I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»

туохт.
1. Бэттэн, булгуруйан алдьан, булгу бар. ☉ Переламываться
Уолан тиит ортотунан тостор Уйусхан тыаллаах дойду. П. Ойуунускай
Ойуурга мас тосторо иһиллэр. Күндэ
Арай дьоммуттан ырааппытым кэннэ, хайыһарым тостон хааллын. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Кыаххын, күүскүн сүтэр, мөлтөөн бар. ☉ Потерять, утратить былую силу, ослабнуть
Өлөксөй курдуктар тоһуннахтарына, Өрө көрбүттэр өлбөөдүйүөхтэрэ. С. Васильев
Суон саал Тостон барбыта, …… Саарыстыба самныбыта. С. Зверев
Олунньу сүүрбэ түөрт күнүгэр тымныы тостор. «Сахаада»
♦ Кута-сүрэ тостубут көр кут-сүр
Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олорбут Быргыйдаах муҥнаахтар уйулҕалара хамсаабыт, куттара-сүрдэрэ тостубут. ФЕВ УТУ
[Дьэргэ] киһи эрэ буоллар кута-сүрэ тостон, токуруччу туттан хаамар буолбут. «ХС»
Мас тосторунан I көр мас. Быа быстарынан, мас тосторунан (өс хоһ.). [Акаары Мэхээс:] Быа быстарынан, мас тосторунан күүстээх киһи — мин буолабын. Эрилик Эристиин
Мас тосторунан II көр мас. Мас тосторунан майгылаах киһини кытта киһи сатаан кэпсэппэт. Муоһа тостубут — муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) диэн курдук (көр муос). Билигин даҕаны кулаак муоһа тосто илик эбит. П. Ойуунускай
Тостубут Лиэп кулаак сор муоһа. Эрилик Эристиин
Сүргэтэ (сүрэ) тостубут көр кута-сүрэ тостубут. Сүрэ тостубут, уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор, тайаҕар өйөнөн, суос соҕотоҕун санньыйан турар эбит. Амма Аччыгыйа
Кулукаанап сүргэтэ тостубут көрүҥнээх. БТТ
Оҕонньор эмээхсинигэр уота-күүһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Тымныы муоһа тостубут — сүдү тымныы мөлтөөбүт, мөлтүү быһыытыйбыт. ☉ Отступили морозы
Тымныы муоһа тостон, Күн куттаммат буолбут, Тоҥон турбут мастан Тохтон, көмнөх суулбут. И. Эртюков
Ол эрээри тымныы оҕуһа Ураа-лаҥкыр муоһа тоһунна. Баал Хабырыыс
Тымныы муоһа төһө да тоһуннар, билигин даҕаны киэһэ-сарсыарда дьыбардаах, онуоха эбии күүстээх тыал киһини курдаттыы үрэр. В. Ойуурускай. Үтэһэтэ тостуо (туолуо) — ким эмэ эппиэттиир кэмэ кэлиэ; иэһэ ситиһиллиэ. ☉ Настанет час расплаты для кого-л.; ответить, понести наказание
Бэйи, билигин бултаан эрэбин диэн киэбиримэ, баҕар, үтэһэҥ туолуо. Амма Аччыгыйа
Хара дьай Хааннаах сабарай …… Үтэһэҥ тостон Үс төгүл кыран, түҥнэри кыран! И. Егоров
◊ Тостор тымныы — муҥутуур тымныы. ☉ Лютые морозы
Аатырара ахсынньы Аан-даан тостор тымныынан. С. Тарасов
[Дьоллоох Дьокуускай] тостор тымныынан бобо тутар. Э. Соколов
[Тииттэр] Тостор тымныыттан үлүйбэт Үлэ дьонунуу лиҥкинэһэллэр. П. Тулааһынап
ср. тюрк. тос ‘разломаться на мелкие части’