сөҕүрүй диэнтэн дьаһ
туһ. Коля Харитонов эдэр саас күүркэйиитин сөҕүрүтэн көрө илик дьоллоох. С. Федотов
Оҕонньор уолаттарын бу Илин Харбалаахха кини аатын ааттаталларын, өтөх уотун сөҕүрүппэттэрин курдук саныыра. «ХС»

туохт. Төҥүргэстэри түөр. ☉ Выкорчёвывать пни
Төҥүргэстиирим, мутуктуурум, Туһах, сохсо кэрийэрим. Баал Хабырыыс
♦ Өтөххүн төҥүргэстээ — кэннигэр хаалар ыччаттан. ☉ Иметь потомство, продолжателей рода
Кырдьык, туйах хатарар, уот оттор, өтөх төҥүргэстиир, сурт кэриэстиир, аат ааттатар уол оҕо, ат кулун, эр киһи бэрдэ төрөөбүт. Болот Боотур
Оччотооҕу киһи барыта өтөҕүн төҥүргэстиир, аатын-суолун салгыыр кэнэҕэскилээх буолуон олус баҕарара. ТМ ДК

1. кэрэхсээ диэнтэн дьаһ. туһ. Доҕотторугар эрдэҕинэ Микиитэ үгүс саҥалаах, кэрэхсэтэн, санаата көтөҕүллэн сылдьар киһи этэ. Амма Аччыгыйа
   Талаан идэм Таптыыр дойдум Кэрэ дьонун Кэрэхсэттин! Күннүк Уурастыырап
   Витяны …… тыа бэйэтин иһэ, хараҥа түбэлэрэ, сөрүүн күлүктэрэ ордук кэрэхсэтэллэр. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Ааттата сатаа, көрдөһүннэр; дьон болҕомтотун тардан, улахамсый, киэмсий. ☉ Заставлять упрашивать себя, ломаться; чваниться, хвастать
   Кэрэхсэтэн аанньа кэпсэппэт. Ырыаһыт кэрэхсэтэн ыллаабат.  Бэл диэтэр, кэрэхсэттэҕэ аатыран, манна бырдахтыын быдаммыттар, күлүмэнниин күрэммиттэр, — арай тааһынан эрэ баай. Н. Заболоцкай

аат. Алпаабыкка киирэр саҥа дорҕоонун бэлиэтэ. ☉ Буква
Кыһыл, күөх харандаастарынан олус дэхси тэҥ буукубалары кэчигирэччи туруортаан «Дневник» диэн суруллубут. Амма Аччыгыйа
Былыргы биир киһи сыҥаах баттанан олорон: «Дьиэ-буо»,• диэн дьиэрэтэн ыллыыр ырыатыгар эбии нуучча ырыатын куорматынан аһаҕас буукубатын ахсаана тэҥ ылланар ырыа диэн үөскээн таҕыста. Эрилик Эристиин
Арпагыраапыйа доҕолоҥнууруттан эбитэ дуу, олортон сорохторо (Алып Самнаҕай, Күөкэй Боллоҥ эҥин курдуктар) кыра, улахан буукубаттан булкуйа сурулланнар анал аат буолалларын мунаахсытан ылаҕын. ФЕВ УТУ
Кырачааннарга буукубаны биллэрэ, сатаан ааттата, олору холбооттотон тыл таһаартара үөрэтии хас биирдии ымпыга-чымпыга Евдокия Дмитриевнаҕа сүктэриллэр. «Кыым»

туохт. Кими эмэ туох эмэ куһаҕан быһыыны оҥорорго угуй, кистээн сүбэлээ. ☉ Подстрекать, подговаривать кого-л. к неблаговидному поступку
Уолбутун кигэн ити кыыһы ойох ылларан, туспа ыал ааттатан, уһаайба сирэ ыллахха хайдах буолуой? П. Ойуунускай
Кини үөрэхтээх, куолуһут, ити уолга кистии-саба сылдьан миигин утары кикпит. А. Сыромятникова
Сереганы хайа эрэ оҕонньор уор да уор диэн кикпит сурахтааҕа. В. Гаврильева
△ Кимтэн эмэ тугу эмэ оҥорорго тылын ыл, өйдө ук. ☉ Уговорить, надоумить кого-л. совершить что-л. Өрүү миигин эн сэмэлии ки гэҕин Улахан тиэмэлэри ылсарга. С. Данилов
Миигин хаһыатым эрэдээктэрэ, доҕотторум, убайым ити дьиибэ-дьикти эспэдииссийэҕэ булгу бар диэн бэркэ киктилэр, көҕүттүлэр, модьуйдулар, угуйдулар. Н. Габышев

даҕ. Умнуллубат, күндү, кэриэс курдук өйдөнөр. ☉ Почитаемый, памятный, свято хранимый
(Оннооҕор) биир хоммут отуу кэриэстээх (өс ном.). Өлбөт кэриэстээх буойун төлөпүөнүн ситим боробулуохата быстыбытын холбуу ытырбытынан өлбүтэ. Суорун Омоллоон
Атынтан атыны тиһэммин Анараа ааһабын, Кэриэстээх уҥуохха кэлэммин Киэпкэбин устабын. А. Абаҕыыныскай
♦ Сурт кэриэстээх (өтөх төҥүргэстээх) — бэйэтэ өллөҕүнэ даҕаны кэннигэр хаалларар, аатын ааттатар киһи-лээх, нэһилиэнньиктээх. ☉ Имеет продолжателя рода, наследника
«Сурт кэриэстээх» — диэн саха халтайга эппэтэҕэ, Үтүө дьыала хагдарыйбакка Үүнүө үгүс үйэҕэ! Эллэй
Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх! — Ааспыт олох суолларын ырытан, Аныгы да ыччат билиэхтээх. Л. Попов

даҕ., үрд. Улуу, сүдү, модун (үксүгэр айылҕаны этэргэ). ☉ Величественный, великолепный (обычно о природе)
Бэйэтин санаатыгар кини хаампакка көтөн иһэр курдуга. Айыллыбытынан аар-саар айылҕаны кытта аан бастаан көрсүһүүтэ оннук үчүгэйэ. И. Данилов
Аар-саар айылҕаны кытта алтыһар, хоту дойду дьонун кытта доҕордоһор олус да үчүгэй этэ. «Кыым»
△ Киэҥ-нэлэмэн сир иэнэ; аан дойду. ☉ Ширь земли; весь мир, вся земля
Кини аар-саарга (ханна да) ааттаппатах, аптаах-хомуһуннаах, улуу ойуун. Күннүк Уурастыырап
Албан ааттаах өбүгэлэр Аар-саарга аараан ааспыттар. Баал Хабырыыс
Ол эрэн аймыыр дьиксинии: Аар-саарга алта сүүс кыталык Ордон хаалбыта сүрүн ньии! «ХС»
♦ Аар-саарга аатыр — киэҥник, сөҕүмэрдик сураҕыр. ☉ Быть широко известным, прославленным
Ыт абааһытын иккистээн эргийбэт оҥоруом, оччоҕо биһиги аймахпыт саас-үйэ тухары аар-саарга аатыран, саха урааҥхайга бастыаҕа. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Эн улуу уус аатырбытыҥ, өссө аар-саарга аатырарыҥ иннигэр — биинтэ быһар тимири булан бэлэх биэрэбин, ылан дьоллоо! Суорун Омоллоон
[Аан Далбар:] Эркээни эмээхсиэн, тыл аба күүстээх, эн алгыскынан аар-саарга аатыраҕын, Бу оҕону алгыаҥ буолаарай? И. Гоголев

эб.
1. Эрэмньитэ суохтук таайыыны-сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенную догадку говорящего о возможности, вероятности чего-л.
Аһын астаабатах… Утуйан хаалан баран, билигин аҕай таһырдьа тахсыбыта эбитэ дуу? Софр. Данилов
Онтон эбитэ дуу, эмээхсин үөрбүткөппүт, иэйбит-куойбут. И. Данилов
[Ааныка:] Ити айылаах дьүһүннэнэн, оҕонньорбут арахсар дуу, быһыыта. Куттаан ааттатаары гынара эбитэ дуу? С. Ефремов
2. Саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего относительно содержания его высказывания
Эн эр дьон кэпсэтиитигэр мэһэйдэспэтиҥ эбитэ буоллар дуу? Амма Аччыгыйа
Төрөппүт да оҕолорун ити курдук иитэллэрэ эбитэ дуу, суоҕа дуу. С. Ефремов
Эмээхсин сирэйэ аата-ахса суох элбэх сурааһыннардаах, ол сурааһыннар, кини сааһын ааҕа сатаан, үгүс үлэни көрсүбүт күн-дьыл бэлиэтэ эбитэ дуу? С. Ефремов
3. Этии биир уустаах чилиэннэрин кытта хос-хос туттуллан ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь с однородными членами предложения, может выступать в качестве повторяющегося союзного слова
Аҕа-ийэ аньыыта эбитэ дуу, Эһэ-эбэ сэтэ эбитэ дуу, Төрүт өбүгэ төлкөтө эбитэ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Эчикийэ, оҕолоор, Этиҥнэрин уота маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
«Кырдьыгы кэпсииллэрэ дуу, сымыйата эбитэ дуу, билбэппин», — диэн, аҕам кэпсээнин саҕалыыр. Н. Якутскай

туохт.
1. Эппиттэрин, кэпсээбиттэрин кырдьыктан, чахчы буолбутун курдук санаа. ☉ Принимать за правду, за истину что-л. увиденное или услышанное, верить
Уон алта саастаахпын диэбитин итэҕэйэн, Кыһыл Аармыйата кэккэтигэр ылбыта. Софр. Данилов
[Ньургуһун Ньукулай:] Омук омуктан табаар арааһын аҕалан тоҕо тардан биэриэм диир, ону барытын итэҕэйэллэр. Күндэ
2. Кимиэхэ, туохха эмэ бигэтик эрэн. ☉ Быть убежденным в чем-л., уверенным в ком-л., верить
Сүөдэр, мин эйигин бэркэ таптыыр, итэҕэйэр уолум этиҥ. Н. Неустроев
[Марина:] Эйигин бэйэҕин көрдөхпүнэ, эрэйбин, кыбыстыбыппын төрүт умнан кэбиһэбин, сүрдээхтик итэҕэйэбин, албыннаабат дии саныыбын. П. Ойуунускай
Итэҕэй - туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону итэҕэй. С. Данилов
[Дуня:] Итэҕэйэбин: эн хайаан даҕаны сорудаҕы толорон кэлиэҥ! С. Ефремов
3. Туох эмэ улахан суолталааҕы, ыарахан сыаналааҕы (хол., харчыны) эрэнэн туран кимиэхэ эмэ туттар, биэр. ☉ Полагаться на кого-что-л., доверять кому-л., верить
Кини харчытын итэҕэйдэ.  Баранаак баара, былырыын отут солкуобайдааҕы иэс көрдөөбүппүн итэҕэйбэтэҕэ. М. Доҕордуурап
[Ньукулай оҕонньор:] Босхо диэбэппин, булан төлүөм, иэс итэҕэйиҥ диибин. Күндэ
Табаары иэс итэҕэйэн (кирэдииккэ) атыылааһыҥҥа туспа быраабыла баар. СГПТ
4. Көрөн, кэпсэтэн чахчытын бил. ☉ Убедиться в чем-л. воочию, в личной беседе, поверить
[Сынаҕы Баай:] Эйигин тыллыын-өстүүн ураты киһи Үөскээн эрэр диэн аартык аайы Айдааран кэпсэтэллэр, ону бэйэм Илэ кэпсэтэн итэҕэйээри кэллим. И. Гоголев
Дьон ууга түспүттэрин букатын да сымыйаргыах киһи, таҥастара илийбитэ бэрдиттэн итэҕэйдэ. Н. Заболоцкай
Дьон, уол тугу гынарын көрөн итэҕэйээри, саһан тиийэн ыраахтан дьоно хайдах быһыылаахтык олороллорун сирэй бэйэтинэн көрөн итэҕэйэргэ сорунна. Л. Толстой (тылб.)
5. Таҥараны, абааһыны, иччини баар дии санаа. ☉ Быть убежденным в существовании бога, злого духа и т. д., верить
Урут итэҕэйэр баар эрдэҕинэ: «Тыый! Саҥарсымаҥ, ааттаамаҥ, айыы абааһы буолбут тойон», - диэн сытар сиринээҕэр буолуох, аатын да ааттаппат, кэпсээбэт буолаллара. Саха фольк. «Таҥараны итэҕэйэҕин дуо?» - диэн аккыырай ыйытта. П. Ойуунускай
Абааһыны, айыыны, Иччилэри итэҕэйэр - Иэдэйбит да дьоҥҥут! - диэн Үөрэхтэммит, сайдыбыт, Үксү билбит-көрбүт киһи - Кыыспыт Ымыы мөҕүө диэн, Кыраҕыйа саныыра. Күннүк Уурастыырап
Тукаам, эн миигин ойууну итэҕэйэр эбит диэн киртитэ сылдьыма. Н. Заболоцкай
п.-монг. итеге

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап