көр ааттаахай
Ааттаахый үчүгэй Албаннаах сонуну Анааммын кэпсиибин. «ХС»

туохт. Киэҥник билин, сураҕыр. ☉ Иметь, приобретать громкую славу, широкую известность
[Төрөөбүт дойдугун күөмчүттэн көмүскээн] Киртийбэт килбиэннээх, Албаннаах аат мэҥэҥ аатыран-суолуран, Аан дойду иилэрин тилэри тэнийдэ. Күннүк Уурастыырап. [Маастардартан] чороонньуттар-ымыйаһыттар норуокка ордук таптаталлара уонна аатыраллара-суолураллара И. Данилов
Хас сылга сэрии толоонунан, Хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан, Аатыран-суолуран, хабыллан, Молуоннаах Прут өрүскэ Бу кэллибит биһиги дьэ! И. Эртюков

аат., успуорт. Биир хамаанда хас да киһини утуу-субуу туруоран сырсар күрэхтэһиитэ. ☉ Соревнование команд (напр., в беге), в котором на определённом участке один спортсмен сменяется другим, эстафета
Албаннаах саҥа дьыл аҕалан, Алыстаах эстэпиэтэ былааҕын туттаран, Алыс да кэрэ сыл айхаллаан аастыҥ. С. Васильев
Дьахталлар эстэпиэтэлэригэр эмиэ эриһиилээх күрэхтэһии буолла. «Кыым»
Университет устуоруйа-пилэлиэгийэтин бакылтыата ааспыт сыллааҕы эстэпиэтэҕэ кыттан, бастакы миэстэни ылбыта. «Кыым»

даҕ.
1. Аарыгынан киэргэтиллибит. ☉ Украшенный побрякушками, погремушками (напр., узда, бубен, занавеска)
Аарыктаах ат баһын быатын тыаһа Айаарда-куйаарда, Айгырастаах кымньыы тыаһа Кыһыгыраата-куһугураата. Күннүк Уурастыырап
[Ньургун Боотур] аарыктаах халҕаннарын аһа баттаан, тахсан ойдо. Ньургун Боотур
Кырааскалаах, аарыктаах дугалаах, өйөнөрдөөх доруобуна сыарҕалаах, икки бэрт аттар түһэн иһэллэр эбит. Эрилик Эристиин
2. Ыраахха дуораһыйар, дорҕоонноох (хол., албан аат, аат-сурах). ☉ Широко, далеко известный (напр., о славе)
Аарыктаах чуораан Албаннаах ааппын Арҕара сураан, Аан маҥнай миигин Ааттаан биэр — диэтиҥ. Эллэй
Фронтовиктар диэн аарыктаах ааттаах [дьиэбитигэр] иһэрбит. «ХС»
△ Сүдү, улуу, дьоһун (дорҕоону, муусуканы, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Величественный (обычно о звуках, музыке, явлениях природы)
Тулаайах таас уонна бөлөх тиит аарыктаах наҕыл үөрүүтүн үргүтэн кэбиһиэхпит диэн сэрэммит курдук биһиги ол очуос төбөтүн саҥата суох одуулаһан турдубут. В. Короленко (тылб.)
Бытааннык утуусубуу, салгын долгуннарын долгулдьутан аарыктаах дорҕооннор ньиргистилэр. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аарыктаах айан суола эргэр. — былыр буостаны таһар улахан айан суола; унньуктаах, эндирдээх уһун суол. ☉ Старинный почтовый тракт; большая, дальняя, трудная дорога
Ньургун — дохсун эр бэрдэ киһи, аарыктаах айан суолун чуо кини арыйа баттаан, манна тиийэн кэлэргэ дылы гыммыттара баара. Амма Аччыгыйа
Тыалы, буурҕаны сырсан бурҕачытаммын, Аарыктаах айан суолун эбии тэлэйэммин бара турдарбыан. Н. Босиков. Тэҥн. хоболоох суол

туохт.
1. Дуорааннаахтык, күүскэ лаҥкыначчы хаһыытаа (оҕус, аҥыр, кулааһай туһунан). ☉ Гулко, протяжно реветь (напр., о быке, изюбре)
Алаас сыырын анныгар Атыыр оҕус айаатыыр, Эргэ титиик ааныгар Эриэн ынах маҥырыыр. П. Тулааһынап
Ынах маҥырыыра, оҕус айаатыыра, сылгы кистээн дьырылатара, аны санаатахха, судургутун иһин, истэргэ кэрэтиэн! Н. Лугинов
Ханна эрэ күөлгэ аҥыр айаатаан айдаарар. Н. Якутскай
Кулааһай айаатыыр дьылҕатын тускулаан Мин хардам эҥээрэр ол үрдүк хайаттан. Н. Калитин
2. Дуорааннаах, ыраах эҥсиллэр тыаһы, дорҕооннору таһаар. ☉ Издавать гулкие, протяжные, далеко раздающиеся звуки, шумы
Онно тутуу турбалара Халлааҥҥа ураатыыллар, Туундараны сатаратан Түүн үөһэ айаатыыллар. С. Данилов
Таас хайата хайыта ыстанан Айаатаан дьааһыйан, Аан дойдутун Барык-сарык оҥорор эбит. С. Зверев
Алмаасчыт фабрика Аар тайҕам үрдүнэн Айаатаан аарыгырар. Л. Попов
3. көсп. Кими, тугу эрэ дарбааннаахтык айхаллаа, аатын-суолун арбаа; дарбааннаахтык билин, аатыр. ☉ Громко славить, шумно расхваливать кого-что-л.; быть громко, шумно прославленным
Албан аатым Атыыр оҕус буолан Адаардаах аҕыс аартыкка Айаатаан лаҥкынаабыта. П. Ойуунускай
Эн курдук кэрэ бэйэлээх Эбэ хотун албаннаах аатын Аан дойду үрдүнэн Айаатаан тарҕаппатахпын. С. Васильев
Олус да боруода-ириэдэ буолан айаатаабатар, син быр курдук хойуу үүттээх-астаах эриэн саадьаҕай саха ынаҕа этэ. В. Гаврильева

аат.
1. Кимиэхэ эмэҕэ, ханнык эмэ сабыытыйаҕа ананан туруоруллубут скульптура эбэтэр архитектура өйдөбүнньүк айымньыта. ☉ Памятник (скульптурное или архитектурное сооружение)
Пушкин диэн ааттаах улуу ырыаһыт пааматынньыгын көрдүбүт. П. Ойуунускай
Кинилэр киин болуоссакка Ленин пааматынньыгын таһыгар олорон, сынньаннылар. Л. Попов
Аймана-долгуйа турабын — Балай хара күүс сүрүн-кэбин тоһуппут Геройдар албаннаах ааттарыгар, Килиэ таас бу үрдүк пааматынньыктарыгар! С. Васильев
△ Киһи уҥуоҕун үрдүгэр туруоруллар таас, уһун остуолба. ☉ Надгробное сооружение (плита, камень, столб, обелиск и т. д.)
Кириэстээх уһун остуолбалар, көмүс дуйдаах куупаллаах, алтан кириэстээх ампаар уҥуохтаах, кыраньыыт уонна таас пааматынньыктар бачыгырыыллар. Л. Попов
2. Былыргы дьон матырыйаалынай култуураларын көстүүлэрэ. ☉ Памятники (предметы материальной культуры прошлого). Археология пааматынньыктара. История пааматынньыктара
□ Былыргы дьон маллара уонна ойуулара устуоруйа пааматынньыктара диэн ааттаналлар. КФП БАаДИ
Гражданнар айылҕаны, кини баайындуолун итиэннэ устуоруйа пааматынньыктарын, култуура атын сыаннастарын харыстыыр, араҥаччылыыр эбээһинэстэрэ олохтонор. ФММ ДьКС
Вьетнам норуотун былыргы култууратын пааматынньыктара [былыргы храмнар, статуялар] ордон тураллар. СПН СЧГ
△ Былыргы суругунан айымньы. ☉ Памятники древней письменности. Уваровскай «Ахтыылара» — саха литературатын маҥнайгы пааматынньыга
□ Биһиги эрабыт иннинээҕи V-IV үйэлэр литературнай пааматынньыктарыгар псевдоним баарын туһунан суруйаллар. ФЕВ УТУ
3. көсп. Ким, туох эрэ үлэтин, ситиһиитин, кыайыытын туоһулуур, олору толору кэрэһэлиир, санатар туох эмэ (хол., сүдү уус-уран айымньы). ☉ То, что является ярким свидетельством подвигов, дел кого-л., напоминанием о них
Бу айымньытынан [«Сэрии уонна эйэ»] Толстой 1812 сыл геройдарыгар саас-үйэ тухары өлбөт-сүппэт пааматынньыгы, киһи аймах үрдүк идеалларын иһин охсуһууга кэнэҕэһин-кэнэҕэс да күүрдэ турар пааматынньыгы айбыта. Софр. Данилов
Кини [Салават Юлаев] бэйэтин норуотугар эр санаа, хорсун быһыы символын, башкир уонна нуучча норуоттарын доҕордоһууларын үйэлээх пааматынньыктарын быһыытынан эргиллэн кэлбитэ. С. Тарасов
[Маҥнайгы шахтёрдар] үтүө дьыалалара норуот өйүгэр-санаатыгар дархан пааматынньык буолан өлбөт-сүппэт үйэлэнэр. «Кыым»

1. даҕ. Уһулуччу үчүгэй, бэртээхэй, ааттаах. ☉ Очень хороший, отличный, превосходный
   [Лаврентий — Васяҕа:] Эн үөрэҕиҥ, доруобуйаҥ, бары туругуҥ туйгун ини? Н. Габышев
   Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
   Курашов этэрээтин ыстаабыгар саталлаах, туйгун эрэспиэсчик. М. Доҕордуурап
2. аат суолт.
3. Ким эмэ (үөрэнээччи, устудьуон) билиитин сыаналыыр «биэс» сыана. ☉ Оценка, отметка «отлично»
   Александр Борисович кини үлэтин [Семён Романович дипломнай үлэтин] туйгунунан сыаналаабыта. Н. Лугинов
   Учуутала үөрүүнэн «туйгуну, үчүгэйи» тардыммакка туруорар. Р. Баҕатаайыскай
4. Барытыгар «биэс» сыаналаах үөрэнээччи, устудьуон. ☉ Отличник (учёбы)
   Ыстаал кынаттар Ыраах дайаллар, Үөрэх туйгуна Кыһыл хаалтыстар. Эллэй
   Үлэ, үөрэх туйгунугар Ийэ дойду наадыйар. И. Гоголев
   Кыра уола пионер Оскуолаҕа үөрэнэр, Кылаас бастыҥ туйгуна Уруоктарын ааҕара. А. Абаҕыыныскай
5. Ким, туох эмэ саамай чулуута, уһулуччута. ☉ Кто-что-л. наилучший в чём-л. [Кырасыабай кыыс] Тупсуон уоругар Доруобуйалаах туйгуна, Бэркиһэтиэн иннигэр Эттээх-хааннаах чэгиэнэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Суорба таас иэнэ суоруллан Сассыа туйгуна килэйбит. Эллэй
   Олохтон уһулуччуну Эдэр уолан мэлдьи күүтэр, Кини күүтэр туйгуну, Күүппэт эбээт ортону. И. Гоголев
   △ Тугу эмэ олус үчүгэйдик оҥорор киһи, туохха эмэ саамай чулуу. ☉ Человек, отлично справляющийся с чем-л., отличник, ударник. Уруккута отчут, Уоһук масчыт Сахалыы сурукка Сайаҕастык үөрэнэн, …… суруксут-суоччут Туйгуна буолбут. А. Софронов
   Чараҥ чалбаҕын чалбааччы Орой-мэникэй уолчаантан Дьоллоох күннэри туойааччы Поэт туйгуна чугдаарда. Эллэй
   Эйиэхэ төлөннөөх эҕэрдэ, Икки атахтаах албаннаах туйгунугар! С. Васильев
6. Ким эмэ ханнык эмэ салааҕа ситиһиилэрин, үтүөтүн-өҥөтүн бэлиэтииргэ иҥэриллэр аат. ☉ Звание, присваиваемое в знак признания чьих-л. больших успехов и заслуг в какой-л. области, отличник (напр., образования). Ньургун Боотур курдук күүстээх Дьоруой, туйгун дуу аатын ылан, …… Аатыран, күннээн эргиллиэҕим. Дьуон Дьаҥылы
   Надежда Васильевна Филатова …… сүүрбэччэ сыл учууталлаабыта, «Норуот үөрэҕириитин туйгуна» буолбута. А. Сыромятникова
   Эргиэн туйгунун Серафим Тимофеевич Дайбыровы араастаан була сатаан бэрэбиэркэлээһини ууратыахха. М. Попов
   ♦ Тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа — олус үчүгэй тойуксут, ырыаһыт. ☉ Мастерски исполняющий тойук и песни (букв. лучший из исполняющих тойук, отменный из певцов). Онтукайын тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа киһи буолбут
   ◊ Туйгунтан туйгун — саамай үчүгэй, уһулуччуттан уһулуччу. ☉ Лучший из лучших, наилучший
   Үөрэххэ, үлэҕэ өрүтэ үүнүүгэ Туйгунтан туйгун диэн Сыананы ситэргэ, …… Араас суол идэни Баһылаан билэргэ — Бэлэм буол, Бэлэм буол! Т. Сметанин
   ср. др.-тюрк. тойҕун ‘достоинство’, кирг. туйгун ‘ястреб-тетеревятник; эпитет богатыря-молодца’, уйг. туйҕун ‘бдительный, чуткий; прозорливый, проницательный, догадливый’