сыһ. Иннин-кэннин көрүнэн, сэрэнэн, суоттаан-толкуйдаан; бытааннык, дуоспуруннаахтык. ☉ Осторожно, осмотрительно; солидно, степенно
[Үстүүн] Ааҕан үктээн хардыылыыр, Ахсааннаахтык саҥарар. Күннүк Уурастыырап
Ааҕан хаампыт, ыараабыт, Ачыаһырбыт дарханы Хайаан эдэр диэххиний, Хаҥыл суолга илдьиэҥий?! С. Данилов
[Тойон] маа бэйэлээх аат аҕай харата алтахтыыр, ааҕан хардыылыыр бэйэтэ, кутталыгар, атын үлүгэрдик тибигирэтэн хаалла. Н. Заболоцкай
△ Тылы биир-биир бытааннык этэн (саҥар). ☉ Медленно выговаривая, растягивая слова (говорить)
Мария! Эн оҕолоргун илдьэ Тусневскайга көһөөр, — диэн биирдии ааҕан саҥара-саҥара, кыһыл бытыктаах кубарыччы куурбут эбирдээх сирэйин ханньары тартаран, өлүөх курдук буолан барда. Эрилик Эристиин
♦ <Ким да, киһи> ааҕан сиппэт — аата-ахса суох элбэх, киһи ааҕан муҥурун булбат. ☉ Не поддающийся исчислению, бесчисленный
Кини [Даарыйа эмээхсин] туох да ааҕан сиппэт үгүс, араас көрүдьүөстээх, уустук хоһуйуулаах, таабырыннаах. Амма Аччыгыйа
Скульптордар төһөлөөх үгүс табаны кыһан-чочуйан оҥорбуттарын ааҕан сиппэккин. В. Гаврильева

сыһ. Барыстааҕын, ордук туһалааҕын төгүрүччү ыараҥнатан. ☉ Расчетливо, с расчетом, считая выгодным, более полезным (делать что-л.)
«Хотуой, хата эн ааҕансуоттаан кэргэн тахсаар», — муннук остуолга олорор дьахтар төбөтүн өндөппөккө эрэ сүбэлээччи буолла. Сэмээр Баһылай

I
туохт.
1. Суруллубут сурук бэлиэлэринэн тыллары, этиилэри холбооттоон таһааран өйдөө. ☉ Читать что-л. написанное. Доргуччу аах. Искэр аах. Хаһыаты аах
□ Сережа нэдиэлэни быһа уочараттаан, бэҕэһээ дьэ уларсыбыт кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык «тап» гыннарда. Н. Лугинов
Оксана кумааҕытын тэниччи тардатарда, онно туох суруллубутун ааҕан барбыта. Суорун Омоллоон
2. Ханнык эмэ айымньыны, тиэкиһи өйгүттэн эт. ☉ Произносить, декламировать какой-л. текст
Саргылаана хоһоону ааҕарга үөрэнэ сырыттаҕына табаарыстара бэркэ хайгыыр этилэр. Софр. Данилов
Тойон туох баар билэр малыыппатын ааҕа истэ. Эрилик Эристиин
3. Кими эмэ үөрэтэн, такайан тыл эт. ☉ Наставлять, поучать кого-л.
Ситэри иһит! Аны мин эйиэхэ нотация ааҕарым да биллибэт. Софр. Данилов
Чэ, ээх, үчүгэй, өйдөөх, куолуһут киһи буоллаҕыҥ, дириҥник хорутан эн миэхэ сокуон ааҕыма. М. Доҕордуурап
4. Дьон, аудитория иннигэр тахсан кэпсээ (үксүгэр научнай, общественнай ис хоһоонноох тиэмэҕэ). ☉ Излагать, рассказывать перед аудиторией (обычно на научные, общественные темы)
Кавказка лиэксийэ ааҕан бараммын, биир ыйга Крымҥа ааҕа кэллим. Амма Аччыгыйа
Быһаарбатахтар кинилэр Арай туохха дьоҕурдааҕын, Быһата «сах» ону билэр, Сатаабат дакылааттыырын, Лиэксийэ да ааҕарын. И. Гоголев
5. Кинигэ, сурук ис хоһоонун үөрэтэн билиини ыл, билиини ыларга дьулус. ☉ Стремиться к усвоению знаний, изучая содержание написанного
Киэһэ дьиэҕэ хаайтараллар Оҕо аймах ааҕа, Остуол тула чуумпураллар Оонньуу, уруок ааҕа. Дьуон Дьаҥылы
Устурууксуйа кинигэтин үөрэхтээхтэр Уруок курдук аахтылар. С. Васильев
6. Тугу эрэ бил, мындырдаан сирийэн көрөн быһаар. ☉ Осваивать, постигать что-л. Тула өттүбүн геолог буолбут киһи тааһы ааҕар хараҕынан көрөргө кыһаллабын. П. Аввакумов
Санаабар саһылы сойуолаан, Кыраһа суругун ааҕабын. С. Данилов
Көмнөх хаарым кырсыгар Көтөр-сүүрэр суолун Күн тура ааҕар уурайда. Н. Тарабукин (тылб.)
7. Туох эмэ ахсаанын чуолкайдаан быһаар. ☉ Определить количество кого-чего-л., считать количество чего-л.
Харчыны аах. Ааҕан таһаар. Халлаан сулуһун аахпыкка дылы (өс ном.). Сарсын тугу-тугу атыылаһарын, бытархай иэһин төлүүрүгэр, тардыытыгар төһө харчыны ордорон таһаарарын, кыайан ааҕан таһаарбата. А. Софронов
Ньукууһа Сыҕаайап биир милииссийэлээх киирэн, бары «күүс өттүнэн оттоммут» сирдэр бугулларын ааҕан, аакта оҥордо. Амма Аччыгыйа
Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. «ХС»
△ Тустуспа предмети, хайааһыны кэриччи сирийэн, болҕойон көр. ☉ Внимательно рассматривать ряд предметов, действий, изучая, считая их
Ынах хомуйа сылдьан, ол-бу оту-маһы ааҕаллара, олорго араастаан аат биэрэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бу сайын Маппыайабыс дойдутугар кэлээт, ыҥыыр атынан кэлэн Чөркөөҕү сирдэри-буордары, тыалары-хонуулары, отун-маһын төрдүн ааҕа көрбүтэ. Бэс Дьарааһын
[Хамыыһыйа чилиэннэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
8. Кимиэхэ, туохха эмэ ханнык эрэ быһаарыыны, түмүгү биэр, кими-тугу эмэ тугунан-ханныгынан эрэ билин. ☉ Считать, полагать, допускать что-л. каким-л.
Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүн да соччо кырасыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
Эйигин күндү ыалдьыппынан ааҕарым, Билигин күндү уолбунан ааҕабын. И. Гоголев
Поэттары өрүү үлэлээбэт Күүлэй дьонунан ааҕаллар, Арай бэйэбит билэбит: Үлэҕэ сааспыт сарбыллар. С. Данилов
♦ Өҥө (үтүө) аах сөбүлээб. — туох эрэ үтүөнү, өҥөнү оҥорбуккун (үксүгэр кыраны, солуута суоҕу) куруук санатан, онуоха харданы эрэй. ☉ Постоянно напоминать об услуге (обычно незначительной), оказанной кому-л., чтобы получить за это мзду, плату
«Ким туһугар үлэлиигин? Өҥө ааҕан, кимтэн хайҕал ылаары гынаҕын?» — Өрүүсэ хадьардык ыйытта. А. Сыромятникова
«Биһиги хотоммут баар буолан, сылаас оттоох долборукка төрөөн киһи буолбутуҥ!» — диэн үтүө ааҕара. Эрилик Эристиин
◊ Ааҕар саала көр саала
Бибилэтиэкэ ааҕар саалатыгар киһи аҕыйах этэ. СБТТ. Аахпыттан суруйуу — аахпыт тиэкис ис хоһоонун өйтөн суруйуу. ☉ Изложение (вид письменной работы в школе)
Өйдөөбүттэрин сааһылаан кэпсиир сатабыллара төһө сайдан иһэриттэн көрөн, аахпыттан суруйууга холонуу саҕаланар. КИИ МКТТҮө
II
көр аакта
Аах суруктарын Аахтара биэртэригэр, Аа-дьуо ааҕан баран: «Мэлдьэспэппин, билбэппин», — Ити курдук этэн, Илии баттаан биэртэ. А. Софронов
Биригээдэлэргэ сэптэрин-сэбиргэллэрин уонна үлэһит көлөлөрүн ааҕынан туттартаатыбыт. Эрилик Эристиин
Туох баар малбын, сүөһүбүн, харчыбын булла, уоппустаан судаарыстыбаҕа ыларга аах оҥордо. М. Попов
III
эб. Кэккэ предметтэри түмэн, холбуур суолтаны көрдөрөр (үксүгэр дьон бөлөҕүн түмэн этэргэ тут-лар). ☉ Выражает конкретную собирательность, т. е
данный предмет при помощи аах обозначает совокупность определенных предметов (часто употр. при обозначении определенной группы людей). Эдьиийим аах хантан немецтии хаһыаты ылбыттара эбитэй? Софр. Данилов
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Мин аҕам аах кэлэн өтөххө саспыттарын, бандьыыт ол диэки барбытын [ийэбэр] оргууй сибис гынным. Н. Заболоцкай
Торуой уола аах ураһаттан таҕыстылар. Н. Павлов

1. сыһ. Тугу да аанньа өйдөөбөттүк, толкуйдаан быһаара охсубаттык, дөйбүт курдук (үксүгэр ыарыыттан, айдаантан-күүгээнтэн, олус сылайыыттан эҥин). ☉ Оглушенно, отупело (чувствовать себя — обычно от болезни, усталости, шума-гама, непривычной обстановки)
   Бүгүн мунньахха, мэйиитэ үллэҥнии-үллэҥнии, төбөтө дыҥ курдук буолан, өйө көтөн, дөйөн олорбутун бэркиһэннэ. Акаары дьон саастарын тухары итинник аах-маах сылдьар буоллахтара. Болот Боотур
   [Маайалаах] иккиэн долгуйан, аах-маах буолан хаалбыттара. Соһуччута бэрдэ. П. Аввакумов
   Бүгүн күн киниэхэ уопсайынан хаһан даҕаны күүппэтэҕин иһитиннэрдэ. Мэктиэтигэр дөйүөрбүт курдук, аах-маах баран хаалла. Тумарча
2. даҕ. суолт. Түргэнник толкуйдуу, быһаара охсубат, дөйбүккэ маарынныыр, аҥатах. ☉ Туго, тяжело соображающий; как бы оглушенный; глуповатый, глупый. Аах-маах уол. Кини эдэр эрдэҕиттэн аах-маах
   ср. тюрк. акмак ‘глупый, дурак’

сыһ. Куһаҕаннык, куһаҕан, мөкү өттүнэн (санаа, аҕын). ☉ С дурной, неприглядной стороны, по-дурному (думать, вспоминать кого-л.)
Аахчуох санаамаҥ! Аах-чуох ахтар буолаайаҕыт! ПЭК СЯЯ

аат., анат. Муҥур оһоҕос төбөтүттэн тахсар кылгас суон оһоҕос. ☉ Слепая кишка, аппендикс
Муҥурдаах ыарыыта.  Маайа муҥурдааҕа сытыйан, киһи буоларын ааһа охсубут. Амма Аччыгыйа
Кыра оҕо муҥурдааҕа улахан киһи муҥурдааҕыттан кээмэйин э н и т эҕэ һ э с уох. ИБГ ДьОЫа
Муҥурдааҕа тэстибит оҕону …… нэһиилэ өрүһүйбүттэрэ. «Кыым»

I акт; аахта оҥор = составить акт, заактировать.
II частица, придаёт нек-рым именам собир. знач.: аҕам аах мой отец и его семья, мой домашние; күтүөппүт аах семья нашего зятя; ийэм аахха сырыттым я был у матери (в её доме, семье).

глупый, бестолковый || глупо, бестолково; аах-маах уол глупый парень; аах-маах тыллаһар он говорит бестолково.

редко худо, лихо; аах-чуох санаамаҥ не поминайте лихом.

1) читать, прочитывать; кинигэни аах = читать книгу; 2) считать; вычислять; биирдии аах = считать по одному; ааҕан таһаар = вычислить; ааҕан көр = посчитать, высчитать; ааҕа бил = знать наперечёт (каждого в отдельности); ааҕа көр = рассматривать в отдельности; халлаан сулуһун аахпыкка дылы погов. всё равно, что пытаться сосчитать звёзды на небе (т. е. заниматься бесполезным, неосуществимым делом); 3) считать кем-л., за кого-л., причислять к кому-чему-л.; кинини үчүгэй үлэһитинэн ааҕаллар его считают хорошим работником.

cf аак n. document, paper; аах= v. to read

a. stupid

v. to read