нессв. что, разг. адаарыт, адьырыт, арбат.

адьырыт диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Ыттар] биллэрдик долгуйан, арҕастарын түүтүн адьырыппахтыы, уон араас куолаһынан ыйылаан, ньуу-ньаа буолан ыллылар. Н. Заболоцкай

дьүһ. туохт. Арҕаһын түүтүн туруор, адьырыт (кыыл туһунан). ☉ Быть взъерошенным, вздыбить шерсть (о животных)
[Куоскалар] Көҕүстэрин бөгдьөтөн Күкээритэн турбуттар. Т. Сметанин

сыһ. Киһи куттаныан, дьулайыан курдук. ☉ Грозно, устрашающе
Ыраахтааҕы аатыттан суостаахтык дибдийэн, ыҕарыйан Тойоттор дьаһаах төлөтөллөрө. И. Гоголев
Кини аата өстөөххө аптамаат тыаһыныы суостаахтык иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ кырса оҕолоруттан көҥөнөн үрэн чардыргыы-чардыргыы, арҕаһын түүтүн адьырытан, тиистэрин суостаахтык килэтэн, утары сүүрэн кэлэ-кэлэ төттөрү куотара. И. Федосеев
△ Кыыһыран, кыйаханан. ☉ Сердито, гневно
«Ыты сибилигин таһааран ытан кэбиһиэххэ!» — Ким эрэ суостаахтык ордоотоото. И. Гоголев
«Түрмэҕитин хампы сыспыт киһи баар ини!» — диэн ким эрэ суостаахтык хаһыытыыр. А. Фёдоров
«Саҥарба! Эйигиттэн ыйытыллыбат!» — Кузьмин суостаахтык көбдьүөрбүтэ. С. Никифоров

1. аат.
2. Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр тириилэрин бүрүйэ үүнэр сымнаҕас бүрүөһүн, сабыы. ☉ Шерсть, мех (у животных); пух, пушок, перья (у птиц)
   Күтүр улахан эһэ, кыыһыран арҕаһын түүтүн адьырыппытынан ардьыгыныыардьыгыныы сүүрэн маҕыйан иһэр эбит. Т. Сметанин
   Түү сүөһүнү тымныыттан уонна бааһырыыттан харыстыыр. СИиТ
   Кус дабыдалларын төрдүттэн хаантан чопчулаһа силимнэспит түүлэрин сэрэнэн араартаата. «Чолбон»
   △ Оннук сабыы, бүрүөһүн биир утаҕа. ☉ Пушинка, шерстинка
   Сыттыгын түүтэ баттаҕар иилистибит. Амма Аччыгыйа
   Кыра түү сыстыбытын бэркэ кыһанан ыраастаабыта. А. Фёдоров
3. Киһи тириитин сорох өттүн сымнаҕас биитэр хатыылаах бүрүөһүнэ, сабыыта. ☉ Волосяной покров некоторых частей тела человека
   Ханан да түү сыстыбатах малаҕар сирэйдээх лааһайбыт оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Сирэйэ барыта бар түү. Күннүк Уурастыырап
   Перовскай курданарыгар диэри сыгынньахтаммытыгар, түөһүн хойуу түүтэ көһүннэ. Л. Попов
4. Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр таҥастаммыт тириилэрин сымнаҕас бүрүөһүнэ, сабыыта. ☉ Обработанный мех, шерсть, пух животных и птиц
   Саҕынньах сиэхтэринэн даллас гыныытыгар, түүтэ ыһылла түстэ. Амма Аччыгыйа
   Кини сонун түүтүн таһыгар гына тикпиттэрэ. Суорун Омоллоон
   Түүтэ баранан эрэр сылгы тыһа этэрбэстэрин тэбээн тибиргэтэр. М. Доҕордуурап
5. кэпс. Үүнээйи киһи хараҕар көстөркөстүбэт сымнаҕас бүрүөһүнэ биитэр сиэмэтэ. ☉ Пух, пушинка (растения)
   Мин түннүгү ыйбытым, онно күп-күөх халлааҥҥа тирэх түүтэ көтөрө. ЫДЫа
   Мастар быыстарынан маҥан түүлэр көтөллөр. «Чолбон»
   Сквердэр тирэх мас ньаарсын түүтүнэн бүрүллэллэр. «ХС»
6. даҕ. суолт. Таҥастаммыт түүлээх тирииттэн тигиллибит (хол., тас таҥас) көтөр түүтүттэн оҥоһуллубут (хол., сыттык). ☉ Сшитый из шерсти шерстяной, пуховый (напр., о верхней одежде); изготовленный из пуха, перьев (напр., о подушке). Түү үтүлүк. Түү этэрбэс. Түү мээчик
   □ Хаппытыан сааһыгар таҥныбатах түү таҥастаммыт. А. Софронов
   Тогойкин сааны туппутунан остуолга кэлиитигэр Өкүлүүн түү былааты бүрүнэн таһырдьа тахсан барда. Амма Аччыгыйа
   ♦ <Кур> түү курдук кэпс. — бэрт кэбэҕэстик, кыһалҕа оҥостубаттыы. ☉ С большой лёгкостью, запросто, играючи
   Баһыахтыыр Балбаара дьулааннаах Сыллай Луханы кур түү курдук этэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кэлиҥ эрэ бэттэх, тустуоҕуҥ, эһигини баҕас кур түү курдук быраҕаттыа этим. Эрилик Эристиин. Түүтүн үргээ — кими эмэ улаханнык мөх-эт, саҥар, кириитикэлээ. ☉ соотв. дать дрозда
   Ыстатыйаны муньахха дьүүллээтилэр, түүбүн үргүүр былааннаахтар. В. Яковлев
   Буҕаалтыр Кутуукап, хонуу үлэһитэ Даайыс тыл эттилэр, Матаҥныырабы түүтүн үргээтилэр. В. Протодьяконов
   ◊ Ньуолах (көп) түү — тирии кырсыгар баар чараас, ньаарсын түү. ☉ Подшёрсток. Кыыс куһун ньуолах түүтүн үргүү олорор. Обот түү (быччархай) көр обот. Ийэтэ кыыһыгар үргүү олорор куһун обот түүтүн көрдөрдө
   □ Куһу ылаат обот түүтүн үргээт, үрүсээкпэр уктабын. Далан
   др.-тюрк. тү, түк, түт, тюрк. түк

1. аат.
2. Кыыл, сүөһү сиһин илин өттө; балык көхсө. ☉ Холка, хребет, передняя часть спины зверя, скотины; спинка рыбы
   Арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат (өс хоһ.). Бурҕалдьы кэҥээтэ, оҕус арҕаһыгар мүччү ыстанан таҕыста, оҕус арҕаһын аста. Амма Аччыгыйа
   Муҥха ийэтин туһунан уу дьирибинэс, балык өрөҕөтө туртас гынар, арҕастара хараарыҥнаһаллар. Н. Габышев. Тэҥн. саал
   ср. тюрк. арха ‘хребет, холка’
3. Киһи көхсө. ☉ Спина человека
   Хачыгыр үлэтин тиэтэтээри көхсүн этитэн, үрдүк арҕаһынан өрө дьогдьойон таҕыста, ытыһыгар силлээн баран, төттөрү-таары суураламмахтаата. Эрилик Эристиин
   [Саллаат] «Ынырык, бырааттар, ынырык Аат айаҕар иһээхтиигит», — диэн ботугураата. Арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
   Ийэ көлөһүнэ Иэнинэн саккыраата, Аҕа көлөһүнэ Арҕаһынан саккыраата. В. Лебедев (тылб.)
4. көсп. Хайа, сыыр субурҕатын үөһээ өттө, сиһэ. ☉ Верхняя часть, хребет далеко тянущейся горы, возвышенности
   Хайалар арҕастара мууһунан, тыбыстымныынан кынчарыһа тураллар. Н. Заболоцкай
   Томтордор арҕастара кыһыл саһыл кылааныныы кылбачыһаллар. А. Федоров. Ааттаммат кыыл тугу да тумнубакка, туохтан да тохтообокко, мыраан арҕаһын хайа охсон, иннин диэки түһэ турбут. Л. Попов
5. даҕ. суолт. Уһун субурхай уонна үрдүк. ☉ Высокий и вытянуто-длинный. Ол ыраах арҕас тыа көстөр
   □ Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   ♦ Арҕаһыҥ түүтүн адаарыт (туруор) — кыыһыр, уордай (киһи туһунан). ☉ Сердиться, гневаться (о человеке)
   Оттон мин буоллахпына, арҕаһым түүтүн адаарыта түһээт: «Сааныма, доҕор!» — диэн дьорҕойдоҕум ити! Амма Аччыгыйа
   Мин, били маҥнай арҕаһым түүтүн туруорбут киһи, кэнники харахпын өрө көрбөккө, көмүскэнэр эрэ айдааҥҥа түспүтүм. «ХС». Арҕаһыттан тэһииннээх фольк. — «өлөн-охтон биэрбэт ыйаахтаах, үрдүк айыылартан өйөбүллээх» диэн Орто дойду дьонун хоһуйан этэр арахсыбат эпитет. ☉ Воспевающий людей Среднего мира постоянный эпитет со значением «предопределенный для жизни, имеющий поддержку высших божеств»
   Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа, Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар Олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [Иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай. Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээ — таптаабыккынан дьаһай, тойорҕоо, муҥнаа. ☉ Распоряжаться по своему усмотрению, проявлять свою власть, мучить
   [Баҕа:] Бахбах баҕа буоламмын, Күтэр эрэйдээҕи Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлээммин, Баран иһээхтиибин, оҕолоор! Суорун Омоллоон
   Мордьо күтэр муҥнааҕы, Муннун-уоһун мускуйан, Үрдүк арҕаһыгар үҥкүүлүүрүм Үчүгэйин баҕаһын. С. Данилов
   ◊ Аан дойду арҕаһа поэт. — аан дойду үрдүк сирэ. ☉ Высокое место земного шара
   Аан дойду арҕаһыгар холуллар Адаар көмүс хайалардаах, Киэҥ ийэ дойдулаахпыт. С. Васильев
   Аан дойду Арҕастарынан аатырбыт, Аарыма хайаларбыт Аттаан турар оҕо Атыллаан ааһыаҕыныы аччаатылар. П. Тобуруокап. Арҕас отуу түөлбэ — сис маһы икки өттүнэн өйөннөрүллүбүт эркиннээх отуу. ☉ Двускатный шалаш
   Мин, сытыйан дордойбут плащпын кумуччу тутта-туттабын, арҕас отуу түгэҕэр кирийэбин. Софр. Данилов. Арҕас түүтэ — кыыл, сүөһү сиһин илин өттүн түүтэ. ☉ Шерсть передней части спины зверя, скотины
   Баабыр өрүһүнэн, кыыл түөһүгэр чоройо сылдьар үҥүү угуттан ылан баран, нөҥүө илиитинэн эһэ арҕаһын түүтүттэн харбаата. Н. Заболоцкай
   «Ар! Ар! Акаары үөдэн!» — диэтэ, Арҕаһын түүтүн адьырытан таһаарда. Р. Баҕатаайыскай. Арҕас хайа — уһун сис хайа. ☉ Горная цепь, хребет
   Үрэх уҥуоргу кытылын батыһа арҕас хайалар үллэрэҥнэһэн бара турбуттар. Амма Аччыгыйа
   Мин түргэнник хааман арҕас хайа курдук үрдүк быһыт диэки баран истим. Суорун Омоллоон. Үрдүк арҕас — 1) туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Вершина, верхушка чего-л.. Сайа тахсан кэлбит Саҥа дьылым барахсан, Эн үрдүк арҕаскар Үгүс эрэл үөскээтэ. Нор. ырыаһ. Тугун муодата буолла — аҕыс тараҕай дьааҥы үрдүк арҕаһыгар үс хонуктааҕыта саа уоһугар турбут, Быыпсай оҕонньор таҥнары көрөн олорор эбит. П. Ойуунускай; 2) ким эмэ көхсө, санна (аһынан эбэтэр сиилээн этэргэ тут-лар). ☉ Спина, плечо кого-л. (употр. при выражении жалости или осуждения)
   Кини уу-хаар баспыт хараҕар саллар сааһын тухары, үрдүк арҕаһынан сүкпүт эрэйэ, субу элэҥнээн көстөргө дылы гынна. М. Доҕордуурап
   Бу тылы истээт тойон хонос гына түһэн, үрдүк арҕаһынан дьогдьойон таҕыста. Эрилик Эристиин