Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дьалыһый

туохт.
1. Ис-искиттэн илбистэнэн саҥар, ыллаа (ордук ойууну, удаҕаны этиллэр). ☉ Говорить, петь страстно, вкладывая в слова особую магическую силу (в основном о шамане, удаганке)
Саргылаах күҥҥүт салаллыбытын туһугар Санаам таайарынан Сахалыы дьалыһыйан Алҕаатаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин - Уруй-айхал буоллун! А. Софронов
[Тыаһааны удаҕан:] Дьалыһыйа албаан, энэлийэ эккирээн, испэр киирбити таһаарар күнүм буолла. «Чолбон»
2. Түргэнник, дохсуннук хамсаа, хамнан. ☉ Двигаться стремительно, порывисто
[Муора] Хааны көрбүт Хахай кыыллыы Харса суохтук Хаһыытаата, Дьалкыһыйда, Дьалыһыйда, Таһымнаата. Күннүк Уурастыырап
Томтоһуйа устан долгуһуйар Ийэлэр - улуу өрүстэр, Үргүүк табалардыы дьалыһыйар, Аллаах, бардам таас үрэхтэр. Бу биһиги, сахалар, сирбит. И. Эртюков
Хаһан эмэ кымньыытын хамнаттаҕына ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»

Якутский → Русский

дьалыһый=

1) громко и быстро говорить; голосить; ырыа ыллаан дьалыһыйда он заголосил песню; 2) действовать или двигаться порывисто, стремительно; хааман дьалыһый = идти стремительной походкой.

Еще переводы:

дьалыһыйыы

дьалыһыйыы (Якутский → Русский)

и. д. от дьалыһый =.

дьалыһыт=

дьалыһыт= (Якутский → Русский)

побуд. от дьалыһый =; кэпсээн дьалыһыт = рассказывать что-л. очень увлечённо.

дьалыһыйбахтаа

дьалыһыйбахтаа (Якутский → Якутский)

дьалыһый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Эмээхсин] айан талыыта киирэн Дьалыһыйбахтаан ылла. П. Ядрихинскай

урааҥхайдыы

урааҥхайдыы (Якутский → Якутский)

сыһ. Киһилии, сахалыы. ☉ По-человечески, по-якутски, по-уранхайски
Ый саҥатыгар күн үтүөтүгэр [сэргэлэрэ] киһилии кэпсииллэр, урааҥхайдыы онолуйаллар. ПЭК ОНЛЯ I
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин. А. Софронов
Урааҥхайдыы ыллыахпын, Урааҥхайдыы киҥинэйиэхпин Ураты тартарабын. С. Тарасов

айхал-мичил

айхал-мичил (Якутский → Якутский)

аат., үрд. Үөрүүкөтүү, дьол-соргу. ☉ Радость-торжество, ликование; счастье-блаженство
Манна [Крымҥа] саамай күндү бэлэхтэрэ — дьөрбөлүү тутан өрөһөлөөбүт роза сибэкки. Саамай ыраас санаа, айхалмичил, истиҥ эҕэрдэ маныаха иҥэриллэр. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Дьолсоргу доҕордонно, Айхал-мичил аргыстанна, Таҥнастыбат саргыланна Түҥнэстибэт төлкөлөннө. Эллэй
[Айыыһытым!] Айхал-мичил! Саргы-дьаалы диэҥҥин, Сахалыы дьалыһый! П. Ойуунускай

айыылыы

айыылыы (Якутский → Якутский)

сыһ. Айыы киһитинии (иһирэхтик, үтүөтүк, үтүөнү-дьолу баҕарардыы, эбэтэр сахалыы, үтүө саха киһитинии эбэтэр үтүө саха тылынан). ☉ По-человечески, по-доброму; как добрый якут; на добром якутском языке
Билиги дьахтар хаана-сиинэ кытара кыыһан барда …… үс төгүл айыылыы туойан дьалыһыйда. ПЭК ОНЛЯ III
[Хаһыҥнаах лабыкта] Күн айыылыы, ырыалыы Өлбөт-сүппэт үөстээххин, Эйигин кыайбат тымныы, Уот куйаастан ииммэккин. И. Гоголев
Айыылыы баҕараҕын барыга!.. Үөрүү үрдүктэн үрдүк өрөгөйүгэр, Таптал хааччаҕа суох алыбыгар, Ахтыы үрдэ суох үлүгэригэр. М. Карим (тылб.)

дьалыһыт

дьалыһыт (Якутский → Якутский)

дьалыһый диэн курдук
Тороев уонна Чуура тусаһаттан ойутан эрдэхтэринэ, Кырыһыах эмээхсин сөһүргэстээн олорон сэргэ төрдүн икки ытыһынан таптайа-таптайа, кыраан дьалыһытан киирэн барда. Л. Попов
Ол барахсан сарсыардааҥҥы дьыбарга ойбон аллара туран, миигин ыҥыран ыллаан дьалыһытара. И. Гоголев
Ол кэмҥэ Мөккүрдээнэп айаннатан дьалыһытан кэлэн атыттан түһэн быһыт иинин уонна хонууга тутуллан турар ампаары көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Аартыгы дабайан, түһэн, Көнө суолунан көтүтэн Айаннаан дьалыһытан кэллэхпит Бу түргэнин эриэхсит! И. Чаҕылҕан

луо

луо (Якутский → Якутский)

  1. даҕ., фольк. Ураты айыылаах сөҕүмэр улахан, модьу. ☉ Громадный, могучий (обычно о мифологических живот ных)
    Өлөр өлүү луо хаан оҕуһа. Луо хаан орон. ПЭК СЯЯ
    Таҥара үөрэх тээхтэрэ этэллэринэн, сир ийэ үс луо балыкка сүктэриллэн турар үһү. И. Гоголев
  2. сыһ. суолт., кэпс. Даҕааһыны күүһүрдэр сыһыат суолтатыгар: олох, букатын. ☉ В роли наречия, усиливающего значение прилагательного: совсем, совершенно
    Луо балай.  [Күн Толомон Ньур густай] Дьалыһыйа кыыран, Ап чалаха йынан Абылыы тибиирэн, Кулун Кул лустууру Тугу да көрбөт Луо балай оҥорон, Ө р г ө н м а ҥ а н ө т ү ү н э н Үм ү р ү кэлгийэн, эмиэ Өрө көтүтэн Күүгүнэппитэ үһү. ТТИГ КХКК
    ср. кит. луҥ, тув. улу, др.-тюрк., монг., уйг. луу ‘дракон’, туркм. устар. лув ‘рыба’
чай

чай (Якутский → Якутский)

  1. аат. Кыра таас булкаастаах кырылас кумах. ☉ Крупный песок с мелкой галькой
    Чайдаах сир. ПЭК СЯЯ
    Бу кэмҥэ тыы сытыы тумса кытыл чайыгар сур гына анньылынна. В. Миронов
    [Миитэрэй] өрүс чайыттан кыра тааһы ылбыта. ФЕВ УТУ
  2. даҕ. суолт. Кыра таас булкаастаах. ☉ Покрытый галькой, галечный
    Ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»
    Чай кытыллаах күөл. СГФ СКТ
    ◊ Чай таас көр таас I
    Иккиэн иһэбит ыҥыыр аттаах Чай тааһы үлтү кэстэрэн. С. Данилов
    Долгуннар аа-дьуо чай тааска күүгэннирэ сүүрэн тахсаллар. Н. Габышев
    Чай таастаах муора кытылыгар Ньайба бөһүөлэгин дьиэлэрэ дьэндэһэ үүммүттэр. «Кыым». Чай талах — туундараҕа үүнэр талах. ☉ Полярная ива. Чай талах тыллан эрэр
    ср. др.-тюрк. сай ‘каменистое место вулканического происхождения; пустынная равнина’, хак. сай ‘галька; мель’, тув. сай ‘речная коса’, алт. чай ‘галька; мель’, хант. сэй ‘песчаный плёс, песок’
онолуй

онолуй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Улуй, уһуннук эҥээритэн улуй (бөрө, ыт туһунан этэргэ). ☉ Выть, завывать, подвывать (о волке и собаке)
Кырбый [ыт аата] төбөтүн халлаан диэки ньолоччу туттан олорон, уларыйан хаалбыт куолаһынан улуйан онолуйда. Н. Лугинов
Бөрө ойуур саҕатыгар тахсан, ыйы одуулуу олорон, уһуннук улуйан онолуйбута. Р. Кулаковскай
Онтон аны ампаар кэннигэр сыппыт улахан ыттара улуйан онолуйан киирэн барбыта. В. Яковлев
2. Уһуннук эҥсиилээхтик ытаа (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Долго и горько плакать, плакать в голос, рыдать
Марба оҕото онолуйа-онолуйа ытыыр. Күндэ
3. көсп. Улаханнык эҥээриччи тардан саҥар. ☉ Говорить громко и протяжно
Илэ бэйэҕинэн, чахчы дьүһүҥҥүнэн көһүн, киһилии кэпсиэ, сахалыы саҥар, урааҥхайдыы онолуй! Ньургун Боотур
Урааҥхайдыы онолуйда, Сахалыы дьалыһыйда, Айыы дьөһүөлдьүт ойууннуу Алҕаан аҥааттан киирэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Араҕастыйбыт астаах Аарыма кырдьаҕастарым …… Уһуйан кэбиспиттэрин …… Онолуйа туойдаҕым. П. Ойуунускай
4. көсп. Тохтобула суох мөх, үөх (үрүҥ хараҕы өрө көрдөрбөт гына). ☉ Беспрестанно ругать, бранить кого-л., кричать на кого-л.
Оҕолорун онолуйан-онолуйан Буомурдан кэбиспит, Ыалларын ыыстаан-ыыстаан Ыксаласпат гыммыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. кирг. онтоло ‘кряхтеть, стонать, тихо блеять’