉ Явно, неприкрыто, открыто
Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна, Илэ-бодо илиэһэй кыыһа, Ала-бааччы абааһы кыыһа, Көстө-бааччы көстүбэт кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. даҕ., кэпс. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо улахан сабыдыаллаах, ытыктанар. ☉ Имеющий авторитет, уважаемый кем-л. [Эписиэр:] Бас-көс дьоммутун барыларын хаайталаан кэбиспиттэр
   Сааны, сэби-сэбиргэли бука-барытын былдьаабыттар. Күндэ
   «Саатар биир да бас-көс киһибит суох буоллаҕа», – Мытаха абаккаран төбөтүн тарбанар. А. Федоров. Туундара дьоно, бэл диэтэр, бу үс бас-көс киһи, ыраахтааҕы итиэннэ таҥара туох уратылаахтарын соччо-бачча арааран өйдөөбөттөр этэ. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт. Ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах киһи, салайааччы, баһылык (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Тот, кто снискал уважение, авторитет, лидер
   Биһиги улууспут баһа-көһө, ытык кырдьаҕаспыт Харитон Киприянович суорума суолламмытыгар эйиэхэ, ылгын оҕотугар, дириҥ кутурҕаммын биллэрэрбин көҥүллээ. Л. Попов
   Туох ханнык иннинэ, салайааччыларын, чөмчөкөлөрүн бултаһаллара сөп. Атыттара диэн, баһа-көһө суох тугу даҕаны гыныахтара, ханна даҕаны барыахтара суоҕа. Н. Якутскай
   Үрүҥ сэриитин ыстааба үлтүрүтүллүбүтүн туһунан олохтоохтортон истибиппит. Колчак тирэх пууннара баһа-көһө суох хаалбыттара. ӨӨККҮ
   ♦ Бас-көс буол – кимиэхэ эбэтэр ханнык эмэ бөлөх дьоҥҥо былаастаах салайааччы, баһылык буол. ☉ Стать лидером, руководителем кого-чего-л. [Дьонум] эчи мунньахтара хойуутун сөҕөрүм
   Ону таһынан, сотору-сотору утуу-субуу командировкаҕа бараллара. Онон бэйэм-бэйэбэр бас-көс буолан хааларым. Г. Колесов
   Дыгынтан ордук хараамынай санаалаах оччотооҕу сахаҕа бас-көс буолбут сурахтаах баай-тот үөскээбитэ биллибэт. Саха сэһ. I. Баскөс тутун – кими эмэ баһылык, салайааччы быһыытынан билин, киниэхэ бас бэрин (көҥүл өттүгүнэн). ☉ Признавать кого-л. руководителем, лидером, подчиняться ему (добровольно)
   Бас-көс туттар икки-үс аҕамсыйбыт холкуостааҕы кытта ону-маны, үксүн булт, от үлэтин туһунан кэпсэтэн баран утуйдум. Н. Габышев
   Саамай бухатыырбыт, бас-көс туттар уолбут – Гена, эр бэрдэ, нуучча. «ХС»

сыһ. Харахха быраҕыллар, лаппа биллэр гына (уларый). ☉ Заметно, значительно (меняться)
Маайа улам суойдаран, мэктиэтигэр баттаҕа биллэ-көстө кыырыктыйан барбыта. Н. Якутскай
Дьон төбөтө биллэ-көстө кытылтан ырааталлар. Н. Габышев
Эн биллэ-көстө холуочук этиҥ. И. Егоров

I
туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ малгын-салгын илдьэ, олоро бар. ☉ Переезжать с одного места на другое (со своим имуществом, скарбом)
Кыһыҥҥы тымныы оройун саҕана, көспүт ыал тоҥ оһоҕун тутан көрөр саҕа куһаҕан баар үһүө. Н. Неустроев
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. М. Доҕордуурап
△ Сиртэн сиргэ сыҕарыйан, күргүөмүнэн айаннаа, сир уларый. ☉ Перемещаться с места на место большими массами, мигрировать (напр., о зверях)
Тииҥ ылыннаҕына, туохтан да иҥнибэт эбит. Кинилэр сорох дьыл аһылыгы батыһан, көһө мээрик буолааччылар. Е. Макаров
△ Сиртэн сиргэ, биир миэстэттэн атыҥҥа халбарый. ☉ Переходить с места на место, менять место
Олесь Дударь ыал ахсын көһө сылдьан, көрдөртүүр хокуукка тыйаатыра улахан улаҕалаах ис номохтооҕо. Л. Попов
Мин атах оронтон Даайыс оронугар биллэриккэ көспүтүм. М. Доҕордуурап
△ Күргүөмүнэн тутуспутунан ханна эрэ бар, кэл. ☉ Прибывать, отбывать гурьбой
Оройуон баһылыктара бары көһөн кэлбиттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сир уларыйан олохсуй (хол., куорат, дэриэбинэ эҥин). ☉ Менять свое постоянное месторасположение на другое, перебазироваться (о городе, деревне, строениях)
Уйбаан уус уонна хас да ыччат туран бөһүөлэк көһөрүн сөбүлээн тыл эттилэр. М. Доҕордуурап
2. Биир үлэттэн (үөрэхтэн) атын үлэҕэ (үөрэххэ) бар. ☉ Переходить с одного места работы (учебы) на другое
Өндөрүүс чопчу идэтэ суох, өтөр-өтөр тэрилтэттэн тэрилтэҕэ өрө-таҥнары көһөн үлэлиир. Р. Баҕатаайыскай
Оскуолаттан оскуолаҕа көһөн үөрэниэххэ сөп быһыылаах. У. Нуолур
Эн миигин көрдүү сатаама, мин атын үлэҕэ көстүм. В. Яковлев
3. көсп. Атыҥҥа халбарый, атынынан солбулун (хол., кыһалҕа, боппуруос эҥин). ☉ Переходить с одного на другое, менять (напр., тему разговора); подменять что-л. другим
Эльвира кэпсэтии атын хайысхаламмытын, киниттэн тэйиччи боппуруоска көспүтүн иһигэр сөбүлээбэтэ. Л. Попов
Киһи бэйэтин олоҕо бүппүтүн кэннэ, аны оҕолорун кыһалҕаларыгар көһөр эбит. Н. Лугинов
Литература барыта былдьаһыкка сылдьара, кинигэлэр уонна хаһыаттар илииттэн илиигэ көһөн иһэллэрэ. ОТК
4. көсп. Оргууй аҕай сыыллардыы, бытааннык сыҕарый, бар, айаннаа (туох эрэ олус улахан, сабардамнаах туһунан.). ☉ Очень медленно передвигаться, с трудом перемещая свою огромную массу (обычно о ком-чем-л. огромном и тяжелом)
Күүстээх баала Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
[Сүөһүлэр] ортолоругар барыларыттан үрдээн атыыр оҕус кэбиһиилээх оттуу көһөр. Далан
Халаанныыр Ленабыт көмүөлүн мууһунуу, халлааҥҥа былыттар көһөллөр. П. Тобуруокап
Бөтүрүүс соҕотоҕун аһыы олордоҕуна …… эмээхсинэ Балбаара оргууй аҕай көһөн киирдэ. И. Сысолятин
△ Бытааннык, биир кэмник ааһан ис (бириэмэ туһунан.). ☉ Тихо, медленно проходить, ползти (о времени)
Хаампат оҕус сыарҕатыныы хаар үрдүнэн сыһыллаҥныы, Күннэр-дьыллар бытааннык Көһөн испиттэр ыараханнык. М. Тимофеев
5. көсп., кэпс. Уолуйбут, өмүттүбүт, олус арбы-сарбы буолбут көрүҥнэн; олус сылайбыт, саппаҕырбыт көрүҥнэн (сирэйхарах туһунан). ☉ Иметь растерянный, потерянный вид, иметь крайне огорченное, потерянное выражение лица; иметь крайне утомленный, бледный, тусклый вид
Быраканьыар сирэйэ-хараҕа суулла көһөн, киһи эрэ буоллар мааҕыҥҥы уотакүөһэ умуллан, сири-буору кымаахтыы сылдьар киһи буолан хаалла. В. Ойуурускай
Утуйбакка, олус сылайан, Барыбыт сирэйэ суулла көспүт. С. Тимофеев
♦ Көһөр былыт көлдьүнэ көр ааһар былыт албына
Көстүбэт уола, Көһөр былыт көлдьүнэ! П. Ойуунускай
◊ Көспөт туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуламмат, көнө толорууланар кыаҕа суох туохтуур. ☉ Непереходный глагол. Ытаа, тыын, ир, умай, итий, мөлтөө, соһуй, күрээ — бу бары көспөт туохтуурдар. Көспүт күөл — уута тоҕо түһэн барбыт күөл. ☉ Озеро, из которого ушла вода, высохшее озеро
Отторун үксүн күөллэр кытыыларыттан уонна көспүт күөллэр оннуларыттан оттууллар. ГКН МҮАа. Көспүт суолта тыл үөр. — тугу эмэ туохха эмэ тэҥнээн, хоһуйан этэргэ тыл атын тыл оннугар туттуллар суолтата. ☉ Переносное значение слова
Предметтэр бэлиэлэрэ тугунан эмэ маарыннаһар буоллахтарына, онно олоҕуран тыл суолтата көһүөн сөп. ПНЕ СТ
Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТ С. Көһөр туохтуур тыл үөр. — хайааһына атын предмеккэ туһуланар, көнө толорууланар кыахтаах туохтуур. ☉ Переходный глагол. Быс, сот, төлөө, умун, суруй, көҥүллээ — бу тыллар көһөр туохтуурдарга киирэллэр. Көһө сылдьар — 1) сиртэн сиргэ сыҕарыйа сылдьар (омук, дьон). ☉ Кочевой (об этносе, народе, племени); 2) саҥа кыайыылаахтарга бэриллэн иһэр (наҕараада). ☉ Переходящий (о награде). Көһө сылдьар кубок; 3) олохтоох сириттэн атын сиргэ ыытыллар (хол., суут, үрдүкү тэрилтэ мунньаҕа). ☉ Выездной (напр., заседание). Суут көһө сылдьар сиэссийэтэ
тюрк. көч
II
аат.
1. Сахалыы уста кээмэйэ, ортотунан 10 килэмиэтир ыраахха тэҥнэһэр (урут айан көрүҥүттэн көс ырааҕа араас буолара). ☉ Кёс — якутская мера длины, равная в среднем 10 км (раньше в зависимости от способа передвижения кёс обозначал различное расстояние).
2. кэпс. Олус ыраах сир, сиэрэ суох ыраах сир. ☉ Большое расстояние; чрезмерно большое расстояние (выходящее за рамки воображаемого)
Тыһыынчанан биэрэстэни тыынан көрбөтө, Сүүһүнэн көскө сүүрэрин мөлтөппөтө. Өксөкүлээх Өлөксөй. Таптыыбын: Күндээрэр мөһүүрэ Уотунан күлүмнүүр, Көһүнэн тайааннаах Көмнөхтөөх тайҕабын. Күннүк Уурастыырап
Киниттэн [Дьэлликтэн] атын ким итиччэ ыраахтан, букатын көс сиртэн, бадарааны-маары хаба ортотунан солоон, быарынан сыыллыбыт үһүө. Н. Заболоцкай
△ кэпс. Бэрт өр кэм, быһаарыыта биллибэт кэм. ☉ Продолжительное время, неопределенно долгий срок
Охсуулаахтык, киэҥник эттэххэ …… хамначчыттар-дьадаҥылар да тиэрэ-маары ыытыллыахтара. Онтон тахса охсоллоро үс көс. П. Ойуунускай
♦ Ат көһө эргэр. — 10 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Конный кёс (около 10 км). Оҕус көһө эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Бычий кёс (около 7-8 км). Сатыы көс эргэр. — 7-8 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Пеший кёс (около 7-8 км). Сиэлэр ат көһө — 13-14 килэмиэтир кэриҥэ. ☉ Кёс бегущей рысью лошади (около 13-14 км). Тыыллар көс — саамай ыраах (толору) көс. ☉ Самый большой, протяженный (полный) кёс
Бас Күөл мантан төһөнүй? — Үс тыыллар көс буолуо, Хонуккар эрэ тиийиэҥ. «ХС»
ср. тюрк. көч ‘переход, переезд’
III
1. даҕ.
1. Ханна эмэ көһөн иһэр (дьон, ыал); көһөн иһэр айан дьоно. ☉ Находящиеся в пути на новое место жительства (семья, люди со своим имуществом). Көс ыал. Көс дьон
2. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох (дьон, норуот). ☉ Ведущие кочевой образ жизни, кочевники
Көс олохтоохтор. Көс омуктар. — Суртаах уонна ураһалаах көс тоҥустарга тиийэн [Тороев] кэриим аҕабыыта буолан, саҥа төрөөбүт, сүүрэ да сылдьар оҕолору сүрэхтиирэ, кэриэс этитэрэ, өлбүттэргэ мэлиибэни ыллыыра. Л. Попов
Былыргы саха көс аҥаардаах олохтоох этэ диэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ
Түүрдэр олохторун майгытынан көс олохтоох сүөһү иитээччилэр этилэр. АНК БТТ
Биһиги туундараны кэрийэн көс олохтоммуппут ыраатта. С. Курилов (тылб.)
△ Көһө сылдьар олоххо сыһыаннаах. ☉ Относящийся к кочевому образу жизни (напр., о жилище)
Көс ураһа. Көс дьиэ. — Аҕам хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ оҥорбут көс ураһабытын тиэргэҥҥэ туруоран баран, кытыанынан арчылыыра. Ч. Айтматов (тылб.)
3. кэпс. Элбэх буолан күргүөмүнэн сир уларытан барар-кэлэр (үксүгэр кыыллар, көтөрдөр тустарынан). ☉ Мигрирующие, перелетные (обычно о животных, зверях, птицах)
Көс табалар айанныыллар. Арыы тыалыы арыллаҥныыллар. Р. Баҕатаайыскай
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
Көс кымырдаҕастар диэн ааттанааччылар уһун колуонналарынан сыҕарыйаллар уонна суолларыгар түбэспит харамайдары барыларын кыдыйаллар. КВА МГ
2. аат суолт.
1. Баайдарын-малларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар олохтоох дьон, норуот; ханна эмэ көһөн иһэр дьон, ыал. ☉ Кочевники, кочевой народ; путники, переселенцы
Суол сылаалаах, көс эрэйдээх (өс ном.). Уончаҕа тиийэ табаны холбонон, үүрэн, малларын тиэнэн, оҕону-дьахтары сыарҕаҕа олордон көстөр күккүрээн-саккыраан кэлэн истилэр. Болот Боотур
Ханнык эрэ көстөр иһэллэр, Эбиллэ турар оройуон ыала. С. Васильев
Уучахпын куоттаран кэбистим, онтукам көс диэки сиэлэ турда. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Кими эмэ буруйдаан, үксүгэр ыраах уонна ордук куһаҕан усулуобуйалаах сиргэ күүс өттүнэн ыытыы (үксүгэр көскө диэн ф-ҕа тут-лар). ☉ Ссылка (вид наказания; обычно употр. в дат. п. — көскө)
Көскө бар. Көскө ыыт. Көскө кэлбит. — [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. А. Софронов
Тимир суол ыстаансыйатыгар көскө барааччылары илдьэр пуойас адьас бэлэм турар. Эрилик Эристиин
Нэһилиэккэ көскө кэлэн олоро сылдьыбыт судаарыскайдары кытта куодарыһар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
◊ Көс олохтоохтор — баайдарынмалларын илдьэ сиртэн сиргэ көһө сылдьар дьон. ☉ Кочевники
Көс олохтоохторунан үксүгэр сүөһү иитээччилэр буолаллара. КФП БАаДИ

сыһ. Илэ, илэбааччы. ☉ Явным образом, совершенно очевидно
Күүрээннэрдээх үлэлэрэ Көстөбиллэ күүһүрбүт. С. Зверев
Көтөр да сырыыта көстө-биллэ уларыйда. Күннүк Уурастыырап
Күндүл саас Күөгэйэр күөҕүн Көҕүһү кэҥэтэр Күндү, минньигэс сыта Көстө-биллэ баар! П. Тобуруокап
[Маарыйа:] Оттон Сиэҥкэни туох көстө-биллэ сиһин курбуулаабыта буолуой? Күндэ

сыһ. Кимиэхэ да биллэрбэккэ, биллибэтинэн-көстүбэтинэн; кистээн, кистии-саба, кистэлинэн. ☉ Украдкой, незаметно; скрытно, тайком, по секрету
Хотуттар туох-ханнык иннинэ бэйэ-бэйэлэрин симэхтэрин уоракөстө кыҥастаһаллар. И. Гоголев
Күлүөхтэрэ, сиилиэхтэрэ …… Сорох илэ үөрэ-көтө, Сорох кистээн уора-көстө. С. Тимофеев
Били сурук уора-көстө субу-субу ааҕыллар буолла. Н. Борисов

аат. Көрөр, истэр кыах. ☉ Способность хорошо видеть и слышать
Мин да улам кырдьан, мөлтөөн иһэрим бэрт: харах-көс буорайда. Амма Аччыгыйа
Эгэ билии-көрүү үрдүк чыпчаалларыгар ыттар киһи хараҕа-көһө төһө кэҥиэ, сырдыа этэй. Суорун Омоллоон
Хараҕа-көһө мөлтөөн, сааламмат буолбутуттан абатыйбыта. «ХС»

разг. главный, руководящий; нэһилиэк бас-көс киһитэ глава наслега.

см. илэ-бааччы .

I 1) переезжающий, кочующий, кочевой; || кочевник; көс дьон а) переезжающие (напр. с одного места на другое, с одной квартиры на другую); переезжающие люди; б) кочевники; көс бииһэ кочующее племя; 2) поселение, ссылка; көскө ыыт = отправлять на поселение, ссылать.
II миля (якутская, равная, примерно, 10 км); ат көһө уст. конная миля (10 км); оҕус көһө уст. бычья миля (7—8 км); сатыы көс уст. пешая миля (7 —8 км); сиэлэр ат көһө уст. миля бегущей рысью лошади (13 —14 км); үс көһү бар= пройти три мили.

кочевать, переселяться; переходить (на новое место, на новую работу); атын сиргэ көһөбүт мы переезжаем на другое место; мантан көһөбүт мы отсюда выселяемся; атын үлэҕэ кес= перейти на новую работу.

n. arch. eye

n. mile, migration

v. to migrate, move from one place to another