с. разг. 1. (ад, адский огонь) аат уота; 2. (сильный зной) кутаа, уот үөһэ; 3. перен. (место боя, ссоры и т. п.) уот үөһэ.

даҕ.
1. Алдьархайдаах, сүрдээх куһаҕан, ынырык. ☉ Страшный, ужасный, жуткий, чудовищный
Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бочуона саҥас харбыт курдук буолла. Кыыһа иэдээннээх тылы эттэ. Саха киһитэ тыыннааҕын, бу орто дойдуга баарын тухары эппэт муҥ тыла. А. Сыромятникова
Хаайыыга доҕорум уол оҕоломмут. Дьэ, онно фашистар иэдээннээх быһыыны оҥорбуттар. Мин ону санаатахпына, ааспыт сүүрбэ биэс сыл устатын тухары сүрэҕим умайар. «ХС»
2. Олус улахан, наһаа сүрдээх (хол., сут, эрэй уо. д. а.). ☉ Ужасный, адский, жестокий (напр., голод)
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол курдук баран иһэн көрдөҕүнэ, биир сиргэ иэдээннээх эккирэтии буолбут эбит. Амма Аччыгыйа
[Ыттар] аттаах туора дьону оччо көрбөтөх баҕадьылар иэдээннээх моргуору тартылар. Л. Попов
Охсуһуу омуннааҕа, эттэһии иэдээннээҕэ манна турбут. В. Ойуурускай
3. Сордоох, табыллыбатах оҥоруулаах. ☉ Несчастный, злополучный, бедовый
Иккиэйэх сэппэрээтэри Эн миэхэ биэрдэххинэ, Эппиэккэ тардыллар Иэдээннээх дьыала. П. Тобуруокап
Убаай, бу хайдах буолаҕын? Оо, иэдээннээх сүөһүнү илдьэ сылдьаҕын, доҕор. А. Сыромятникова
Бааһынаҕа, оҕуруокка үүннэҕинэ, быалык от өлөн биэрбэтинэн иэдээннээх абааһы ээ. П. Егоров

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.