туохт., кэпс. Тугу эмэ гынаргар, оҥороргор сыанаҕын үрдэт, ааттаһыннар-көрдөһүннэр. ☉ Возвышать себя во мнении других, набивать себе цену
Ыарыһахха мэлдьи кини Ыарыыр-чэпчиир диэни билбэт, Ылбаҕайдык сыһыаннаһар. Күннүк Уурастыырап
Мин тута эппитим да, Степан Саввич ыарыыр-чэпчиир. Н. Лугинов
Гайн ыарыы-чэпчии барбакка сөбүлэспит, өйүүнүгэр бэлэм оҥоруох буолан эрэннэрбит. Сэмээр Баһылай

аат. Төрөппүт дьон, төрөппүттэр. ☉ Родители
Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
Мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
«Ийэтэ-аҕата дьүһүннэринэн куһаҕана суох дьоннор эбээт. Оттон Петя хантан булан итинник дьүһүннэммитэ эбитэй?» - диэтэ Александр. М. Доҕордуурап
♦ Ийэҕэр-аҕаҕар бар - өл, бу дойдуттан араҕыс (ийэҥ-аҕаҥ өлөн тиийбит сирдэригэр бар диэн итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ соотв. отправиться к праотцам (умереть, скончаться). Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) - өлөр, бу дойдуттан суох гын. ☉ соотв. отправить к праотцам (убить кого-л.). Ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат - мөҥөнтаһыйан туран ааттаһыннар-көрдөһүннэр. ☉ Заставить кого-л. просить прощения, жестоко наказывая его (букв. заставить спеть песню родителей)
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ!.. А. Софронов

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., ас, табаар, таҥас) төһө харчыга турара, төлөбүрэ, атыыта. ☉ Цена, стоимость чего-л. (напр., продуктов, товара)
Сарсыныгар Миитэрэй нууччаттан биир иһит испиир сыанатын харчынан толору ылбытын үрдүгэр үрүҥ бурдук, саахар, кирпииччэ аҥаара чэй, сымала курдук хара мыыла …… аҕалла. Амма Аччыгыйа
Ол атыыһыт буоллаҕына, ол тааһы омук сиригэр иирбит улахан сыанаҕа биэрэн, наһаа байбыта үһү. Суорун Омоллоон
[Массыына атыылаһаары] икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Ордугун иэс ыллым. Далан
2. Үөрэххэ билии таһымын көрдөрөр анал ылыныллыбыт бэлиэ. ☉ Принятое обозначение степени знаний, оценка
Биллэн турар, үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Кини [К.Г. Неустроев] үөрэммит предметтэригэр биир да орто сыананы ылбатаҕа, эҥкилэ суох туйгун уонна үчүгэй сыаналарынан гимназияны бүтэрбитэ. П. Филиппов
Биир үөрэнээччини учуутал хас да төгүл ыҥырыан сөп уонна киниэхэ уруок түмүгэр сыана туруорар. ННН СТМО
3. көсп. Туох эмэ туһунан санаа, дьүүл. ☉ Суждение, мнение о чём-л., оценка чего-л. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
«Оо, кыра дьон илиитигэр былаас киирэн, олох уларыйбыт да эбит», — диэн Уулаах иһигэр сыана биэрдэ уонна били дьулайар-куттанар тойотторун сэтэрии санаата. Эрилик Эристиин
Уголовнай процессуальнай сокуоҥҥа этиллэринэн, саҥа арыллан тахсыбыт түгэҥҥэ юридическай сыана, суолта бэриллиэхтээх. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ дьиҥнээх суолтата. ☉ Истинное значение чего-л., ценность
Үлэ сыанатын биһигиттэн ордук ким да билбэтэ буолуо. Суорун Омоллоон
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһантуоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Оо, хайдахтаах кэрэний биһиги олорор олохпут! Бу охсуһуу дьылларыгар биһиги өссө өйдөөтүбүт — олохпут сыанатын. Т. Сметанин
♦ Бас быстар сыаната көр бас II. Саатын атыылыыр да, бас быстар сыанатын көрдүүр
□ Саҥа тутууну ыытыаххын баҕардаххына, сири бас быстар сыанатыгар атыылаһан ылыахтааххын. «ХС». Сыанаҕын ыарат калька. — атын дьон хараҕар бэйэҕин үрдүктүк туттуна сатаа. ☉ Набивать себе цену
«Мылаахаптан өссө үчүгэйдик көрдөс. Ылыныаҕа. — Айдар, кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, түннүк диэки хайыста. — Кини ол сыанатын ыаратар». Н. Лугинов
Ол гынан баран, бу ыар аһыыга, кыһалҕаҕа ылларбыт сордоохтору буукса куттаан, сирбиэтэнэн, сыанатын өссө ыаратыан, ааттаһыннарыан наада. «ХС»
◊ Сыана быс — тугу эмэ сыаналаа, төһөҕө турарын эт. ☉ Установить стоимость, цену чего-л. «Сыанабын сибилигин быһабын дуу?» — диэн Кынчалов бу тойонтон төһө кыалларынан түргэнник куотаары ыйытар. Н. Якутскай
«Чэ, хата [үбү уоппустуурга] сыаналыыры сыаналааҥ, тахсан сүөһүнү көрүөҕүҥ», — диэтэ эдэр чаччыына. Онтон кырдьык даҕаны оннук буоллаҕа диэххэ айылаах таҥаһы сыана быһан бардылар. Эрилик Эристиин
Ньукуус биһигини сылы быһа үүтүнэн, сымыытынан уонна хортуосканан хааччыйарга сөбүлэспит ыалларыгар сырытыннартаата. Сыанатын быһыстыбыт. «ХС». Сыаната биллибэт — олус күндү, наһаа сыаналаах. ☉ Цены нет, бесценный (о чём-л.)
Өссө сыаната биллибэт биир үтүөкэн «кистэлэҥ» бу кырдьаҕас эргиэн бэтэрээнин үлэтигэр баар. Ол кини дьону кытта үлэни сатыыра, иллээх кэлэктииби тэрийэрэ, эдэрдэргэ дьиҥнээх настаабынньык быһыытынан иитэр үлэтэ буолар. Дьону үөр.
II
аат., кэпс.
1. Тыйаатырга көрөөччүлэр иннилэригэр артыыстар оонньуур сирдэрэ. ☉ Сцена. Сыанаҕа тахсан, дьоһуннаахтык туттан ыллаан чаҕаарар
□ Манна, бу тыйаатыр сыанатыгар, төрүөхтэрэ кэнэҕэски модун талааннар. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа, литературнай айымньыга кэпсэнэр сабыытыйа быстах түгэнэ, көстүүтэ. ☉ Эпизод. Быраһаайдаһыы сыаната