туохт.
1. Ис-искиттэн илбистэнэн саҥар, ыллаа (ордук ойууну, удаҕаны этиллэр). ☉ Говорить, петь страстно, вкладывая в слова особую магическую силу (в основном о шамане, удаганке)
Саргылаах күҥҥүт салаллыбытын туһугар Санаам таайарынан Сахалыы дьалыһыйан Алҕаатаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин - Уруй-айхал буоллун! А. Софронов
[Тыаһааны удаҕан:] Дьалыһыйа албаан, энэлийэ эккирээн, испэр киирбити таһаарар күнүм буолла. «Чолбон»
2. Түргэнник, дохсуннук хамсаа, хамнан. ☉ Двигаться стремительно, порывисто
[Муора] Хааны көрбүт Хахай кыыллыы Харса суохтук Хаһыытаата, Дьалкыһыйда, Дьалыһыйда, Таһымнаата. Күннүк Уурастыырап
Томтоһуйа устан долгуһуйар Ийэлэр - улуу өрүстэр, Үргүүк табалардыы дьалыһыйар, Аллаах, бардам таас үрэхтэр. Бу биһиги, сахалар, сирбит. И. Эртюков
Хаһан эмэ кымньыытын хамнаттаҕына ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»

I
албаа диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт, Ылламмыт, Кыайыынан албаммыт Кыһыл былаахпытын Сэттэ муора ардыгар Тилэри ыйаабыппыт. А. Абаҕыыныскай
Албаммыт, таптаммыт ат сылгы, быраһаай! Күннүк Уурастыырап
II
даҕ., үрд. Аатырбыт, бэртээхэй, уһулуччулаах (үксүгэр поэз. тутлар). ☉ Славный, отменный (обычно употр. в поэз.)
Үтүө кэскил, Үөрэхбилии, Албан үлэ, Айар идэ Аана биһиэхэ аһаҕас. А. Абаҕыыныскай
Манна куйаар да салгыҥҥа, эрэл уота, эн албаҥҥын!.. И. Чаҕылҕан
Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы …… Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтыы Тураарыҥ! С. Зверев
△ Ыар-нүһэр. ☉ Священный, тяжкий (о клятве)
Албастаах санааттан талыллан тахсыбыт албан андаҕартан ордук ыарахан бэлиэ тапталга баар буолуо диэбэппин. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Албан уккуйан (алкыйан) фольк., үрд. — 1) ким, туох эрэ туһа диэн анаанминээн, ыарахан сындалҕаннаах айаны тэлэн (ханна эрэ дьулус, кэл-бар). ☉ Во имя кого-чего-л. преодолевая труднейший путь (идти, ехать, устремляться куда-л.)
Күөх муох таҥастаах Көй Боллох тойоҥҥо аат ааттаан, албан уккуйан киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойду Алыс адьырҕалара Албан алкыйан ааҥнаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураты дойдулартан Атын аартыктартан Аат ааттаан, Албан уккуйан Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев; 2) анаан-минээн сиһилии, ыатаран (ааттаа — үксүгэр олоҥхоҕо дьулааннаах, улуу күүстэри). ☉ Проникновенно, подробно, с особым пристрастием (называть, перечислять великие и грозные имена в олонхо, что может быть чревато тяжелыми последствиями)
Аллараа адьарай аймахтарын Аҥаарыйар атыыр ааттаахтарын Албан уккуйан тураммын Ааҕан таһаардахпына [АанДьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит]. П. Ойуунускай
◊ Албан аат үрд. — үрдүк хайҕалынан киэҥник биллии (уопсастыбаҕа, норуокка уһулуччулаах үтүөнү оҥорон). ☉ Громкая слава; широкая известность (обычно о людях, имеющих выдающиеся заслуги перед обществом, народом)
Өрүү мин түүлбэр киирэр, Өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айылҕаны баһылыыр Албан ааттаах үлэлээх Суола, Суола дьонноро, Сураҕырыҥ — аатырыҥ! С. Зверев
Ийэ дойду чиэһин, Кыайыы, көҥүл иһин Кыргыһан Охтубуттарга Албан аат, норуот махтала! А. Абаҕыыныскай. Албан аат кулууба — өрөбөлүүссүйэ, үлэ уонна сэрии бэтэрээннэрин түмэр тэрилтэ. ☉ Клуб Славы (общественная организация, объединяющая ветеранов революции, войны и труда)
Албан аат кулуубун оройуоннардааҕы тэрилтэлэрэ улахан кыһамньыларын уураллара эрэйиллэр. «Кыым». Албан аат музейа — өрөбөлүүссүйэ уонна сэрии кыайыыларын көрдөрөр аналлаах музей. ☉ Музей, посвященный победе в революции, Гражданской и Великой Отечественной войне
Тиксии орто оскуолатыгар киирдэххэ албан аат музейыгар хараҕыҥ хатанар. «ББ». Албан ааттаа — үтүө дьыаланан аатырт; уруйдаа, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять
Субу сиргэ олорорго Уотта оттуҥ, маста мастааҥ — Субу сири өрүү хайҕааҥ, Өлбөт-сүппэт албан ааттааҥ! Күннүк Уурастыырап
Биһиэхэ, ама, аҕыйах үһүө — Аҕа дойдутун албан ааттыыр Оҕо сааһыттан соруммут? С. Федотов
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). Албан ааттан көр албан аатыр. Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. С. Зверев
Айхал этэбит ньургун дьоннорго — Өлөр өлүүнү кыайбыттарга, Төрүүр дьиэттэн албан ааттанарга Анал пааспар ылбыттарга. И. Эртюков. Албан аатыр — үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник билин, уруйдан, айхаллан. ☉ Быть прославленным, получать широкую известность, громкую славу (своими большими добрыми делами)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан бүтүн аан дойду култууратын сайдыытыгар саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөн, аартык ахсын атыыр оҕус курдук лаҥкыначчы айаатыыр албан аатырбытын туһунан көбө-саба кэпсээн кэҕийэр, ыллаан чоргуйар. Болот Боотур
Кырдьаҕас хомуньуус бэтэрээннэр ыччат ортотугар аҕа көлүөнэ албан аатырбыт бойобуой уонна үлэҕэ үгэстэрин пропагандалааһыҥҥа көхтөөхтүк кытталлар, үгүс сыраларын, билиилэрин-көрүүлэрин биэрэллэр. «Кыым». Албан аатырыы — улахан үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник биллии, уруйданыы, айхалланыы. ☉ Широкая известность, громкая слава
Үлэҕэ баар — албан аатырыы, Үлэ — ырыа, үлэ — үөрүү. Дьуон Дьаҥылы
Албандьаһах аат көр албан аат. Ат тиийиэҕинэн албан-дьаһах аат (өс ном.). Аартык тиийиэҕинэн Албан-дьаһах ааккын Ааттаан эрэбин, Суол тиийиэҕинэн Суон-модун сураххын Сураҕалаан эрэбин! П. Ойуунускай
Туох да өйдөппөт билигин Аар Гудал албан-дьаһах аатын, Кини кэрэ Тамаратын! М. Лермонтов (тылб.)
III
аат., түөлбэ. Дьаҥ, ыарыы. ☉ Эпидемическая болезнь, эпидемия.

I
аат.
1. Араас предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир тыл; ким, туох эмэ тылынан туох дэнэрэ, бэлиэтэнэр тыла. ☉ Слово, называющее предмет, понятие, явление; имя, название кого-чего-л.
Тэтиҥ, тирэх, кытыан, сиһик, иирэ — биһиги көннөрү дьон арааран да көрбөт, ааттарын да билбэт араас мастарбытын-талахтарбытын кини ааһыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Массыына сорох чаастарын ааттарын умнуталаан кэбиспитэ. А. Федоров. Аата таптал диэн. Эдэр саас ыарыыта. Куор курдук киһи барыта ыалдьар ыарыыта уонна өссө сыстыганнаах дииллэр. Н. Лугинов
«Эйэ», «дьол» диэн тыллар ааттарын Икки атах сүрэҕэр бигээтин. Күннүк Уурастыырап
2. Кими, тугу эмэни атын дьоннортон, атылыы предметтэртэн араарарга аналлаах тыл. ☉ Собственное имя; прозвище; кличка. Аатым Бүөтүр. Ытым аата Моойторук
□ Таал-Таал эмээхсин үс уоллаах: улахан уол аата Харах-Харах, орто уол аата Кулгаах-Кулгаах, оччугуй уол аата Мурун-Мурун
Саха фольк. Бар дьон таптаан, киниэхэ эһэтин, былыргы эр бэрдэ киһи, хос аатын иҥэрбиттэр. Онон кини биллэр аата — Эрдэлиир Миитэрэй. Амма Аччыгыйа
Аан дойду кэрэттэн кэрэтэ, Москва, эн ааккар иһиллэр. Эллэй
Ньирэйдэрбин оҕолорум курдук таптыыбын. Тус-туһунан аат биэртэлиибин. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Киһи төрөөбүт күнэ. ☉ День рождения
Биирдэ аатыгар ийэтэ уолугар бэрэски оҥорон ыыппыт. Саха фольк. Быйыл туолуом аҕыспын, Сотору мин аатым, Аччыгый буолбатахпын, — Мин аны улааттым. Баал Хабырыыс
4. эргэр. Ким эмэ таҥаратын күнэ. ☉ Именины, день ангела
Баай Бүөтүр аата күн, Бөтүрүөп күн буолуо биир хонук инниттэн дьон-сэргэ муһунна, ыраах сиртэн кэлитэлээтилэр, чугас эргин хонуталаатылар. В. Чиряев
Кини [Николай Никитин] бэйэтин аатын сылга икки төгүл, кыһыҥҥы уонна сааскы Ньукуолуннарга ылара үһү. П. Филиппов
5. Ким, туох эмэ туһунан сурах, сураҕырыы. ☉ Известность, популярность
Тоҕус улуус тухары Толомон аата туругурдун, Аҕыс улуус тухары Амарах аата аатырдын. С. Зверев
Онто да суох мин күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Өскөтүн хаһыҥы утары охсуһууну агроном сүбэтин ылынан табатык ыыттаххына, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ. Оччоҕо эн аатыҥ оройуону куоһаран, республикаҕа тиийэ тарҕаныа. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эрэ биллии-көстүү (үксүгэр саҥа дьон туһунан). ☉ Знаменитость (обычно — впервые ставшая известной)
Саҥа ааттар, талааннар арыллан иһэллэр. «Кыым»
6. Соло; чыын-хаан. ☉ Должность; звание
Трофимовка уонна Васильевка — санааларынан уонна үлэлэринэн бырааттыы дьоннорго — Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
Никита хас даҕаны бастакы разрядтаах уолаттары уонна икки маастарга кандидаты лаппа сабырыйталаан, бэйэтин ыйааһыныгар чемпион аатын үһүс төгүл субуруччу ылбыта. Н. Лугинов
Биһиэхэ ол-бу үтүөлээх ааты кэччэйбэтэх бэйэлэрэ. Сорох дьон хастыы эмэлии үтүөлээх ааттаахтар ээ. Софр. Данилов
7. тыл үөр. Предмети хаачыстыбаны, ахсааны бэлиэтиир түһүктэринэн уларыйар грамматическай бөлөх тыллар. ☉ Класс именных слов, имя. Ааттар кылаастара. Ааттар бөлөхтөрүгэр, эбэтэр кылаастарыгар, аат тыллар, даҕааһын ааттар, ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирэллэр
ср. тюрк. ат ‘имя’
♦ (Хайыыр эрэ) аакка бар (сырыт) кэпс. — бокуойа суох, тугу эрэ гынан, тугунан эрэ дьарыктанан киирэн бар. ☉ Побуждаться к чему-л., начать интенсивно и беспрерывно заниматься чем-л.
Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кэбиспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк. [Ийэтэ] бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун былаатын уһугунан соттон кэбистэ. Вася сулбу ойон туран, ийэтин уоскутар аатыгар барда. Айталын. Аакка киирбит (тахсыбыт) — тугунан эрэ дьоҥҥо биллибит, сураҕырбыт (киһи эбэтэр атын да туох эмэ). ☉ Ставший известным чем-л. (добрыми делами, дурными поступками или чем-л. примечательным — о человеке или о ком-чем-л.)
Күтүр Көстөкүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ суоһунансуодалынан аакка киирбит киһи. Эрилик Эристиин
Харсыытынан аакка киирбит Хара атыыр оҕустаахтар. Күннүк Уурастыырап
«Ала соболоох» былыр, толору эрдэҕинэ, аакка тахсыбыт баай, олус үчүгэй балыктаах күөл этэ. М. Доҕордуурап. Аата ааттаныа — бар дьоҥҥо үтүөлээх-өҥөлөөх киһи кэнэҕэс даҕаны умнуллуо суоҕа, ытыктанан ахтыллыа. ☉ Человека, имеющего заслуги перед народом, будут вспоминать с уважением, имя его не забудут
Үс саха төрүөҕэр Үөрүүлээх күнүгэр Мин ырыам ылланыа, Мин аатым ааттаныа. П. Ойуунускай
[Киирик:] Ол да буоллар, сибилигин кырдьык иннигэр өллөхпүнэ даҕаны бар дьоммор аатым ааттаныа, оҕолорум мин санаабыт санаабын толоруохтара. С. Ефремов
Мин төһө да дьадаҥым иһин, син аатым ааттаныа, бар дьонум куһаҕаннык этиэхтэрэ суоҕа. «ХС». Аата алдьанна (барда) — куһаҕан өттүнэн биллэн, урукку үчүгэй суолтата түстэ, куһаҕанынан сураҕырда. ☉ Запятнал свое имя, приобрел дурную славу (своим предосудительным или скандальным поступком)
Ама биһи буолбуппут иһин, биир айан киһитин көрөн-истэн хонноруох дьон этибит... Ити тухары Ньоондоор кулуба аата алдьаныа, ити ахсын мин аатым алдьаныа. П. Ойуунускай
Дьон саҥата сүрдээх! Оскуола аата алдьаммыт. Далан
Кыһан ээ, кыһан! Төһө да ааппыт бартын иһин, соҕотох оҕобут буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Аат ааттаан — анаан-минээн оҥостон, ким, туох эрэ иннэ диэн; кимиэхэ эрэ туһулаан, ытыктаан-бочуоттаан (кэл, бар, тылла эт эҥиннээ). ☉ Специально, преднамеренно; обращаясь к комучему-л. персонально
Эн ааккын ааттаан Айгыр дьэрэлик алгыһы Алҕаатаҕым буоллун! — Уларыйбат уруй буоллун, Улуу убаккайыам! С. Зверев
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, Аал уот иитэн, Аат ааттаан Айах туттаҕым буоллун! Суорун Омоллоон
Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини [ат сүүрдүүтүн] көрө, онтон-мантан аат ааттаан кэлбиттэр этэ. И. Федосеев. Аата-ахсаана суох (биллибэт) — олус наһаа элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый, многочисленный
Оо, улуу космос! Аата-ахсаана суох аан дойдулар Күдэн быыл курдук күдэриктийэ ыһыллаллар. П. Тобуруокап
Аата-ахсаана суох итиччэ элбэх халҕаһа массыынаҕа хайаан барытыгар гараас тутуллуой. «ХС»
Аспыт-таҥаспыт, Аата-ахсаана суох. Алыс элбэх кэмнэргэ Аҕыйаабакка, алыстыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Арай харыйа уонна бэс мастар суйдамматылар. Аата-ахсаана суох иннэлэригэр күн уотун иҥэринэн, өрүү күөх туруохтара. Л. Попов
Аата-ахса суох (биллибэт) көр аата-ахсаана суох (биллибэт). Аата-ахса биллибэт Аалыы көмүс кыымынан Айгыраччы тоҕунна [күн уота]. Күннүк Уурастыырап
Аатаахса суох биһиги [сэриигэ] көрбүт эрэйбит. И. Чаҕылҕан
Үөр табалар нөҥүө хайалар тэллэхтэригэр мэччийэ сылдьаллара, аата-ахса биллибэт хамсыыр туочукалар буолан бытарыспыт этилэр. Г. Колесов. Аат алкый (уккуй) үрд., эргэр. — үтүө-үрдүк ааттары ааттаа (көрдөһөөрү); ким эрэ үтүө-үрдүк аатын ааттаан, сыал-сорук оҥостон кэл-бар. ☉ Называть великие и грозные имена духов (умоляя их); отправляться к какой-л. знаменитости
Албаан дьаҥыдыйан, аат алкыйан баран, оҥорбут үтүөлэрин ааҕыталаата, «аныгыскы даҕаны өттүгэр аһына-харыһыйа, айылгыбытын олохтуу туруҥ!» — диэн алҕаата. Болот Боотур
Дмитриевтэр кэргэттэрэ ыраахтан аат ааттаан, аат уккуйан кэлбит ыалдьыты ис-истэриттэн үөрэн-көтөн төгүрүйэн туран атаара хаалбыттара. Ходуһа х. Аата (аатыгар, аатын) эрэ — дьиҥнээҕэ (дьиҥнээҕинэн) буолбатах, тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Только по внешности, для виду, одно лишь звание (название)
Билигин кини [Болот] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьиҥнээх үлэни ааҕыстахха, кини [Егоров оҕонньор] аатыгар эрэ кураанах дуоһунас иччитэ. Н. Лугинов
△ Нэһиилэ, арыычча аҕай. ☉ Едва-едва, через силу, нехотя (делать что-л.)
Сайыҥҥы күн уҥуоргу тыа кэтэҕэр аатын эрэ саһан, тимирэн биэрбэккэ, тардыстыбытынан бу тахсан кэлбитэ. В. Яковлев
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллараа диэки айаннаан барда. С. Федотов. Аат былдьас сөбүлээб. — ордук үчүгэй буо-ла сатаа; үчүгэй, ордук аатырарга куоталас (ордугургуур, күнүүлүүр дэгэттээх). ☉ Соперничать, состязаться в славе, известности (с оттенком зависти)
Аан дойду амырыыннаах Ааттаахтарын кытары Аат былдьаһаммын Алдьархайы таһаарбыппын. С. Зверев
Дьэ бу урууга, былыргы сиэринэн аат былдьаһан, ат сүүрдэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕо кини бэйэтигэр эрэнэр, саамай үөрэ сылдьар кэмигэр эттиҥ? Эн соруйан... Арааһа аат былдьаһаҕын быһыылаах. Н. Лугинов. Тэҥн. бэрт былдьас, күрэс былдьас. Аат быс кэпс. — киһини-сүөһүнү дьүһүннээн, хоһулаан аат биэр; сиргэ-дойдуга аат биэр. ☉ Давать прозвище кому-л. (обычно образно-характеризующее, «говорящее»); давать название местности
Абыраамап — саһыл, моҕой. Бар дьоно кинини инньэ диэн аат быспыта. Л. Попов
Сир ааттарын сыныйан, болҕойон үөрэтэр эбит буоллахха …… ханнык тыллаах-өстөөх омук кинилэргэ олоро сылдьыбытын, аат быспытын быһа барыллаан (үксүгэр чуолкайдык) билиэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ. Аат иҥмит — аат бэриллэн, олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт (ааттанааччы баҕатыттан тутулуга суох). ☉ Закрепляться, приставать (об имени — обычно независимо от воли получающего имя)
Саҥатын түргэниттэн «сэбирдэх» диэн аат иҥмит, онтукатын Уйбаанынааҕар ордук аат оҥостубут. Амма Аччыгыйа. Аат (ааты) иҥэр — ааты сыһыар, биэр. ☉ Присваивать, закреплять имя
Саҥа соломмут кытылга кыайбыт биригээдэ аатын иҥэрэргэ быһаардылар. М. Доҕордуурап
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Аат мэлигир көр аат суох. Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин. Аат суох кэпс. — олох кыаллыбат, букатын табыллыбат (төһө да кыһаллыбыт иһин). ☉ Ничего не получается, бесполезно (как ни старайся)
Маһы охтороору кэрдэн молуойдаатылар, хотутар, олук таһаарар аат суох. «ХС». Аат тиийбэтинэн аатыр — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Прославиться широко и далеко
Тимир иҥэһэлээх тиэстэн, Алтан аарыктаах аалсан, Оҕолуун-дьахтардыын орооһон, Аат тиийбэтинэн аатыран, Суол муҥунан сураҕыран, Суо ыһыах турда. С. Зверев. Аат <эрэ> харата — суолтатыгар эрэ, дьоҕойон; сөбүлээбэт буола-буола, күһэйии эрэ быһыытынан нэһиилэ; сиэрин эрэ ситэрэн. ☉ Для виду, нехотя, через силу; для видимости, проформы
Микиитэ …… сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хаастарыҥ түрдэстэн, Эн миэхэ кыыһырдыҥ, доҕоруом, Аат эрэ харата кэпсэтэн, Аан диэки хайыһан олордуҥ. П. Тобуруокап
Аат харата кэҕис гынан дорооболоһоот, эмиэ кумааҕыларыгар төҥкөйөр. Н. Лугинов. Аат хоммут — ким эмэ туһунан тыл-өс, сурах тарҕаммыт, киһи ханнык эмэ хаачыстыбатын (дьиҥнээх эбэтэр сымыйа) туһунан уопсай санаа үөскээбит. ☉ Установилось общее твердое мнение о ком-л. (порицательное или похвальное, действительное или мнимое)
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Улахан ыал оҕолорун» — Манчаары Баһылайы, Көччөх Көстөкүүнү кытары биир ыырдаах, өссө күүһүнэн, кытыгыраһынан хайаларыттан да сабырыччы үһү — диэн аат хоннорбуттара. Күннүк Уурастыырап. Ааты былдьаа — туохха да соччо көдьүүһэ суох, аата эрэ буолан (сырыт, олоҕу олор). ☉ Только по названию, одна только и слава
[Ийэм аах түҥнэри төлкөлөөбүттэриттэн] Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым эбээт, доҕоттоор! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аатын (да) ааттаппат көр аатын ааттыах (эрэ) кэрэх. Ноо, Ньукууска. Хата бэйэтинэн киирэн кэллэ. Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Сибилигин аҕай эйигин ахтыбыппыт. Г. Нынныров. Аатын ааттатыа — үтүө ыччат бар дьоҥҥо сөбүлэтэн, хайҕатан, төрөппүттэрин, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик ааттатыа. ☉ Любовь и признание молодым — доброе слово родителям
Оҕобут Октябринабыт күн сиригэр көрбүт күндү дьолбут... Ааппытын ааттатар киһибит. М. Попов
Бэйэбит төрөппүт оҕобут да суох буоллар, хайаан даҕаны, ааппытын ааттатар ыччаты булуохха диэн санаммыппыт. С. Ефремов
Бэйэбитигэр кэлэн күтүөт уол, баҕар, оҕо буолуох, ааппытын ааттатыах этэ. М. Доҕордуурап
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын, Уонна, умнуллан сүппэккэ, Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Аатын ааттыах (эрэ) кэрэх — ким эрэ туһунан этэ түһээти кытта кини баар буоларын туһунан. ☉ Легок на помине (букв. стоит только назвать его имя)
Аатын ааттыах эрэ кэрэх, Мишалара атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ сабыс-саҥа таҥастаах, эриэн тирии чымадаан тутуурдаах бу чырбас гына түстэ. Н. Лугинов
Аатын ааттыах эрэ кэрэх! Илэ бэйэтинэн бу кэллэ! Софр. Данилов. Аатын алдьат (сураҕын сууй) — 1) холуннар, баһааҕырт; куһаҕан быһыыгынан үтүө суолтатын түһэр. ☉ Чернить, хулить кого-л.; позорить, пятнать доброе имя кого-что-л. (своим предосудительным поступком, поведением)
Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, Ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ! П. Ойуунускай
Саас — үйэ тухары бу Эмис нэһилиэктэн түөкүн буолбут киһи суоҕа. Бүтүн нэһилиэк аатын алдьаппыт баҕайы. Эрилик Эристиин
[Коля:] Оо, дьэ. Эн өйдөө эбээт. Эн куһаҕан үлэҥ бүтүн пиэрмэ аатын алдьатар. С. Ефремов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолевать (и тем обесславить)
Соллоҥноох соҕотох харахтаах содуомнаах халлаан оһоллоох уолаттарын умсарарга оҥорбутум, аҥаардас харахтаах адьарай уолаттарын ааттарын алдьатарга айбытым. Саха фольк. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Аатын билбэт (умнубут) акаары — хоҥ мэйии, далай акаары. ☉ Круглый дурак (букв. не знающий (забывший) свое имя). Охтон туран баран аатын умнубут акаарыга дылы (өс хоһ.). Аатын билбэт буола (гына) — наһаа, олус, сиэри таһынан. ☉ Чрезмерно, непомерно, сверх всякой меры
Ону [көһөрүллүбүт сири] үҥэн ылаат, аатын билбэт гына байда. Эрилик Эристиин
Хайа, доҕоттоор, ааккытын да билбэт буола тоҥон кэлээхтээбиккит дии. «ХС»
Арамаан оҕонньор, аатын билбэт гына кыыһыран, тыл эппитэ. «ХС». Аатын киртит — холуннар, түһэр, түһэн биэр. ☉ Порочить, компрометировать, бросать тень на кого-что-л.
Аҕата эрэйдээх баран уолу дьонугар үҥсүбүтүн: «Хара ыт, аны биһиги оҕобутун аатын киртитэ сылдьаҕын дуо?» — диэн сирэйин таһыйан таһаарбыт этилэр. П. Ойуунускай
Бу биһиги холкуоска, ол-бу түөкүттэри түбүлэтэҥҥит, холкуос аатын киртитэн эрэҕит. Күндэ. Аатын оонньотор түөлбэ — биллэ-көстө сатыыр, аатын үрдэтэ, сураҕыра сатыыр. ☉ Домогаться известности, стремиться к популярности. Соруйан оннук гынар — аатын оонньотор буоллаҕа. (Ким туох эмэ) аатын түһэн биэр (үксүгэр «ким, туох эмэ аатын түһэн биэримэ» диэн курдук тут-лар) — ким, туох эмэ үтүө суолтатын, чиэһин түһэр (куһаҕан быһыыгынан). ☉ Ронять честь, достоинство, доброе имя кого-чего-л. (своим дурным, предосудительным поведением; обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ! Саха фольк. Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
[Мэндэ:] Сорох-сорохторбут манна кэлэн саха ыччаттарын ааттарын түһэн биэрээри гынныбыт. И. Гоголев
Аатын хараарт көр аатын киртит (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Оҕолорум, ыччаттарым, Улуу суолга бараҕыт, Саха аатын хараардымаҥ, Саалаахтан самнымаҥ, Охтоохтон охтумаҥ, Уруй-айхал! Т. Сметанин
[Сүөкүлэ:] Кини [Киирик] ыраас аатын хараарпатыгыт, кини тапталларын былдьаабатыгыт. С. Ефремов
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова. Аатын ыл — 1) саҥа суолтаҕа киир (хол., социальнай балаһыанньаҕын уларыт, идэни ыл). ☉ Оказаться в новом качестве, в новой роли (напр., стать семьянином, получить новую специальность)
Тыый, тоҕо түргэнэй? Аҕыйах хонугунан учуутал аатын ылбыт. Н. Лугинов
Аҕыйах сыл буолла туспа ыал аатын ылбыта. А. Сыромятникова
Саргылана институту бүтэрбитин туһунан дипломун кытта учуутал үрдүк аатын ылбыт курдук санаабыта. Софр. Данилов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолеть и обесславить
Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах ыспыт буолан албыннаан ыҥыран, өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах төннөн турар. Саха фольк. Уорбутун тоһутар Улуу бөҕөстө тосхойуҥ, Ааппытын ылар Ааттаах аһааччыта аҕалыҥ. С. Зверев. Аатыттан ааспыт — урукку сөптөөх, үтүө туруга сүппүт, буорайбыт; туһатыттан тахсыбыт, туһата суох буолбут. ☉ Потерять прежнее нормальное состояние; стать бесполезным, непригодным
Ынчыктыырыттан, тыынарыттан иһиттэххэ, киһи аатыттан ааспыт киһи быһыылаах. А. Софронов
Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Эрилик Эристиин
Быһыт бэйэтэ, кырдьык, бүүс-бүтүн! Ол эрээри кини, быһыт аатыттан ааһан баран, көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа. Аатыттан аһар — буорат, кими, тугу эмэни туһата суох оҥор, урукку үтүө туругун сүтэр. ☉ Вывести кого-что-л. из прежнего нормального или добротного состояния, привести в негодность
[Даайыс:] Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
Оҕобун сэрэнэн тут-хап, кыайар уола. Олус наһаалаамаҥ. Киһи аатыттан аһараары гыммыккыт. Күннүк Уурастыырап
Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа. Эрилик Эристиин. Аатыттан суох — букатын суох, баар буола да сылдьыбатаҕа. ☉ Совершенно нет, никогда и не было. Аат (ааты) ыыт — 1) куһаҕанынан, мөкүнэн сураҕырт. ☉ Навлекать позор на кого-л., порочить
Кэлэ-кэлэ, эмээхсин, дьэ Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын, Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
[Уоһук:] Сэгэриэм, кыыһырыма. Туох кистэлэ баарый? Эн ылыгаскынан аатырбыт киһи этиҥ ээ. [Токуруйа:] Ол баайдар холуннараннар, аат ыыппыттарын аайы. Күндэ; 2) дьоҥҥо үтүө өттүгүнэн билин, сураҕыр. ☉ Слыть, стать известным своими добрыми делами
Дьоллоох уол оҕо маннык героическай аармыйа буойуна буолан, өлбөт-сүппэт аатын ыытыа, кини кыайыыларыгар аатын кытта суруйтарыа. Суорун Омоллоон
◊ Аат таайсыыта — икки бөлөххө хайдыһан, аат бэрсэн (хол., үүнээйи, көтөр аатын) таайсар саха оонньуута, үгүс ааты таайбыт бөлөх кыайар. ☉ Якутская народная игра: разделившись на две группы, отгадывают прикрепленные каждому имена-названия (напр., птиц, растений). Группа, отгадавшая большее количество имен, считается выигравшей. Аат туохтуур тыл үөр. — предмети хайааһынынан быһаарар эбэтэр ааттыыр туохтууртан үөскээбит түһүктэнэр форма. ☉ Причастие
Аат туохтуурдар этиигэ кэпсиирэттэн ураты хайа баҕарар чилиэн …… быһаарыы, туһаан, толоруу эбэтэр сиһилии да буолуохтарын сөп. ДНД СТ
Аат туохтууру үөрэтэргэ даҕааһын ааты уонна туохтууру хатыланар, ол аат туохтууру ити саҥа чаастарын тэҥнээн үөрэтэр кыаҕы биэрэр. ННН СТМО. Аат тыл тыл үөр. — предмети бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыларга хоруйдуур саҥа чааһа. ☉ Имя существительное
Аат тыллар киһини, сүөһүнү, көтөрү-сүүрэри, үүнээйини, туттар тэрили, таҥаһы, веществоны уонна наука, техника, айылҕа, олохдьаһах, быһыы-майгы, хайааһын араас көстүүлэрин бэлиэтииллэр. ДНД СТ. Аатын (ааты) сүк — ханнык эмэ ааты илдьэ сырыт, ким туох эмэ аатынан ааттан (үксүгэр бочуоттаах ааты түһэн биэрбэккэ илдьэ сылдьыы туһунан). ☉ Носить чье-л. имя (обычно почетное имя — достойно)
Кыыспыт Ира холкуоһугар ыанньыксыттаан, коммунистическай үлэ ударнигын аатын сүкпүтэ, билигин университет устудьуона. П. Аввакумов
Ташкент кылаабынай уулуссата. Кини В.И. Ленин аатын сүкпүтэ үйэ чиэппэриттэн орто. «Кыым»
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: Арыт суоһар, арыт кэрэ олорбут олохпутун, «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов. Аҕатын аата — киһини аҕатын аатынан ааттааһын. ☉ Отчество. Аата Ньургун, аҕатын аата Петрович
□ Кини куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Албан аат үрд. — дьоҥҥо-сэргэҕэ уһулуччулаах үтүөнү оҥорон киэҥник биллии, үтүө, киэҥ сурах. ☉ Громкая слава
Арыт маҥан кыталык буолан Өрүү мин түүлбэр киирэр, өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айыллан, чочуллан иитиллибит Аан ийэ дойдутун араҕас сирэмигэр Аллаах ат атаҕа тиийбэтинэн, Көтөр аал кыната сиппэтинэн Кини албан аата айаарбыта. Эллэй
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Оскуолатын уонна дьиэтин икки ардыларыгар маҥнайгы көҕөҥҥө, баҕар, кини түбэһиэ эбээт, нэһилиэк үрдүнэн бастыҥ сааһыт албан аатын быйыл, баҕар, кини сүгүө эбээт. Амма Аччыгыйа. Анал аат тыл үөр. — биир предмети атылыы предметтэртэн арааран тустаан ааттыыр тыл. ☉ Имя собственное. Ахсаан аат тыл үөр. — предмет ахсаанын, чыыһыланы эбэтэр кэриччи ааҕыыга предмет хаһыс буоларын бэлиэтиир саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Ахсаан аат этиигэ хайа баҕарар чилиэн буолар, ол эрээри үксүн быһаарыы быһыытынан туттуллар. ДНД СТ. Даҕааһын аат тыл үөр. — предмет бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя прилагательное
Даҕааһын аат этиигэ быһаарыы уонна кэпсиирэ буолар. ДНД СТ. Дьоһун аат — ытык, тулхадыйбат, дуоспуруннаах чиэс, ытыктабыл. ☉ Нерушимая, прочная честь
Москва, Сталинград тулата Дьоһун ааппытын туоһулуур, Дойду туттарбыт болото Дуолан бухатыыр оҥортуур. Эллэй
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, эн суон сураххар, дьоһун ааккар, кыһалҕа тирээн кэллим. С. Ефремов
Куһаҕан аата көр хос аат. Үгүс саҥатыгар булкуллан, ыалдьыт киһи куһаҕан аатын этэн кэбиһэн баран, саатыгар, таһырдьа сүүрэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума, көр бу өлөөрү сытан куһаҕан ааппынан ыҥырдаҕа диэн, өһүргэннэ. Н. Павлов. Нууччалыы аат көр сүрэхтээх аат (аата). Сахалыы аат (аата) — саха тылынан бэриллэр сүрэхтээх аатын таһынан аат; саха сүрэхтэниэн иннинээҕи аата. ☉ Дохристианское имя якутов; имя, даваемое помимо христианских имен
Бу оҕо саас күөх от үүнэн эрдэҕинэ төрөөбүт, онон аҕата Быттааны Сүөдэр, бэркэ үөрэн, оҕотугар сахалыы аат биэрбит [Манчаары]. МНН
Сахалыы аата Мэник Миитэрэй, үөрэҕэ суох буолан баран, сытыы-хотуу тыллаахөстөөх, турбут-олорбут киһи. «ХС». Солбуйар аат тыл үөр. — аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат чопчу биир өйдөбүлэ суох, кини суолтата хайа тылы солбуйарыттан тутулуктанан, уларыйан иһэр. ДНД СТ. Сүрэхтээх (православнай) аат (аата) — христианскай православнай итэҕэл тэнийбитин кэнниттэн иҥэриллибит аата. ☉ Православное имя (после принятия христианства)
Сүрэхтээх аатым Мартыын, Айбыт аҕам Уйбаан диэн, Уйбаан уола Мартыыммын. И. Гоголев
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа. Таптал аат (аата) — киһини төрөппүттэрэ, дьонсэргэ таптаан иҥэрбит биһирэмнээх суолталаах анал аат. ☉ Прозвище, данное родителями, близкими (обычно с положительным оттенком)
— Кини [Маайа] таптал аата. — Чооруос. Онтон өһүргэнээччитэ суох. — Өйдөөтүм. Эйиэнин курдук хос аат буоллаҕа. — Суох. Миэнин курдук, таптал аата. Айталын
Кыра эрдэххинэ дьонуҥ-сэргэҥ иҥэрбит таптал аата диэн эмиэ баар. ФЕВ УТУ
Кырдьаҕастар билэллэр Уолу таптал аатынан, Оттон кэрэ дьүөгэлэр Мичээрдииллэр уоран. С. Данилов. Үрдүк аат — үрдүк чиэс, үрдүк бочуот, сүгүрүйэр ытыктабыл. ☉ Высокая честь, преклонение. Үтүө ийэ дойдутун Үрдүк аатын айхаллаан, Хоһоон бөҕөнү эппитэ, Хомус эмиэ тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Байыас буолбут дьоллоох уол оҕо доҕоруом! Билэҕин дуо, эн хайдах курдук үрдүк чиэскэ тиксибиккин, үрдүк ааты сүкпүккүн?! Суорун Омоллоон
Үрдүк ааттарын, үтүө сурахтарын алдьатыахтарын кэрэйбиттэр, дойдуларын-дьоннорун, өстөөх атаҕа үлтү тэпсэн иһэх оҥосторун көрүөхтэрин баҕарбатахтар. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Ньургун Боотур обургу, мин диэтэх дьахтар үрдүк ааппар, үтүө сурахпар кэллиҥ дуо? Ньургун Боотур. Үтүө аат — чиэс, бочуот, ытыктабыл. ☉ Честь, почет, уважение
Эн үтүө ааккар, үрдүк сураххар тоҕус халлааҥҥа тиийэ аатырдан туран туйгун ыһыаҕы туругуртубут! Ньургун Боотур
Саха буойун уолаттара Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьан үтүө ааты, үрдүк сураҕы эмиэ ылбыттар. Суорун Омоллоон
Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон боруобалаан көрөөрү аҕалбытым. Эрилик Эристиин. Харыс аат көр харыс тыл. Кинини [Уһун Күөлү] олохтоохтор өссө эбэ дииллэр. Итиннэ Уһун Күөл харыс аат, оттон эбэ — эмиэ харыс аат, өссө ытык аат. Багдарыын Сүлбэ. Хос аат — киһини дьүһүннээн, быһыы быһан ааттаабыт ааттара (үксүгэр өһүргэстээх, ардыгар ыыс дэгэттээх). ☉ Прозвище (обычно с отриц., иногда ругательным оттенком)
Ол алаас арҕаа томторугар ааттаах баай Баһылайап Охонооһой, хос аата «Туруйалаах тойоно», олорбута. Амма Аччыгыйа
Туундара дьоно бука барылара турардыынтурбаттыын балыктыы барбыттар. Арай Ньылаарыс (Бочкарев хос аата) сынньалаҥнык кэтэҕиттэн тардыстан сытар. Тоҕус уоннаах оҕонньор сытымына даҕаны. Эрчимэн
II
1. аат.
1. Христианскай итэҕэлинэн киһи өллөҕүнэ, тыыннааҕар оҥорбут айыытын иһин кута-сүрэ тиийэн муҥура суох сору-муҥу көрөр аллараа абааһылар дойдулара. ☉ Ад, преисподняя
Ууга түстүм дуу? Уокка умайдым дуу? Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Аньыылаахтар бука бары Аакка түһэн өлүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Алдьархайдаах хара тыынын ылан Аллара, аакка, умайа турар уот сымалаҕа Умса ас. С. Васильев
2. үөхс. Абааһы, адьарай, илиэһэй (үксүгэр сөҕөр, дьиктиргиир элэктиир дэгэттээх). ☉ Черт, дьявол, леший (обычно с оттенком изумления и насмешки)
Мишка буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын, «аат уола, илиэһэй киһитэ, дьэ быһа, адьарай диэтэҕиҥ», — диэн тылынан бүтэрээччилэр. Р. Кулаковскай
Ньыыкаан! Аат уола, бэдик, бу хантан-хаһан өрө күөрэс гына түстүҥ? В. Титов
Таһырдьа тахсыбытым, арай уол, бу аат тыына баара, ойуур диэки бытыгырыйа турбут. «ХС»
△ Сор-муҥ, эрэй, абааһы (кимтэн-туохтан эрэ олус мэһэйдэтэн, абааһы көрөн кыйаханан этии). ☉ Черт, проклятье (говорится о ком-чем-л. мешающем, раздражающем)
«Аат сүөһүтэ, сорбун сордоон да эрэр»,— диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
Аат көлөттөрө, син тахсан сааттыгыт дии. Суорун Омоллоон
Тохтотор да бокуой суох, Иннин хоту дьөгдьөрүтэр. Адьаһын да умса охсуох Аат тыала сэниэтин эһэр. Урсун
2. даҕ. суолт. Куттал, иэдээн, өлүү (сирэ-дойдута). ☉ Страшный, бедственный, гибельный (напр., о месте)
Бу аат дойдутуттан күрэниэххэ дэһэннэр, утуйбакка эрэ көлөлөрүн көлүммүтүнэн бардылар. Болот Боотур
[Мария:] Санаарҕаама, этэҥҥэ буоллаҕына биһиэннэрэ сотору кэлиэхтэрэ, бачча тыастара-уустара иһиллэр дьон, бу аат олоҕуттан хостуохтара. Н. Туобулаахап
♦ Аат айаҕа — аакка киирэр аан; сатана дойдута. ☉ Ворота в преисподнюю
Дьэс-чаҥ күннээх, таҥнары ыйдаах, Умсары уурбут халлааннаах, Сытыган уулаах, салыҥ буордаах Тимир иһирик ойуурдаах Аллараа дойду, аат айаҕар Аартык арыйан кини түһэр. Дьуон Дьаҥылы
Хоммут уоспутунан Хоҥнордохпутуна, Өрөөбүт уоспутун Өһүллэхпитинэ, Аат айаҕа Аппаҥнаабытынан барыа. П. Ойуунускай
Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооннор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат.
1. Үрэхтэри, өрүстэри, күөллэри, муоралары үөскэтэр дьэҥкир дьүһүннээх убаҕас. ☉ Прозрачная жидкость, образующая ручьи, реки, озёра, моря, вода
Ууга төрөөбүт, ууттан куттанар баар үһү (тааб.: туус). Уу да буолбатар убаҕас, Хаар да буолбатар маҥан, Уокка уурдахха суорҕаннанар, Сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ол убаҕас намыһах сирдэргэ мустубута эбэтэр хотооллорунан сүүрүгүрэ устара (хол., күөл, өрүс). ☉ Скопление воды в низменностях, водоём (напр., озеро) или водный поток с естественным течением по руслу (напр., река)
От-мас төбөтө эймэнэ түстэ, күүстээх холорук күөл уутун ортотунан хайа солоон, илин кытыыга курбачыйан таҕыста. Н. Неустроев
Аан дойдуга аатырбыт тутууларын — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи элэктэриичэскэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Былыргы киһи өрүс буоллун, күөл буоллун, үрүйэ буоллун, барыларын уу диэн ааттыыра. Багдарыын Сүлбэ
2. Туох эмэ симэһинэ, сүмэтэ; туох эмэ убаҕаһа, сиигэ. ☉ Жидкость, содержащаяся в живых организмах, клетках, тканях растений, сок. Хатыҥ уута. Киһи куртаҕын уута. Арыы уута. Уохта уута
□ Харытыана икки саһарчы көрбүт харахтара, …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Преһинэн виноград уутун, олива арыытын ыгаллара, ырыынакка ыарахан корзиналары сүгэн илдьэллэрэ. КФП БАаДИ
3. Сүөһү-кыыл үөскэҕэ. ☉ Зародыш животного
Итинник уонча хонуктаах аһатыыны кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар тэрийиллэр. Ол уулара улааппыт буос биэлэргэ көмөлөөх. ОГИ С
[Биэ] үһүс ыйыгар өссө улаатан уута …… киһи төбөтүн саҕа буолар. НПИ ССЫа. Тиҥэһэлэри тутан, имэрийэн-бигээн, …… түүлэрин-тириилэрин ыраастаан, сууйан-сотон, уулара ыарыырыттан көрөн аһатан, сириннэрин олохтоон төрөөһүннэригэр бэлэмниибин. Биэс т.
4. Үрүҥ көмүскэ алтан булкааһыга. ☉ Примесь меди к серебру
Уута суох көмүс. ПЭК СЯЯ
♦ Аһыы уу көр аһыы III
Ылдьаалаахха онон эмиэ Ыалдьыт дьоннор мустаннар, Атах эти алдьатан Аһыы ууну амсайан, Алыс үөрэн, айманан, Албаан-чалбаан бааттара. Күннүк Уурастыырап
«Хата, ыл, доҕоор …… Санаабын аралдьытыс, Самантан аһас», — диидии, Аһыннарбыт муҥнаах Аһыы уутуттан Кудулу-бадылы Куппахтыы олордо. Р. Баҕатаайыскай
Атыйахтаах уу курдук аймаа көр атыйах. Бу дойдуну кута курдук Күөгэлдьиччи тэбистилэр, Атыйахтаах уу курдук Аймыы үктүөтүлэр. Ньургун Боотур
Орто аан ийэ дойдуну …… атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Саха фольк. Буур кэспит уутун испиккэ дылы көр буур II. Буур харбаабыт уута — буур кэспит уутун испиккэ дылы диэн курдук (көр буур II). Па, миин диэн биэртэ — буур харбаабыт уута. «ХС»
Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I. Бастаан бэрэссэдээтэллиин икки ардыларынан уу тэстибэт этэ. Далан
Оттон киэһэ буоллар эрэ ханна эрэ сүтэн хаалаллар, холуочуйан икки ардыларынан уу тохтубат буолан кэлэллэр. П. Аввакумов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута көр көмүскэт. [Маайа:] Харыһыттарарым эрэ хараҕым уута, көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута (ытамньыйар). А. Софронов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим. Суорун Омоллоон. Мас атахтаах уу — үрэҕи икки хара тыатынан киэптээн кэлэр сааскы халаан уута. ☉ Весеннее половодье, когда водой заливаются прибрежные деревья
1979 с. сайыны өйдөөн кэлэбин. Быйылгыга да тиийбэтэр, ардах балачча түһэн, сир тот тоҥмута. Ол түмүгэр 1980 с. сааһыгар мас атахтаах уу кэлэн, Ытык Күөлү иэдэппитэ дии. «Саха с.». Уу сутун ардах аҕалар, оттон мас атахтаах ууну — сааскы халаан уута. «Саха с.». Өлбөт мэҥэ уута көр өл I. Олоҥхолорго этиллэр өлбөт мэҥэ уута баар буоллар, кус эрэйдээҕи тириэрэн, атаҕар кыһыл кыччааһыны баайан баран, көтүтүллүө этэ. Т. Сметанин
Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар, сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т. Сылбай уу көр сылбай. Үлэ дьоно сылбай ууларын утуйа сыттахтара. П. Аввакумов
Киһи балаакка тардынан утуйара, оттон ыт иччитин сылбай уутун араҥаччылаан, кыра да тыастан-уустан сэрэҥкэдийэн, хоруйа-хоруйа үрэн маргыйара. «ХС»
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Сүөдэр балыгы сиэбэтэҕэ өр буолан, көрөөт, сыҥааҕын уута сүүрэр. Н. Якутскай. <Тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) — туох эмэ күүтүллүбэтэхтэн соһуйбут-өмүрбүт курдук (буол, тутун-хабын). ☉ соотв. словно холодной водой окатили
Мөрүөн Ыстаарыһын уунан саба ыстарбыт курдук буола түстэ. Д. Таас
Муоча кинини [солко ырбаахылаах Биэрэни] көрөөт, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, дьигиһийэ түстэ. НС ОК
Уйатыгар уу киирдэ көр уйа. Дьахтар киһи итинник бэйэтин кыатаммат буолбутуттан оҕонньордоох эмээхсин уйаларыгар уу киирбитэ, түүн утуйбат, күнүс аһаабат буолбуттара. В. Яковлев
Уолаттар куттанан, уйаларыгар уу киирбит: сорохторо оҥкучахха түстэ, сорохторо сыгынньаҕын оһох кэннигэр түстүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук көр ураҕас. Онуманы кэпсиир да, киһи ылыммат, ураҕаһынан ууну суруйбут курдук. Устар ууну сомоҕолуур көр сомоҕолоо. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Устар ууну сомоҕолуур араатар. Д. Таас. Уу алҕастаах түөлбэ. — барарга өрүс, үрэх эбэтэр күөл туорааһыннаах (сир). ☉ С водными преградами, с переправами (путь, дорога); местность, в которую можно попасть, преодолев водное пространство
Сайын сылдьарга уу алҕастаах сиргэ олорор эрэйдээх. СГФ СКТ
Уу арыгыһыт көр арыгыһыт. Уу арыгыһыт буолан хаалаахтаабыт. Уу билик (ньалык) буол көр билик, ньалык. Биирдэ тыал түспүтүгэр табаларбын күлүк сиргэ үүрэн, дэлби сылайан, уу билик буолан кэлэн, балааккабар киирээт, оһохпун оттубакка …… утуйан хаалбыт этим. Г. Колесов
Кинилэр сүүрүү түмүгүн билэ охсоору, аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыт курдук көр таас I. Соҕуруу үөрэххэ барбыт аатырбыта да, ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтэ. НАГ ЯРФС II. Ууга түстэххэ орооспот сыганныылар элэк., сэмэ. — тус-туспа сиргэ үөскээбит буоланнар, бэйэ бэйэлэрин билсиспэт уруулуулар (уруулуу эрээрилэр аймахтыыларын билбэт дьону элэктээн эбэтэр сэмэлээн этии). ☉ Братья, которые не подозревают о своём родстве (букв. они такие двоюродные братья [по матери], что один другого, даже утопающего, не стал бы спасать). (В старину якуты имели обычай выдавать замуж своих дочерей в дальние улусы, считая грехом выдавать в ближние улусы и наслеги. Естественно, что дети родных сестёр не узнавали друг друга, а случайно встретившись, относились друг к другу как посторонние люди.) Ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт (киһи) — соторусотору күлүгээнниир, сотору-сотору бэрээдэги куруубайдык кэһэр (киһи). ☉ Совсем пропащий, неисправимый (человек)
Ол сахха олус үчүгэй оҕо үһү. Онтон ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт күлэр күлүгээн, иһээччи буолан барбыт. Э. Соколов. Ууга уһун — букатын эстэндьадайан хаал, туга да суох буолан хаал. ☉ Вконец разориться. Эрэйдээхтэр баһаар кэнниттэн ууга устан хаалбыттар. Уу да ылбат, уот да сиэбэт көр уот. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитигэр биир бастакынан барбыта уонна 1946 сыллаахха этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Сахалыы эттэххэ, уу да ылбат, уот да сиэбэт киһитэ эбит. «Уу» диэби- тэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу сөбүлээб. — сымыйанан ону-маны кэпсии сылдар киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, лгун (букв. сказал «вода» — [а это] снег, сказал «снег» — [а это] вода)
«Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, быстар сымыйаччы. Күннүк Уурастыырап
Ким билэр, ити «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу соҕус киһи буолуо. Суорун Омоллоон
Уу долгураҥ олох көр долгураҥ. Дьонум уу долгураҥ олохторо үөдэн-таһаан ыһыллыбыта. «ХС»
Кудаҥса үүт тураан, уу долгураҥ олоххо олорууну ууратан, охсуһар илбиһин …… билиҥҥи биһиги көҥүл кэммитиниин ситимниир. ФЕВ УТУ. Уу дугуй сүһүөхтээх — олус чэпчэки, сиргэ үктэнэр-үктэммэт курдук хаамыылаах. ☉ Имеющий воздушно-лёгкую походку
Ону баара [Бодойбо көмүһүн] Улаан ньуурдаах, Уус-уран санаалаах, Уу дугуй сүһүөхтээх Урааҥхай киһи Уһуннарбакка булла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бу орто туруу дьаҕыл дойду бар дьонун олоҕун тупсараары, уу дугуй сүһүөхтээх урааҥхай саханы үөһээ үөтүүлээх халлаан өлүүтүттэн быыһаары гыммытым сэттээх-сэмэлээх буолуо дии?!! П. Ойуунускай
Уу дьоруо көр дьоруо. Кинээс киэн туттар уу дьоруо ата эмискэ дьиктитийбит …… иннинэн да, кэннинэн да барбакка, чугуруҥнуу-чугуруҥнуу турар үһү. И. Гоголев
Уу дьоруо ат, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн, күөх хонууга эргичийбэхтээн ылла. А. Сыромятникова. Уу дьоруонан — киһини сахсыйбакка, сымнаҕастык, уу долгунун курдук долгулдьутан (айаннаа — ат туһунан). ☉ Лёгкой иноходью (бегать — о лошади)
Атын миинэн баран, тыаны быыһынан уу дьоруонан дайбатан бара турбут. МНН
Охсор улаан туйахтарын Олбу-сулбу тардыталаан, Оҕонньору долгуппакка, Уу дьоруонан ууран истэ. Күннүк Уурастыырап
Уу испит сылгы курдук көр ис II. Уҥуоҕа уу испит сылгы курдук, халыр босхо баран хаалла. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа босхо барда, ойон кэлэн Коляны окумалыттан харбаата. Болот Боотур
Уу иһэ-иһэ хайгыыр көр ис II. Ол Тукулаана дьонугар сылдьан баран, аҕата, тордоҕор Тукулаана кыыс үчүгэй көрүҥнээҕин, майгыннааҕын уу иһэ-иһэ быһа хайгаан тахсара. В. Протодьяконов
Түспүт ыалларыгар массыыналарын уу иһэ-иһэ хайгыыллара. «ХС». Уу кырбас оҕолор — кыра, улаата илик сыры-сыллата оҕолор. ☉ Малолетние дети-погодки
Уу кырбас оҕолордоох уолу үс ый үлэҕэ үүрэн эрэр эбиккин диэн, үлтү күргүйдээн баран, сурдьун улууска муус ураҕаһынан утаарбыта. Болот Боотур
Ити сылларга төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитинатаҕын баайаллар. «ХС». Уу кыһыл оҕо — сабыс-саҥа эбэтэр букатын соторутааҕыта төрөөбүт оҕо. ☉ Только что или недавно родившийся, новорождённый, грудной младенец
Сатаан бардаҕына уу кыһыл оҕолорун ааһан, эт туруйан баран өлөллөр. Н. Түгүнүүрэп
Таанньабыт чугаһаабыт быһыылаах: уу кыһыл оҕо таҥаһа кырыы-кырыытынан ыйаммыт. «ХС». Уунан ыытар кэпс. — иһэ ыалдьан сотору-сотору үөһүрэр, убаҕаһынан саахтыыр. ☉ Часто и жидко испражняться, страдать поносом
Иһэ ыалдьан уунан ыыта сылдьар. НАГ ЯРФС II. Ууну омурдар — саҥарбат буолан хаалар. ☉ соотв. набрать в рот воды
Оттон үөрэнэн бүтэрэн баран ханна үлэлээһин, дьоно-аймахтара тугу үлэлииллэрин, хайдах гыннахха киһи куоракка хаалыан сөбүн эҥин туһунан кэпсэтиигэ кинилэр ууну омурдаллара, тылларыттан маталлара. «ХС»
Ууну омурдубут курдук көр омурт I. [Маайа:] Саатар эрим киһи курдук саҥалаахиҥэлээх киһи буоллаҕа дуу, мэлдьи ууну омурпут киһи курдук сылдьара эрэ баар. А. Софронов. Ууну охсон баҕаны куттаама — ол-бу кыранан, солуута суоҕунан куттаама. ☉ Не пугай всякой ерундой (букв. хлеща по воде, не пугай лягушку)
[Миша:] Көрүөхпүт. Ууну охсон баҕаны куттаама. «ХС»
Ууну охсоҥҥун баҕаны куттууруҥ курдук буолуо суоҕа. «ХС». Ууну суруйар кэпс. — 1) таах мээнэни кэпсиир, кураанаҕы эрдэр; сымыйалыыр. ☉ Говорить чепуху; пороть чушь, лгать
Киһи сатаан кэпсэппэт киһитэ, наар ууну суруйан тахсар. НАГ ЯРФС II
[Кытыан:] Эн «кырдьыгыҥ» кыайар буоллаҕына, мин соҕотох ынахпыттан баһырҕастаах атахтаах саадьаҕай кулун төрүөҕэ..., халтайга ууну суруйума! Уу арыы үрдүгэр хаһан да дагдайыа суоҕа! Күннүк Уурастыырап; 2) туһата суоҕунан дьарыктанар. ☉ Заниматься чем-л. бесполезным (букв. по воде пишет)
Ама оччо өйүттэн тахсыбыта буолуо дуо?.. Ол да иһин сыыста дуо? Эс, ама, тугун үлүгэрэй! Урут оччо-бачча сааланна, бултаата ини. Маннык ууну суруйбут курдук буолбат этэ. В. Яковлев. Ууну таһы- йар — букатын сымыйаны, онно суоҕу этэр, кэпсиир. ☉ Привирать, выдумывать, рассказывать небылицы (букв. он хлещет по воде)
Ээс, ол Сургулла кэпсээнэ диэн. Оччону ууну таһыппыт, киһини кэлэппит киһи. Болот Боотур. Туох да туһата суох, кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини төрүт тулуйбат. СТБКТ. Ууну харбатар — кими эмэ кэнэнин туһанан албынныыр. ☉ Обманывать кого-л. в расчёте на его наивность, дурачить
Албынныыр, ууну харбатар Оннооҕор ордук куһаҕан! Баал Хабырыыс
Уу ньалык буол көр ньалык. [Эмээхсин] ийэ-хара көлөһүнэ уу ньалык буолуор диэри сарт түспүт, тыынын кыайан ылбакка бопторон, өрө хаччыгынаата. Айталын. Уу ньамаан — 1) сулугур уу, амтана суох, барбатах (үксүгэр миин туһунан). ☉ Очень невкусный, совершенно безвкусный, одна вода (о жидкой пище)
Тиихэн оҕо сааһа чуҥкук, уу ньамаан астаах, саабан курдук үрүҥ испиэскэлээх балыыһаларга ааспыта. В. Титов
Остолобуойдара уу ньамаан астаах, онтукаларыгар да тииһиммэккин, килиэп суох. «Кыым»; 2) ис хоһооно аанньа өйдөммөт, солуута суох тыллаах-өстөөх. ☉ Невнятный, невразумительный
Киһитэ уу ньамаан тылынан кэпсэтэр. Саха ост. I
Ааҕааччы сэҥээриитин ылбат, уу ньамаан суруйуулар бэчээттэнэн тахсар түбэлтэлэрэ баарын сийиэскэ ахтан аһардылар. «ХС»; 3) акаарытыҥы, өйө тиийбэт (киһи). ☉ Глуповатый, туповатый, кисель вместо мозгов
Ээ, дагдаа мэйии, уу ньамаан мэйии, эйигин күөрчэх курдук ытыйар улахан буолуо дуо? П. Ойуунускай
Сахалыы нарын иэйиилээх хомуһуну толбоннурда оонньоппот, күлүмүрдэтэ дьирибинэппэт уу ньамаан өйдөөх дьоннор эһиги буоллугут. П. Аввакумов
Уу ньирэй оҕо — уу кыһыл оҕо диэн курдук (көр уу I). Биһиги төрүөх буолбут хат дьахталлар буолбатахпыт, бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Биһиги уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт, син улааппыт, үлэни-хамнаһы кыайар буолбут дьоммут. А. Сыромятникова. Уу саар буол (гын) — тугу эмэ гынаргын уһат-кэҥэт, тардылын. ☉ Не торопиться делать что-л., медлить с выполнением чего-л., затягивать
Бу да тутууга сарсыарда хойутаабаттара уонна күнүс уу саар буолбаттара буоллар, биир дьиэ эбии тутуллубут буолуо этэ. А. Сыромятникова
Мэхэнисээтэрдэр бириэмэни уу саар гыммакка, тэйиччи саһааннанан турар маһы өрүһүспүт курдук тиэйбитинэн бардылар. «Кыым». Уу саха — саха буолбатах буолан баран, дьиҥнээх саха курдук, сахалыы ыраастык саҥарар киһи. ☉ Человек неякутской национальности, который свободно и чисто говорит по-якутски
[Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Бэрт үгүс ынахтаммытсылгыламмыт, уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
Табаарыс нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Суорун Омоллоон. Уу сахалыы — дьиҥ сахалыы, атын тыл булкааһа суох (саҥар, кэпсэт). ☉ Чисто по-якутски (говорить, беседовать)
Кини …… кэргэниттэн иккиэйэх сыл аҕа эрээри, ханнык баҕарар киһини баһыйыах курдук дириҥ өйдөөхсанаалаах, уу сахалыы лоп-бааччы тыллаах-өстөөх киһи. Н. Лугинов
Күндү ыалдьыт нуучча дьоно, Ол үгэһи ытыктааннар, Түһүлгэҕэ, доҕор дьоҥҥо Уу сахалыы саҥараллар. С. Данилов. Бэс Дьарааһын айымньылара тылын-өһүн өттүнэн адьаһын уу сахалыы суруллубут буоланнар, ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар кииримтиэлэр. «ХС». Уу сирэй, угунньа харах көр угунньа. Уу суду- раай (киһи) — дуоспуруна суох, акаарытыҥы уонна мэниктиҥи киһи. ☉ Несолидный, дурашливый и озорной человек
Акаарыгын! Ураҕаска умньаммат уу судураай акаарыгын! Софр. Данилов. Уруучуканы убаастаабат, Уу судураайбыт Улдьаа мэникпит кимий? С. Тимофеев. Уута уҥуор, бэһэ бэттэх көр бэс. Ууттан кураанах тахсар калька. — буруй оҥорон баран, эппиэккэ тардыллыбат, эппиэттэн куотан хаалар. ☉ Выходить сухим из воды
Ыларов буруйдаах буолуохтаах. Бастаан Ыларовы көрсөн быһаарсан көрдөххө? Дьэ саарбах. Кус курдук ууттан кураанах тахсыа — мэлдьэһиэ. Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, Иоганцев уорбута, алдьаппыта диэн суох. Кини, били этэргэ дылы, ууттан кураанах тахсан иһэр идэлээх эбит. В. Яковлев. Уу тохтубат (тэстибэт) доҕордуулар — ким да кинилэри араарбат олус истиҥ, чугас доҕордуулар. ☉ Закадычные друзья (букв. друзья, между которыми вода не просочится)
Үчүгээйэп Барахсаанаптыын уу тэстибэт доҕордуулар. С. Ефремов
Бултуу барбыт уолаттар иккиэн уу тохтубат доҕордуулар. «ХС». Уу тулаайах — төрөппүтэ да, аймаҕа да суох, төгүрүк тулаайах. ☉ Круглый сирота
Уу тулаайах хаалбыт оҕону детдомҥа туттарбыттар. «ХС». Уутун тарҕат — кыһын уулаан тоҥмут аты сүүрдэн итит. ☉ Прогреть коня после водопоя зимой (т. е
проехать на нём быстро некоторое расстояние). Ат уутун тарҕат. ПЭК СЯЯ
Ити аата айан дьоно хоноору тэриннэхтэрэ, уулатан баран, аттарын уутун тарҕатан кэллэхтэрэ. В. Яковлев
Уу туҥуй көр туҥуй. Уу туҥуй оҕокком, очурга оҕустаран, охтон сытар. Амма Аччыгыйа
«Биһиги бары саҥардыыҥҥа диэри уу туҥуй оҕолор, олох ынырык өттүн билбэт этибит», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) көр тэһин. Бардасов уһун соҕустук дакылааттаан, кини киһи этиэҕин барытын үүйэ-хаайа этэн, уу тэстибэт гына кэпсээн бүтэрээт, тохтуу биэрэн кырапыынтан кырыылаах ыстакааҥҥа уу куттан истэ. В. Яковлев
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов
Һы, бу барахсан уу тэстибэт гына этэн ньылбырыттаҕа бэрдин! «ХС». Уу уллуҥах түөлбэ. — биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот, бар да бар буолар, бэйдиэ сылдьар киһи. ☉ Человек, ведущий непоседливый образ жизни. Дьөгүөрү таба туппаккын — уу уллуҥах буоллаҕа дии. Уу хараҕынан көр- дө — сымыйа буолбатах, чахчы бэйэтин хараҕынан көрдө. ☉ Видеть собственными глазами
Бэҕэһээҥҥэ диэри баар этэ дии, уу харахпынан көрбүтүм. НАГ ЯРФС II
Кинилэр ханна ханнык сидьиҥ быһыыны оҥорбуттарын уу харахпынан көрбүппүн суруйабын. И. Никифоров. Уу харахтаах фольк. — олоҥхоҕо, тылынан уус-уран айымньыга киһини ойуулаан этии. ☉ В героическом эпосеолонхо, устном народном творчестве: эпитет человека (букв. с водяными глазами)
Оҕонньоро киниэхэ, төрдө-ууһа суох Тоҥ Уус кыыһыгар, суон дугда, халыҥ хахха этэ. Ол иһин Хаҥалас улууһугар, төрүт-төбө диэн олус аахсыллар сиригэр, кинини уу харахтаахха утары көрдөрбөтөҕө. Далан. Уу харчынан — ыраас харчынан, тыыннаах харчынан (төлөс, ааҕыс). ☉ Наличными, живыми деньгами (рассчитываться)
Эдьиэй, билигин уу харчынан ууран биэрэр кыаҕым суох. И. Гоголев
Бастаан уу харчынан төһө киирбитин билиэҕиҥ. В. Протодьяконов
Уруккуттан кэпсэтии быһыытынан тутааччылар биэстии мөһөөх уу харчынан уурдаран ылаллар. В. Миронов. Уу чаккырас (чоккурас) буол — бүтүннүү уу буолуоххар диэри тирит; бүтүннүү уу буол. ☉ Сильно пропотеть, взмокнуть, покрыться обильным потом; стать совершенно мокрым, промокнуть до нитки
Уу чаккырас буола тириппит тот атын тохтотто. А. Сыромятникова
Кыыс ойуур иһигэр уу чоккурас буолан баран, аҕылыы турар ыҥыыр аты дьэ өйдөөн көрдө. С. Никифоров
«Хаарыаннаах булпут куоттаҕа ити!» — дии-дии Оппоос уу чаккырас буолбут таҥаһын устан ыгынна. «ХС». Уу чуумпу — туох да туора тыас-уус, саҥа-иҥэ иһиллибэт чуумпута. ☉ Мёртвая тишина (букв. тихо как у воды)
Уу чуумпуга иһиллээн олордулар. Амма Аччыгыйа
Долгун хаптайыыта эмиэ уу чуумпу буолла. «ХС». Уу ылбытын курдук — туох да суох, кубус-кураанах. ☉ соотв. как водой смыло
Урут манна өтөхтөр, хотоннор дьардьамалара баара. Билигин ол да суох — уу ылбытын курдук. Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу көр үрүт. «Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини», — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолла. Кустук
Хараҕын уута саба биэрдэ (сарт түстэ) көр харах. «Аны бу мин үөскээбит алааһым сааскы салгынынан хаһан кэлэн тыыныамый, хаһан манна бу курдук кустуомуй...» — дии саныырбын кытта, хараҕым уута саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, санаатыгар, сыарҕаҕа туох эмэ тиэллибитэ буолаарай диэн, оччойо сатаата да, хараҕын уута сарт түһэн, тугу да көрдөрбөтө. Болот Боотур
Хараҕын уутугар тумнар көр харах. Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Хараҕын уутунан суунар көр харах. Уол муҥнаах, атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. Софр. Данилов
Аны …… сэриигэ өлбүт уолун ийэ аһынан хараҕын уутунан суунара тохтоотун. Суорун Омоллоон
Ыаҕастаах уунан кутта (ардах, самыыр туһунан) көр ыаҕас. Икки болуотунньугу кытта ат сарайыгар тэлиэгэ үрдүгэр утуйа сыттахтарына, ардах ыаҕастаах уунан куппут. Эрилик Эристиин
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр ыаҕастаах уунан кутан курулаппытынан барда. В. Протодьяконов. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) — туох да олоҕо, туһата суоҕу этэр, халлааны эрдэр киһини этэллэр. ☉ О человеке, который говорит и действует без основания, цели (букв. как собака по воде ходила / подобно тому, как собака лакала воду).
◊ Ардах уута — ардаҕы иһиккэ хомуйан муспут уу. ☉ Дождевая вода, собранная в ёмкости. Даачатыгар ардах уутун аҕыс буочукаҕа муспут. Дистиллированнай уу — сүүрдэн ыраастаммыт уу. ☉ Дистиллированная вода
Үгүс ааптардар этэллэринэн, уһун кэмҥэ итинник дистиллированнай ууга чугасаһар састааптаах уунан дуоһуйуу киһи этин-хаанын туругар, доруобуйатыгар сабыдыаллыыр уларыйыылары аҕалыан сөп. ППА БЭХКК. Ийэ уу көр ийэ. Бу үрэх ийэ уута билигин да тымныы
□ Умайар уот кураан дьылларга сорох күөллэр ийэ уулара уолан, былыыгынан көрө сытар буолаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ. Иһэр уу — киһи иһэригэр сөптөөх, киһи иһэригэр аналлаах уу. ☉ Питьевая вода
Иһэр уу, дьиктиргэтиэн иһин, айахха да, куртахха да иҥэриллибэт, сүрүн иҥэриллэр сиринэн суон, ол иһигэр көнө оһоҕостор буолаллар. ППА БЭХКК. Ми- неральнай уу — айылҕаҕа (хол., дьүүктэлэргэ, сыркыларга) үөскээбит киһи доруобуйатыгар туһалаах эмтээх уу. ☉ Минеральная вода. Кавказ минеральнай ууларыгар куруорга барда
□ Пластмассанан үүккэ, минеральнай ууга, лимонадка аналлаах бытыылкалары оҥорор ордук табыгастаах. ЮГ КХЭДьС
[Эмээхсин] туристарга пиибэ, бирээнньик уонна минеральнай ууну атыылыыра. И. Тургенев (тылб.). Намыһах ходуһа уута — саас өрүс халаанын саамай кыра таһыма, орто уонна үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Самый маленький уровень весеннего паводка
Намыһах ходуһа уута бэрт намтал эрэ сирдээх ходуһалары ылар. «ХС»
Орто ходуһа уута көр орто. Эс, бу улахана суох, нэһииччэ орто ходуһа уута буолара дуу? Ону баҕас биһиги билэбит, — диэтэ Матаахап уонна үгэһинэн үөннээх баҕайытык сонньуйан ылла. «ХС». Сатана хараҕын уута — үрүҥ көмүс дьүһүннээх, киһи туттаҕына куота сылдьар, ууллаҕас металл, уртуут. ☉ Ртуть (букв. слеза сатаны)
(Железо, медь, серебро якуты считают за слёзы невидимых существ-абааһы.) Дьааҥы хайаларыгар сатана хараҕын уута көстүбүт үһү. Сүөгэй уута көр сүөгэй. Тымныы сүөгэй уутун сөбүлээн иһэллэр. «Кыым»
Сүһүөҕүн уутун супту обор көр сүһүөх I. Баайдар дьадаҥылары сүһүөхтэрин уутун супту обороллоро. «ХС». Сүһүөх уута — сүһүөх хамсыырыгар туһалаах симэһин, убаҕас. ☉ Суставная жидкость, сок суставов. Сүһүөҕүҥ уута куурдаҕына, хаамаргар эрэйдэнэҕин
□ Бүүкээнниир Ыаһах тугу булбутун барытын Алаа Моҥус аас-туор айаҕар таптайар, сулбут сүһүөҕүн уутун сүтэрбэккэ, кини мэҥиэ бэлэһигэр биэрэ турар эбит. Саха фольк. Сыҥаах уута — киһи-сүөһү айаҕын иһигэр мунньустар ас буһарар симэһин. ☉ Тягучая жидкость, выделяемая в полости рта человека и животного, слюна. Уу аала эргэр. — уунан сылдьарга аналлаах оҥочоттон улахан уу сэбэ (үксүгэр борохуоту, хараабылы этэллэр). ☉ Любое плавательное судно, большее по размерам, чем лодка (обычно о пароходе, корабле)
Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — Үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Ыраас сааскы салгын хоту ыраах гудуок хаһыырар, Ол Ленаҕа соҕуруу, хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов. Уу баһар массыына — ууну баһан аҕалар массыына. ☉ Водовоз (автомобиль)
Уу баһар массыына биир-икки күн туран хааллаҕына, отделение үлэтигэр улахан охсуу таһаарыллар. ПТК
Манна улахан тэрилтэлэргэ уу баһар массыына элбэх эрээри, ол тэрилтэлэр салайааччылара сопхуос отделениетыгар көмөлөһөр туһунан өйдөрүгэр да оҕустаран көрбөттөр. «Кыым». Уу былахыта зоол. — тоноҕоһо суохтарга киирсэр, ууга үөскүүр кып-кыра кыһыллыҥы харамай. ☉ Водяная блоха
Биир сайын эмиэ уу былахыта бэркэ моһуоктаабытыгар хоппуруон чулку атыылаһан кэппитэ. Ол хоппуруону уу былахытын тииһэ хоппот эбит этэ. ВМП УСС
Кыпкыракый кыһыллыҥы этэҕэлэр бокуойа суох анньыалаһа-үтүөлэһэ сылдьаллар, кинилэри уу былахыта диэн ааттыыллар. АВ СҮү. Уу дьулай — дьулай оройо. ☉ Центр темени
Киһи иккитэ тыыллан мөхсөн баран, туос хабарҕатыттан ылан, уу дьулайынан аҕалан, тааска сырбатан кууһуннарар. Суорун Омоллоон
Ити икки ардыгар Александр имигэс баҕайытык бэстилиэтинэн ылан, Петяҕа уу дьулайга тирээтэ. М. Доҕордуурап. Уу иччитэ көр иччи. Уу иччитин санаатын таптаххына киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөрө. Уу көҕөччөр — сылгы өҥүн арааһа: сырдык көҕөччөр дьүһүннээх. ☉ Светло-сивый (о масти лошади)
Уйбаанчык үүрбүтүгэр үөр сылгы иннигэр испит маҥан уонна уу көҕөччөр биэлэр туора өҕүллэн, алаас арҕаа өттүн диэки салалыннылар. В. Протодьяконов
Арай, айан суолунан биир уу көҕөччөр аттаах киһи тэбилиннэрэ турда. А. Сыромятникова
Уу көтөрө көр көтөр. Чаҕыл оҕо сааһын ол умнуллубат кэрэ кэмнэриттэн саас уу көтөрө маҥнай кэлиитин саҕана эһэтиниин Нэлээримэ кытыытыгар куска хоноллорун ордук үчүгэйдик саныыр. С. Никифоров
Кэнники бириэмэҕэ сорох булчуттар уу көтөрдөрүн (куһу уонна хааһы) ытынан бултуур буолан эрэллэр. АФС БЫ. Уу күөгэйэ — 1) чөкчөҥө арааһа. ☉ Разновидность куликов
Кутан туруйа уонна Кураҕаччы, Оннооҕор Уу күөгэйэ кытта үөрэн, Куоластыырга эттилэр быһаччы. Болот Боотур
Уу күөгэйиттэн кутан туруйаҕа, бытаһыттан сырҕан эһэҕэ тиийэ — бары биис көтөр-сүүрэр, бу сискэ-тыаҕа, үрүйэҕэ-харыйаҕа төрөөн-сымыыттаан, оҕолонон, саһан-бүгэн сырыттахтара ахан. Болот Боотур; 2) түөлбэ. саҥардыыҥҥыта төрөөбүт ньулдьаҕай кыһыл оҕо. ☉ Недавно родившийся, ещё не окрепший ребёнок
— Оо, дьэ... саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун, ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. — Үчүгэй аҕай, уу күөгэйэ эбиккин! — диэтэ Аана. М. Доҕордуурап; 3) түөлбэ. балык кырата, дьыраах. ☉ Молодь карася и гольяна. Тууга уу күөгэйэ бөҕө киирбит. Уу кымньыыта түөлбэ. — наһаа көтөх собо. ☉ Тощий карась
Олус көтөх собону хаһан да сыаналаабаттар, ол иһин уу кымньыыта диэн ааттаабыттар. «Кыым». Уу кыыһа — тэмэлдьигэн күөл кытыытыгар баар ууга улаатар ыамата. ☉ Личинка стрекозы, растущая в воде на берегу озера
Сөтүөлүү сылдьан, күөл кытыытыгар уу кыыһын элбэхтик көрөр буоларбыт. Уу нуһараҥ көр нуһараҥ. Ханна эрэ ырыых-ыраах уу нуһараҥ олох дьаалатынан доллойон эрдэҕэ. Н. Лугинов
Киириилээх-тахсыылаах сир киһитэ эбит, эн бу уу нуһараҥ олоххун иһигэр киллэриэ биллибэт. «ХС». Уу нуу- рал — туох да аймалҕана суох, чуумпу, наҕыл. ☉ Исполненный покоя, тихий, безмятежный
Бу уу нууралы таптааннар, Мэниктээбэт буолтар бэл чычыпчааптар. М. Тимофеев
Дэлэҕэ даҕаны бар-дьон киэһэ аайы бэйэ бэйэлэригэр ууну ханар уу нуурал чуумпу түүнү баҕарсыахтара дуо? ФВС К
Уу оҕу- һа — 1) көр оҕус II. Урут сөтүөлүү сылдьаннар уу оҕуһун икки муоһун булбуттара, онон үс муостаннахпыт диэн сүрдээхтик үөрэн айманнылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай уу оҕуһун ураа-лаҥкыр муоһа Сытыы өргөһө сынтарыйыаҕын кэриэтэ Сылтан сыл ордук уһуктанарга дылы. В. Миронов; 2) түөлбэ. Аҥыр. ☉ Выпь
Уот курааҥҥа — үстэ, от-мас үүммэт сайыныгар — түөртэ, өҥ дьыл — биэстэ, уу сукка алтата сааскы аҥыр (уу оҕуһа) мөҥүрүүр. «Чолбон»
Сахаларга «уу оҕуһун» өйдөбүлэ киэҥ тарҕаныылаах. Аҥыр саҥатын сахалар уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. ЕВФ УуДК. Уу субай хаан көр су- бай I
1.
1. Уу субай хаанын Уу курдук уймахтаата. П. Ойуунускай. Уу сут — уһун, элбэх ардах түһэн от (үүнээйи) кыайан үүммэккэ, сүөһү аччыктааһына, өлүүтэ-сүтүүтэ. ☉ Бескормица, голод и падёж скота вследствие неурожая травы (сена) из-за чрезмерно обильных и длительных дождей
Хаһан эрэ халыҥ хаар дьыл төрөөбүтэ үһү, ол дьыл сайыныгар уу сут буолбут. И. Гоголев
Сахалар уу сута курааннааҕар өссө содуллаах, «айылҕа биэрбититтэн, көрө матаҕын», — диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. ПИО ТС
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым». Уу сымса — киһи, сүөһү, кыыл быттыга. ☉ Пах человека, скотины, зверя
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ, мин — бардым... Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай... Икки уу сымсым аҕай. П. Ойуунускай
— Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥил баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар, — диир Пуд Ильич. Далан. Уу сэбэ кэпс. — уунан устарга аналлаах борохуоттан кыра оҥоһук уопсай аата. ☉ Общее название любого плавательного средства, меньшего, чем пароход, корабль
Бастаан биһиги уолуйаммыт туран хааллыбыт, онтон дьэ өйбүтүн-төйбүтүн буламмыт, онно-манна сырсыаккалаһан, уу сэбин буламмыт, үрэх үөһүгэр киирэн таҥнары устан даллаһыйан эрэр Александр муҥнааҕы тыылары-майыардары соһон таһаардыбыт. Р. Кулаковскай. Ууттан тэйитии — улаатан эрэр оҕолор оонньуулара: хаптаҕай тааһы эбэтэр хаппыт чараас буору ууну кырсынан сырыынньа быраҕан тэйитэллэр. Биир быраҕыыга үгүстүк тэйиппит оҕо кыайар. ☉ Детская игра: бросают плоский камень или твёрдый тонкий кусок глины по поверхности воды (озера, речки) так, чтобы он отскакивал от неё как можно больше раз
Побеждает тот, у которого камень отскакивал больше всех. Оҕо сылдьан ууттан тэйитиини оонньоон ахан биэрэрбит. Уу хааһы көр хааһы. [Доҕоруҥ] арай саамай быстарбыт кэмҥэр, уу хааһы эрэ аһылыктаах дуу, «тыл куһуоктаах» эрэ чэй иһэр кэмҥэр дуу кэллин? Дьэ, саат дии. В. Яковлев. Уу хаһа — туох да булкааһа суох ыраас хаһа. ☉ Чистый, натуральный брюшной жир лошади
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут. Эллэй
Оннооҕор сылгы уу хаһата былчархайдаах диэбиккэ дылы, биһиги киһибит олоххо биир ньылбы тирэнэрдээх — ол арыгы. Э. Соколов
Улуу сылгы Уу хаһатын Олбох оҥостон. УуУЛ
Уу хонор көр хон. Элбэх от үүнэр алаастарын намыһах, уу хонор өттө эрэ оттоммута. «ХС»
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон от үүммэккэ хаалбыт куоһааҕар, кып-кыракый …… куобахчааннар суулаһыахтарынан суулаһан баран, кутталларыттан ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС». Уу ылбыт — туох эмэ уунан бүрүллүбүтүн эбэтэр уу ортотугар буолан хаалбытын туһунан этэллэр. ☉ Площадь (территория), сплошь залитая водой
Нуо, ол туохтан куттаннылар, кинилэри уу ылла дуу, уот сиэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уу ылбыт дуу, уот алдьаппыт дуу, ити туһунан саныы да барбаттар. Эрилик Эристиин
«Молоҕоойу күөлэ» сүүһүнэн гектардаах хочотун уу ылан, килэйэр халлаан. «ХС». Үрдүк ходуһа уута — саас өрүс халаанын муҥутуур үрдүк таһыма, ходуһаны барытын ылар. ☉ Самый высокий уровень весеннего паводка, при котором заливаются все покосные угодья
Үрдүк ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. Маннык дьылга кыайан оттоммот от үүнэр. «ХС». Халаан уута — саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатын таһынан кэлиитэ, угуттааһына. ☉ Разлив реки весной при вскрытии ото льда, половодье, паводок
Сааскы халаан уута улуу өрүс сүнньүнэн халҕаһалыы тоҕо анньарын курдук. П. Ойуунускай
Сааскы халаан уута таас үрэҕи хайытан эрэрин курдук куугунуур. Эрилик Эристиин
Харах уута көр харах. Оҕонньор хараҕын уутун туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
Өлөөнө хараҕын уута уолун баттаҕар таммалыыр. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. суб, сув, суг, суҕ, су, суу
II
аат.
1. Айылҕа сокуонун быһыытынан эт-хаан кэмиттэн кэмигэр хатыланар сынньалаҥ туругар киириитэ. Ол кэмҥэ хараҕыҥ сабыллар, өй-санаа, ис уорганнарыҥ үлэлэрэ мөлтүүллэр, «сынньаналлар»; утуйуу. ☉ Периодически наступающее физиологическое состояние покоя, сон
Хайа, табаарыс Лэглээрин, уугун уйгууртубут дуу? Амма Аччыгыйа
Утуйар уу барахсан киһи туругун сүүс бырыһыан чөлүгэр түһэрэн тупсарар улуу эмп буоллаҕа! П. Аввакумов
Сымнаҕас уутунан мин сиэним Утуйан бускутар. Чыкылыык! Күннүк Уурастыырап
Үтүө түүҥҥэ сынньаныахпын, Үчүгэйдик утуйуохпун Хайалара мэһэйдээтэ, Хаарыан уубун аймаата. ЕН Ы
2. көсп. Улугуран, иһийэн хаалыы (кыһыҥҥы айылҕа туһунан). ☉ Зимнее оцепенение природы
Туундара кыһыҥҥы уутуттан уһуктан эрэр. Н. Заболоцкай
Кыһыҥҥы уһун уутуттан уһуктубут айылҕа көҕөрө симэнэн эрэрэ. И. Федосеев
Уһун кыһыны быһа чоҥкуйа тоҥон турбут сайылыктар улугурбут ууларыттан уһуктан, саҥалыы айдаараллар. А. Бэрияк
Сахабыт сирэ уутуттан уһуктан Саптыбыт суорҕанын тэбэннэ. С. Васильев
♦ <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда (уһуктубат уутун утуйда) көр утуй
Дьэ, оҕом, уһуктубат уугун утуйдаҕыҥ буолуо. Бэрт киһи, туран, таҥара дьиэтин көтүрэр инигин. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. «ХС»
Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай. Утуйар уута уу буолбата — туохтан эмэ (хол., олус долгуйан, айманан, санаарҕаан) быстах-быстах, бэрт кыратык, астыммат курдук утуйда, утуйбут курдук санаммата. ☉ Ему и сон не в сон (напр., от сильного волнения, тревоги, скорби)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына Утуйар уута уу буолбата, Олорор олоҕо олох буолбата, Аһыыр аһа ас буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыллары эккирэтэрбэр утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Н. Заболоцкай. Утуйар уутун умнан (утуйар ууну аахсыбакка) — букатын утуйбакка да эрэ, эбэтэр бэрт кыратык утуйан (тугу эмэ гын). ☉ Забыв про сон (усердно делать что-л. — напр., работать)
Дьон, утуйар ууларын умнан, сыламтата суох үлэлииллэрэ. И. Данилов
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар буоллар. П. Филиппов
Утуйар ууну аахсыбакка, Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин. Утуйар уутун умунна — кыһамньылаахтык, бары күүһүн ууран туран, күнүһү-түүнү билиммэккэ үлэлээтэ. ☉ Работать усердно, стараясь изо всех сил (и днём, и ночью — букв. забыл про свой сон)
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына... сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС». <Утуйар> уутуттан матта (мэлийдэ) — кыайан утуйбата, букатын утуйбата. ☉ Он не смог уснуть, он совершенно не спал
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур
Уорбатах түүнүгэр уутуттан матара. Чычып-ч. Уута алдьанна — утуйар кэмигэр утуйбата, утуйбакка эрэйдэннэ. ☉ Сон его нарушен (букв. сон его сломался). Бөлүүн түүн уум алдьанан, тура хаама сырыттым
□ Ол эрээри барытын билэ, истэ сытар, уута алдьанар. Н. Габышев
Уута аһынна көр уута ханна. Кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич уута астыбакка дьааһыйар этэ, саҥата-иҥэтэ суоҕа. Далан. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуктаабат, уута кэлбэт буолан хаалла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу (букв. сон его вылетел)
Дьиэбэр киһи ыарыйдаҕа... эбэтэр туохха эрэ дэҥнэннэҕэ диэн өй учууталга күлүм гынна, уута көтөн хаалла. Амма Аччыгыйа
Кыбыстан, санаабын атыҥҥа уларыта сатыыбын. Уум көтөр, эргичиҥниибин. Далан
Мөҕүллүбүт лейтенант уйулҕата хамсаата, уута көттө. Ф. Софронов. Уута кэллэ — утуйуон баҕарда. ☉ Он хочет спать, ему хочется спать, его клонит ко сну (букв. сон его пришёл)
Оронун оҥостон сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
Настя ыраах айаныттан сылайан, уута кэлэн, утуктаан нухарыйан барар. Н. Якутскай
Айакка, төбөтө ыараабыта, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Уута тэһиннэ кэпс. — утуй да утуй буолла, уһуктауһукта өссө утуйуон баҕаран истэ. ☉ соотв. сон напал (так как давно как следует не спал)
Уолбут уута тэстибит быһыылаах, уһугуннардах аайы утуйан бара турар. «ХС». Уута хан- на — уһуннук утуйан, утуктуура ааста, этэ-хаана чэбдигирэн, сынньанан уһугунна. ☉ Проспав долго, хорошенько выспаться, отдохнуть
Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
Ньукулай уута хамматаҕын улахаҥҥа уурбакка, ойон турда. «ХС». Уутугар аҥаарыйан — ситэ уһуктубакка сылдьан, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөккө. ☉ Будучи в полусонном состоянии, не совсем проснувшись, спросонок (делать, говорить что-л.)
Уубар аҥаарыйан, ханна да баарбын өйдөөбөппүн. Н. Якутскай
Ууларыгар аҥаарыйан, маҥнай утаа тугу да саҥарбатылар, онтон ийэлэрэ кэлбитин дьэ билэн, эккирэһэ түстүлэр. И. Гоголев
Уубар аҥаарыйан кимин-ханныгын ыйыппакка, ааны аһа охсобун. «ХС». Уутугар батта- тар — утуктуурун тулуйбат, кыаммат. ☉ Его одолевает сон, его клонит ко сну
Уугар баттаттаххына, табалаахтаргын сатаан сирдиэҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Дьоннор, ууларыгар баттатан, утуйан хаалаллар. «ХС». Уутугар өл- лө — утуйуон олус баҕарда. ☉ Ему смертельно хочется спать
Ааспыт олохпун толкуйдуубун, Уубар өлөммүн утуктуубун. Бэйэм арыт бэркиһиибин: Мин туох иһин поэппыный?! Дьуон Дьаҥылы. Уутун быыһынан — ситэ уһуктубакка биитэр ситэ утуйбакка нухарыйа сытан. ☉ соотв. сквозь сон
Мин соһуйаммын, уум быыһынан: «Хайа, доҕоор, туохтан куттанныҥ?.. Ок-сиэ киһини соһуттуҥ даҕаны!» — диэн уубун аһыйан, быһа сытыйдым. Амма Аччыгыйа
Оттон Мойот уутун быыһынан «балык суох» — диир уонна ханнык эрэ эһэ эмиэ суоҕун туһунан үлүгүнэйэр. Т. Сметанин
Мин уум быыһынан суот туорааҕа лачыргыырын уонна кини аҕабар сонунун кэпсиирин истэр буоларым. КИ АДББ. Уутун кыаммат — утуктаа да утуктаа буолар, утуктуурун кыайан тохтоппот. ☉ соотв. сон одолел
Ол эрээри утуйума, Тоҥон хаалыаҥ! — диир саҥаны, Истэ-истэбин нусхайан, Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын, Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
Бу кэмҥэ бу күрүлүүр күнүстэри уутун кыаммакка, сэлээппэтиттэн мата сыспыт эристиин тура ыстанан, сэлээппэтин бэйэтэ ылан, төбөтүн бүрүннэ. Н. Габышев
др.-тюрк. ув
III
саҥа алл. Сөҕүүнү-махтайыыны соһуйууну бэлиэтиир. ☉ Выражает удивление, изумление
Уу-уу, ас да ас, арыгы, туох суоҕуй! П. Ойуунускай
Уу, күн барахсан уота тугун сырдыгай, сыралҕанай! Суорун Омоллоон
Уу, уон иккини ааспыт. Хайа, оттон бу эн тоҕо утуйбаккын? «ХС»