прил. алкоголлаах, испиирдээх, алкоголь; алкогольные напитки алкоголлаах утахтар; алкогольное отравление алкоголь сүһүрдүүтэ.

аат.
1. Буолуохтаах, оҥоһуллуохтаах туох эмэ (хол., үлэ, кэнсиэр) туохтан эмэ мэһэйдэтэн тохтоон, уурайан хаалыыта. ☉ Провал, неудача, срыв в процессе чего-л.. Пиэрмэҕэ …… илии ыарахан үлэлэрин чэпчэтэр механизацията туох да сырыыба суох эргиччи үлэлиир буолуохтаах. Ыанньыксыт с.
2. Ким, туох эмэ сиэрдээх туругар, сөпкө баран иһэр сайдыытыгар ханнык эмэ мэһэй үөскээһинэ. ☉ Нарушение, сбой; срыв (нервный)
Өскөтө итинник дьаат [алкоголь] дьайыыта сотору-сотору хатылана турар буоллаҕына, нервнэй систиэмэ улаханнык илистэр, «сырыыптары» биэрэр, оччоҕо невроз ыарыы арааһа үөскүүр. ППА СЭЫа
русск. срыв

I
аат. Сыыллар харамай, эриэн үөн (уж, п и т о н у о. д. а.). ☉ Ползучий гад, змея
Моҕой мохсоҕолтон куттанан мөлбөрүс гынан түллэҥнии түстэ. П. Ойуунускай
Саамай кыра моҕой — мепун — сүүрбэ биэс-отут сэнтимиэтир усталаах — Закавказьеҕа баар, кымырдаҕаһынан, онтон да атын кыра үөннэринэн аһылыктанар. ДьДьДь
Моҕойдортон ордук уж уонна гадюка биллэллэр. ШВФ З
♦ Күөх моҕой калька. — итирдэр утах, арыгы. ☉ Зелёный змий (алкоголь)
Чыычаахап күөх моҕойдуун куустуспутунан ыллаан-туойан эмиэ арыгы атыылыыр маҕаһыыҥҥа тиийдилэр. ДьИэБ
Салайааччылар бэйэлэринэн ити рикситтэргэ, күлүгээннэргэ дурдахахха буола сатааһыннара «күөх моҕойу» сөбүлээччилэр көҥүл көччүйэллэригэр тириэрдибит. «Кыым»
◊ Моҕой кыыл — фольклорга, олоҥхоҕо кэпсэнэр моҕой төбөтө төбөлөөх күтүр улахан харамай. ☉ В мифологии, фольклоре: огромное чудовище с туловищем змеи
Тоҥ Дуурай обургу өрөҕөтүн анныттан аҕыс атахтаммыт, Уот садаҕа моҕой кыылы Умса баттаан миинэн киирэр. П. Ойуунускай. Дохсун баал күөлтэн сэттэ бастаах моҕой кыылы кытыыга бырахпытын уот кыһыл атыыр сылгы быһа тэбэн эрэр. И. Ф едосеев
ср. др.-тюрк. маҕа, бур., монг. могой ‘змея’
II
хотуур моҕойо — хотуурга саамай төбөтө, оту хайытан киирэр сытыыламмыт сирэ. ☉ Загнутый острый конец косы.

1. аат.
2. Көтөр тоҥсуйан аһыыр уоргана. ☉ Клюв
   Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар (өс хоһ.). [Тус хоту диэкиттэн] тумус тыаһа чуубур гынар, тыҥырах тыаһа дыыбыр гынар. П. Ойуунускай
   Тоҥсоҕой хаппыт тииккэ хатана түһээт, чоруун тумсун батары саайан баран, кэтэҕин титирэппэхтээн, тыа төбөтө дуораһыйыар диэри дорулатар. Амма Аччыгыйа
   Куосаампыйдыын сааскы кус тумсунан сааһыттар буола оонньуубут. В. Иванов
3. Сорох кыыл сирэйин уһук синньигэс өттө. ☉ Вытянутая вперёд передняя часть головы некоторых животных, рыло
   Кээрэкээн, ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Оруобуна борокуруор түннүгүн аннынан, хайаларын эрэ сибиинньэтэ тумсун анньан баран иһэ көппөҥнүү сытара. В. Гаврильева
   Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
4. Киһи-сүөһү хаанын уулуур үөннэр (хол., бырдах) хаан оборор уорганнара. ☉ Хоботок кровососущих насекомых (напр., комара)
   Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран, киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
5. Туох эмэ иһит, тэрил (хол., чаанньык, тыы) уһук синньигэс өттө. ☉ Передняя выступающая часть какой-л. посуды, предмета, нос, носик (напр., чайника, лодки)
   Тыы тумса уҥуоргу кытыл ньиччэҕэй буоругар тыаһа суох анньылынна. Н. Якутскай
   Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
   Уол чаанньыгы ылан тумсуттан тымныы чэйи иҥсэлээхтик ыйырбахтаата. «ХС»
6. Тумул сир уһуга, бараныыта. ☉ Край мыса, выступ
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Софронов
   Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
   Былыргылар элбэх тумустардаах сири сөбүлээбэттэр. Иччилээх сиринэн ааҕаллар. Багдарыын Сүлбэ
7. даҕ. суолт. Быган, тумуллаан киирбит. ☉ Выступающий мысом
   Биир тумус тыаны мүччү түһэллэрин кытта, тумуллар үрдүлэригэр, анныларыгар дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Болот Боотур
   Тумус хайалары икки чаас холобурдаах хааман киэһэ күн киириитэ базабытыгар кэллибит. «ХС»
   ♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
   [Чоочо (Манчаарыны):] Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! В. Протодьяконов
   Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр көр атах. «Оо, мин эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа сытыытын, дьэ уонна наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах», — диэн били киһи тэбэнэттээхтик күллэ. М. Доҕордуурап. Атаҕын эрэ тумсун батыһар — туох да толкуйа суох, мээнэ сылдьар (киһи). ☉ Бездумно проживающий свою жизнь, бестолковый (букв. идущий за носком своей ноги)
   Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов. Атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн кэпс. — субу саҥа кэлээт да (тастан саҥа кэлбит киһини этэргэ). ☉ Не успев войти, только что явившись (о новичке, человеке, новоприбывшем куда-л.)
   Бу үөрэхтээх оҕо, атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн, нэһилиэккин аймаабыккар, кырдьаҕастаргын үөхпүккэр баһыыба!.. М. Доҕордуурап
   Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах. Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон
   Атаҕыҥ тумсуттан ырааҕы көрүмэ — муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ диэн курдук (көр мурун). «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн, халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын …… хомуруйар буолан эрэр. А. Софронов
   Атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт дьон үгүстэр. М. Доҕордуурап. Тумсугун угума кэпс. — ханна эбэтэр кимнээххэ эмэ олох сылдьыма, көстүмэ. ☉ соотв. носу не казать, не показывать (букв. не совать свой клюв)
   [Александр:] Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ [сэтээтэллээх] тумсуларын угуохтара суоҕа диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
   Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? С. Федотов
   [Лэкиэс (Кэтирииһи):] Кини обургу тумсун эрэ угуо кэрэх, дьэ уонна омуннаан, сымыйалаан холуннарыы бөҕөнү холуннарара буолуо. С. Ефремов. Тумсугун ук кэпс. — тугу эмэ эккинэн-хааҥҥынан билээри боруобалаан, амтаһыйан көр; тугу эмэ саҥалыы билкөр. ☉ Попробовать что-л., чтобы испытать это на себе; только начинать узнавать что-л. (букв. сунуть свой клюв)
   Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
   Ити барыта — алкоголь наркотик буоларыттан, тумсугун уктуҥ да — ылан барарыттан, ылла да — инчэҕэй эттээҕи аанньанан ыһыкта охсубатыттан. «Кыым»
   Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа I. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Уоруйах эрэ үгэһэ, тумсун дулҕаҕа соттуммут бэйэтэ. Ф. Постников
   Тумсун оҕунуохтаа көр оҕунуохтаа. Тулаайах оҕону тумсун оҕунуохтаабыкка дылы (өс ном.). Элбэх тойон-хотун тумсун оҕунуохтаан, сорохторго байымнык куду анньыталаан, бэйэтин интэриэһин таарыйтарбат гына хайыҥ охсуталаабыта. Болот Боотур. Тумус буол — тугу эмэ көҕүлүүр, саҕалыыр киһи буол. ☉ Быть заводилой в каком-л. деле. Бу уол, улахана өтөн, доҕотторугар оонньууга, көргө куруук тумус буолар
   □ Туохха барытыгар тумус буолар киһибит — кини. НАГ ЯРФС. Тумус киһи — туохха эмэ ордук кыайыылааххотуулаах, инники сылдьар киһи. ☉ Лидер
   [Балаатабытыгар] кэлбит-барбыт, сургулдьуйбут, Курскай киһитэ, ханнык эрэ собуот инженерэ Алексей Астраханцев — тумус киһибит. Н. Кондаков
   Тумус киһибит Кэҥкэдэ ыараханнык бааһыран хаалла. «ХС». Тумус тутун — кими, тугу эмэ туохха эмэ бастатар күүс оҥоһун; киминэн эмэ киэн тутун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве основной, ударной силы в чём-л.; гордиться кем-л., делать кого-л. предметом гордости
   Оҕонньор дуобакка, …… хаартыга …… «Бэлэм буоллар» биир тумус туттар оонньооччулара быһыылаах. С. Руфов
   Оҕолорбуттан тумус туттар оҕом этэ. Барҕа өйдөөҕүнэн, сырыыны, атыыны-эргиэни кыайа-хото тутарынан тэҥнээҕэ суоҕа. ИН ХБ. Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа — олус кыра, быыкаа, дуона суох. ☉ Очень маленький, крохотный, незначительный (букв. величиной с птичий клюв)
   Санаатыгар, лэппиэскэ тобоҕо хаалбыта буолаарай диэн, суумкатын хасыһан көрдө да, чооруос да тумсун саҕаны булбата. С. Никифоров
   Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да, чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов
   ◊ Атах тумса — киһи атаҕын эбэтэр атаҕын таҥаһын илин быгар, көстөр өттө. ☉ Передний конец ступни или обуви, носок
   Микиитэ атаҕын тумсунан иирэ сэбирдэҕин өрө баһан ылла. Амма Аччыгыйа
   Ааныс аргыый туран, …… атаҕын тумсунан үктэнэн, аан хоско таҕыста. Н. Заболоцкай
   Бөрө тумса көр бөрө. Күһүҥҥү халлаан хараҥаран, бөрө тумса чаҕылыйан көстөр буолбут. Суор тумса хотуур көр суор II. Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥорон-оҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
   Тумус арыы — тумул арыы диэн курдук (көр арыы I). Кинилэр «Святой нос» тумус арыыны чинчийбиттэрэ. В. Алданскай. Тумустаах этэрбэс — тумсугар сукунаттан кыбытык киэргэтиилээх саары эбэтэр түнэ этэрбэс. ☉ Торбаса с декоративными суконными вставками на носках
   Оҕонньор дьогдьуурдаах билиис сонун, …… тумустаах саары этэрбэһин кэппит. Н. Якутскай
   Эдэркээн дьахтар ураһа иһиттэн оһуордаах билэлээх, тумустаах үрүҥ түнэ этэрбэстээх элэстэнэн таҕыста. Л. Попов
   ср. др.-тюрк. тумшух, тумшых ‘клюв’, тат. томшык ‘клюв’, тув. тумдьук ‘клюв, нос’

I
аат.
1. Ууну, убаҕаһы иһэргэ баҕарыы, утатыы. ☉ Желание, потребность пить, жажда
Күрбэ аннынан ып-ыраас уу кылыгырыы сытарыгар түһэн сирэйин суунар, икки ытыһынан сомсон ылан утаҕын ханнарар. Н. Якутскай
Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
[Маайыс:] Утаххар чэй да иһэн барыа эбиккин. С. Ефремов
Мантан утаххар ис уута! — Чобуотук чаҕаарар, кэпсиир. Баал Хабырыыс
2. Утаттахха иһэр убаҕас. ☉ Жидкость для питья, напиток, питьё
Остуолга ууруллубат утах баар үһү (тааб.: эмиий үүтэ). [Хобороонньо] Көхсө-быара ыгыллан, Көлөһүнэ сарт түһэн, Умайара бэрдиттэн Утах көрдүүр субу-субу. Күннүк Уурастыырап
Кымыс айыылартан айдарыылаах дьиҥ айылҕа оҕотун ис эйгэтиттэн кэлэр бастыҥ …… утахпыт буолар. КДьА
Сахаҕа биир сөбүлэппит утаҕынан бутугас буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Аһыы утах — аһыы уу диэн курдук (көр аһыы III)
Константин Афанасьевич …… аһыы утаҕы уймахтаабыт ахан киһи. ИИА КК. Уоттаах утах поэт. — кытаанах, уохтаах арыгы (хол., испиир, буокка, ханньаах). ☉ Спиртное, алкоголь (букв. огненный напиток)
[Луодур] Арыт түүҥҥэ куоракка Көҥүлкүүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Тыҥ хатыыта миигин атааран, Атыттардыы алгыс алгыы, Кууба уоттаах утаҕынан Толоорто тиһэх бакаалын. С. Данилов. Улдьааһыннар — уус тыллаахтар, Уоттаах утах буларга Уон араас албастаахтар, Уруумсахтар, атаһымсахтар. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. усаҕ ‘жажда’
II
аат.
1. Быччыҥ, силгэ сыыйыллаҕас биир иҥиирэ, иҥиир сап. ☉ Жгутик из сухожилий, сухожильная нить
Иҥиир сап утахтара, сылаас ууга илийэн, бүлүүһэ түгэҕэр тимирэллэр. Н. Якутскай
Саҥа тыырыллыбыт мастар тоҥмут иҥиир утахтарын курдук дьаарыстаммыттар. А. Фёдоров
Нууччалар мындыр дьоннор, оҕус тириитин иҥиир утаҕын саҕа синньигэстик тэлбиттэр, киэҥ кээмэйдээх сири төгүрүччү тардан иилээн кэбиспиттэр. Н. Абыйчанин
Эмиэ бу курдук бөрө тардан иҥиирин биир утаҕын быһа кэрбэппит таба оннооҕор кыһын үтүөрэн турар. ДФС КК
2. Хатан оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа) өһүллэр салаата. ☉ Составная часть (напр., нить, прядь, проволока) чего-л. скрученного, сплетённого (напр., верёвки, косы, троса)
Тутан турар үс утахтаах кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА
Утахтара быстыбыт торуоһунан үлэлиир бобуллар. ОҮМ
Имтеургиҥҥа кыйахаламмыт эһэ төбөтүн, Кутувьяҕа үп-үрүҥ ниэрпэ тириититтэн түөрт утах гына хатыллыбыт сабыс-саҥа маамыктаны …… биэртэлээтэ. Тэки Одулок (тылб.)
△ Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, рукав чего-л.
Сыпсы оҥороллоругар икки утаҕы тус-туһунан оҥорон баран, сиэтэн холбууллара. МАП ЧУу
Сахалар үс сүдү утахтан — монголоиднай, түүрүскэй, европеиднай утахтан силисмутук тардан төрүттэммит омук буолан тахсар. ВУА БС
3. Сылгы сиэлин, кутуругун эбэтэр киһи баттаҕын биир устууката. ☉ Конский (с хвоста или гривы), а также человеческий волос
Хамыйахтаах да аспытын Хаалларыахпыт суоҕа, Утах да сиэли Ордоруохпут суоҕа. С. Зверев
Төбөтүн умса туттан кэбистэ, онуоха көп баттаҕын иһиттэн онон-манан үрүҥ синньигэс утахтар сыыйыллан көһүннүлэр. А. Фёдоров
Нюта кыыс баттаҕын кылаппачыгас утахтара көстөн аастылар. М. Доҕордуурап
Аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт баттаҕар, ооҕуй оҕус ситимин курдук, маҥан утахтар сыыйыллан көстөллөр. М. Попов
4. көсп. Сардаҥа (хол., күн уотун) саккырас сарпахтара. ☉ Лучи, искры, отходящие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн көмүс утаҕа саккыраан Сүрэхпэр төлөнү күөдьүтэр. Ол төлөн, кымньыынан сырдырҕаан Сир-халлаан киэлитин күндээрдэр. М. Ефимов
Ый былыт уҥуор сынан тахсан, Ыһан кээстэ үрүҥ көмүс утахтарын. Л. Попов
Сааскы күннэр, оккомаска көмүс утаҕы хатан, киирэн-тахсан истилэр. С. Федотов
Сайын ааста, тымныы буолла, Күһүҥҥү түүҥҥү тыал үрдэ, Үрүҥ көмүс ый уота Утахтарын түһэрдэ. «ХС»
△ Салгыҥҥа субуллан тахсар синньигэс туох эмэ. ☉ Устремляющийся в атмосферу узкий поток пара, жидкости, газа
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Табах буруотун курдук чап-чараас утах түһэр. ПНИ АДХ
5. көсп. Туох эмэ (хол., санаа) быстыбат ситимэ. ☉ То, что связно развивается, образуя единую логическую линию, нить чего-л. (напр., мыслей)
Үөрбүт. Үөрдүн. Кыайыы амтанын биллин. Ити үөрүү кыайыыга дьулуур биир сүрүн утаҕа. Н. Лугинов
Хайа-хайабыт санаатын утаҕын быһымаары, бу дьикти нууралы уйгуурдумаары, кини дьиэтигэр диэри тугу да кэпсэппэтэхпит. П. Чуукаар
Саха сирин бүгүҥҥү поэзията …… киһи ис иэйиитин, хардарыта сыһыанын уустук утахтарын таарыйар. Умнуллубат к. Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ
Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, санаам утаҕа быһа ыстанна. «ХС»
6. көсп. Киһи олоҕун, дууһатын, уйулҕатын ханнык эмэ сүүрээнэ. ☉ Какая-л. часть жизни, души, настроения, переживаний человека
Биһиги даҕаны дьол утаҕын амсайан бараммыт, бэйэбит көмүс көҥүлбүтүн сатаан көмүскэһиэхпит, иккистээн ииҥҥэ киириэхпит, кулут буолуохпут суоҕа! Суорун Омоллоон
Били Ойуурап этэринии, уйулҕатын утаҕын бүтүннүүтүн ытыһыгар хам туттаҕына эрэ табыллар кэмэ этэ. Софр. Данилов
Мин кинилиин эрэ дууһам саамай нарын-намчы утахтарын бэрийэн кэпсэтээччи этим. Н. Абыйчанин
◊ Мас утаҕа биол. — үүнээйи халыҥ таастаах мастыйбыт килиэткэлэртэн турар утаһына. ☉ Склеренхима
Тыы тумсугар синньигэс мас утахтарыттан өрөн оҥоһуллубут тордох дьардьаматыгар маарынныыр быһыылаах икки булт тэрилэ ууруллубут этэ. Далан
Деловой маһы, мас утахтары уонна мас устурууһун билиитэлэрин оҥоруу улаатыннарыллыаҕа. «Кыым». Сото утаҕа — сото икки (улахан уонна кыра) уҥуохтарыттан кырата (синньигэһэ). ☉ Малая берцовая кость
Бастакы бааһырдыыларыгар сототун утаҕын иһинэн түһэрбиттэр. С. Васильев. Хары утаҕа — киһи харытын уҥуоҕун синньигэс салаата. ☉ Лучевая кость. Харытын утаҕа тостубут
□ Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө турдаҕына — отут сэттэ бухатыыр ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онно тиһэн кэбиспит. Ньургун Боотур
Инники лабаалар дьардьамалара маннык уҥуохтардаах: окумал уҥуоҕа, хары икки уҥуоҕа (хары утаҕа, хары уҥуоҕа), бэгэччэк, харчы уҥуохтар, илин сото уҥуоҕа, бэрбээкэйдэр. СИиТ
Биир тапталлааҕын бэйэтин арҕаҕар илдьэн, харытын утахтарын икки ардынан үүттээн, онно быа уган, баайан олорбута дииллэр. В. Короленко (тылб.)
ср. алт. утых ‘шнур’, башк. сус ‘волокно, шнур’, п.-монг. утасун ‘нитка’

I
даҕ.
1. Сырдык халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Голубой, как светлое небо
Күөх халлааҥҥа көтөн тырыбынаан тахсан, көстүбэт үрдүккэ тимирэн, ыллаан дьырылатар. М. Доҕордуурап
«Что? Матрена, какая Матрена?» — диир Гурьянов, күөх харахтарынан мичээрдиир. Т. Сметанин
△ Хараҥа халлаан өҥө өҥнөөх. ☉ Синий
Күлүмнүү көтөр Күөх төлөн түспүт. Күннүк Уурастыырап
Муоралары уонна акыйааннары каартаҕа күөх өҥүнэн көрдөрөллөр. КЗА АҮө
2. Саҥа үүммүт от, мутукча өҥө өҥнөөх. ☉ Зеленый, как только что выросшая трава, как хвоя распустившейся лиственницы
Сыһыы саҕатыгар күөх от сыта халыйар. С. Данилов
Саха сирин үрүҥ көмүһүнэн кыыдамныыр, тыала суох тымныы кыһына, Саха сирин мутукчата-сибэккитэ муҥутуур күннээх күөх сайына — ити барыта, барыта күндү. Т. Сметанин
Экскурсиялаабыт сирдэрбитигэр биир даҕаны күөл, чээл күөх хонуу диэн көстүбэт. «ХС»
♦ Күөх албын — кыбыстар, саатар диэни билбэт, сирэйэ-хараҕа суох албыннааччы. ☉ Наглый лгун, обманщик, мошенник
Эһиги күөх албыннаргыт. Харчыбын төннөрүҥ! Амма Аччыгыйа
Күөх албын, маны ас диэн атыылыыгын дуо? Ыкка биэрдэххэ, ыт даҕаны чугаһыа суоҕа. Н. Якутскай
Хайа, миигин истэргэр маннык олоруохпут дуо? Күөх албыныҥ, искэр адьас да аанньа ахтыбаккын. «ХС». Күөх ис үөхс. — дьадаҥы дьону көлөһүннээччи, баай киһи. ☉ Мироед
Аны биһигини баайдар, күөх истэр ол аайы үтүрүйүөхтэрэ-хабырыйыахтара суоҕа. В. Протодьяконов
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат. Эн даҕаны, күөх ис, быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов. Күөх киһиргэс — олус киһиргэс киһи. ☉ Очень хвастливый человек, большой хвастун, самохвал
Күн аайы оҕолоро Көппөйбүттэрин тухары Күтүр акаары, Күөх киһиргэс, Саллайбыттарын тухары Салаҥ акаары, Саата суох киһиргэс Буолаллар даа эбит. П. Ойуунускай. Күөх көппө — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, бездельник
Өйдөөҥ, сэбиэскэй былаас сүрэҕэ суохтары, күөх көппөлөрү сөбүлээбэт, босхо аһаппат. Болот Боотур
«Күөх көппө» диэн тыл сүрэҕэ суохтарга иҥэриллэр уопсай аат буолбута. Суорун Омоллоон
Үлэлээбэккин, луодургун, күөх көппөҕүн дии-дии аны киһини сордообот буол. М. Доҕордуурап. Күөх моҕой — арыгы. ☉ Алкоголь, спиртное
Арыгы көннөрү астан өстөөххө кубулуйар. Ол иһин даҕаны норуот «күөх моҕой» диэн ааты иҥэрбит эбит. ТХХ АС
Кэргэннии Иван уонна Анна Сенькиннар, иккиэн «күөх моҕойго» буулаппыттара, элбэх кэпсэтиигэ турбуттара. ТССКС
Дьон былыр-былыргыттан арыгыны «сатана хаана», «күөх моҕой» диэн ааттыыр. ППА ТЭД. Күөх оту тосту үктээбэт (киһи) — көрсүө, сытыары сымнаҕас (киһи). ☉ Смирный, мягкого характера (человек)
Нээстэр оҕонньор кыргыттара Балбаара, Маарыйа — күөх оту тосту үктээбэт барахсаттар. Бэс Дьарааһын
Махарах диэн барыларын убайдара, бэрт көрсүө, көнө, күөх оту тосту үктээбэт, дьиэ киһитэ эбит. Эрилик Эристиин
Биэрэ ийэтэ, көрдөххө күөх оту тосту үктээбэт сымнаҕас майгылаах курдук буолан баран, ис иһигэр киирдэххэ, улахан кырыктаах эмээхсин. НС ОК. Күөх сирэй үөхс. — олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Мразь, паршивец, негодяй
Өссө биирдэ саҥар эрэ, күөх сирэй! А. Софронов
Чэ, баҕаҥ хоту сиэбитиҥ, маҕалайыҥ туолбута, аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах, күөх сирэй. Суорун Омоллоон. Күөх сүрэх — үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй
Хайдах харчыҥ суоҕуй? Үлэлиэххэ наада, күөх сүрэх! Софр. Данилов
«Кыбыстыбаккын ээ, күөх сүрэх! Маннык көлөдүйбүт көрүҥнээх эрээригин», — диэт кыыс өтөрүбатары көрдө. Н. Абыйчанин
Күөх сүрэхтэргит, сайыны быһа олороҕут, күүлэйдиигит, тыа быыһыттан илиигитинэн да үргээтэххитинэ, икки ынаҕы иитиэ этигит. МНН. Күөх уйан — 1) наһаа сымнаҕас, хатарыллыбатах (тимири этэргэ). ☉ Очень мягкий, незакаленный (о металле)
Ээ, чочулаабыт да иһин сытыы буолбат сэп, адьас күөх уйан баҕайы. Суорун Омоллоон; 2) наһаа уйаҕас, аһынымтыа. ☉ Очень чувствительный, слезливый
Баһыыба, Ида… Кырдьан истэҕим аайы күөх уйан буолан иһэбин ээ. Е. Неймохов. Күөххэ көттө — ким-туох эмэ хааччаҕыттан таҕыста, көҥүл барда. ☉ Стал независимым, вольным
Алыс даҕаны санаарҕаан эрэй бөҕөнү көрдүм ээ, дьэ күөххэ көттөҕүм! Н. Лугинов
Күөххэ көттө, көҥүл барда. АЕ СТ. Күөххэ үктэннэ — кыһыны туораан, сайыҥҥа тиийдэ. ☉ Благополучно перезимовав, дожить до лета
Ааспыт сайын сүөһүбүтүн нэһиилэ этэҥҥэ, күөххэ үктэннэрбиппит. С. Никифоров
«Лиза, — диэтэ биригэдьиир кэмниэ-кэнэҕэс, — эн ньирэйдэриҥ бу пиэрмэҕэ кыстаан күөххэ үктэннэхтэринэ табыллар». С. Федотов
Мантан саас биир да сүөһүнү энчирэппэккэ барыларын үчүгэйдик төлөһүтэн күөххэ үктэннэрэр баҕалаахпыт. «Кыым»
◊ Дабархайдаах күөх — от чулуу суорда (аан бастакы хотуур ото). ☉ Лучший сорт сена (самой первой косы). Дьэҥкир күөх — сырдык күөх (от). ☉ Светло-зеленый (о сене)
Күөх баламах көр баламах. Кини кымньыыта таарыйбыт сиринэн таба этэ күөх баламах, хаан чэлкэх буолан тахсар. Болот Боотур
Кыра уол илиилэрэ, атахтара, ону таһынан моонньо эмиэ бүтүннүү күөх баламах. ПН ДЫ. Күөх биэдэмэс эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ хас биирдии дьиэ кэргэн оттуур сирэ ыйыллыбыт докумуона, сир биэдэмэһэ. ☉ В дореволюционной Якутии: документ, в котором зарегистрированы закрепленные за каждым семейством покосные угодья, поземельная ведомость
Мин аҕам саҕана күөх биэдэмэс диэн баара. П. Ойуунускай
Лоп курдук биэс уон сыл буолла буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба, саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Күөх бороҥ — сылгы дьүһүнүн арааһа: нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх. ☉ Темно-сивый (о масти лошади). Күөх буулуур (сылгы) — көҕөрүмтүйэн көстөр толбоннордоох бороҥ дьүһүннээх. ☉ Чалый, с голубоватыми вкраплениями (о масти лошади)
Күөх далай көр далай II. Көй салгыҥҥа күөрэгэй ыллаабытын, күөх далайга күөнэх оонньообутун кэриэтэ буолла. Амма Аччыгыйа
Эйиэхэ баҕас …… бэйэм тыабыттан лабааны даҕаны булгу туттарыам суоҕа, күөх далайбыттан дьөрү биир даҕаны баҕаны туора уоптарыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Быһыыта, тойонноох кулут иччилэрин күөх далайга күөлэһийтэлээн кэбиһэн баран, тыылара киэҥ Байкал кэтит мындаатыгар дьаарбайа бараары гыммыт быһыылаах. Эрилик Эристиин. Күөх көҕөччөр көр көҕөччөр
1.
Көҕөччөр сылгыны араастаан дьүһүннүүллэр. Ордук элбэхтик маннык өҥнөөччүлэр: хара көҕөччөр, күөх көҕөччөр, сырдык көҕөччөр толбонноох көҕөччөр, им көҕөччөр, тимир көҕөччөр, көҕөн көҕөччөр, чуоҕур көҕөччөр. ОМГ ЭСС. Күөх кырса — көҕөрүмтүйэр өҥнөөх күндү түүлээх полярнай эргимтэ кырсата. ☉ Голубой песец
Сопхуос сүрүн дьарыга: табаны уонна күөх кырсаны иитии, балыктааһын, кыыл кырсалары бултааһын. Н. Якутскай
«Усуйаана» сопхуос күөх кырсаны иитэр пиэрмэтэ 1955 сыллаахха тэриллибитэ. АВЛ ГСФ. Күөх маасса — куурдуллубакка эрэ күөхтүү сиилэскэ, сенажка угуллар от, бурдук. ☉ Зеленая масса
Саҥа сиилэстэнэр күөх маассаны түргэнник уган бүтэрии үчүгэй сиилэһи ылыы биир суол дьоһуннаах усулуобуйатынан буолар. САС
Бириэмэтигэр оҕустаран ылбатахха аҕыйах хонук иһигэр күөх маасса кууран соломоҕо кубулуйар. ЛИК СОТҮҮүТ. Күөх маҥан халлаан — былыта суох олус ыраас халлаан. ☉ Чистое, безоблачное синее небо
Бу көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүгэр олорор …… үүт күөл олохтоох, үүт аас бэйэлээх, үкэр куйаас тыыннаах Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун диэн бааллар. Саха фольк. «Мин даҕаны төрүт удьуор харылы киһи этим», — инньэ диирин кытта, көстөр күөх маҥан халлаан үрүт өттүн диэкиттэн бэрт сүрдээх кынат куугунаан түстэ. Ньургун Боотур. Күөх олордуу — маһы түөрэн аҕалан маһа суох сиргэ олордуу. ☉ Зеленые насаждения
Атмосфера ыраас буолуутун харыстааһыҥҥа күөх олордуулар улахан оруоллаахтар. САИ ССРС ФГ
Киин куорат биир олохтооҕор икки сүүс сүүрбэ кыбадыраатынай миэтэрэ күөх олордуу тиксэр. «Кыым». Күөх сах эргэр. — саас сир-дойду көҕөрбүт кэмэ. ☉ Весенняя пора, когда земля покрывается зеленью
Бу быйылгы күөх сах мунньаҕар кулуба тойоммут бэйэтинэн баар. Суорун Омоллоон. Күөх сирэм — саас бастаан үүммүт ситэ илик от; ньуолах от. ☉ Мягкая и шелковистая первая весенняя трава; трава-мурава
Тэлгэнэ сытар оппут минньигэс сыта киһи сүрэҕин-быарын көрбүтүнэн киирэр, сайыҥҥы күөх сирэми санатар. Н. Якутскай
Күөх сирэм чэлгийэр эриэккэс кэмигэр, Үтүө сир үөрээхтиир күнүгэр, Мин сытар кургааммар эдэр кыыс тахсыаҕа, кинигэ ааҕыаҕа, ыллыаҕа. Эллэй. Күөх сур — сылгы өҥүн арааһа: көҕөрүмтүйэ кытаран көстөр хара өҥ. ☉ Черный с красновато-голубым отливом (о масти лошади)
Сур сылгыны эмиэ араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, кумах сур, күөх сур. ОМГ ЭСС. Күөх таалай — хараҥа халлаан күөх. ☉ Темно-синий. Күөх толбон — күөх өҥ булкаастаах. ☉ Просинь. Күөх тымыр — үлэлээбит хаан сүрэххэ төттөрү барар тымыра. ☉ Вена. Илиитин күөх тымыра көстө сылдьар. Күөх урсун — туох эмэ көҕөрөн көстөр киэҥ нэлэмэн ньуура. ☉ Синева
Үөрүүлээх, үөскүүлээх Күн уотун күлүмэр, Күөх урсун күөнүгэр …… Төрөтөр төрүөххүт Төлкөтүн көрүөххүт, Уһун дьол үрдүгэр, Уоҕурар бэрдигэр Үүнүөххүт, үөскүөххүт. П. Ойуунускай
Ленин куоратын үрдүнэн Көтөбүн күөх урсун үөһүнэн Күн аннын диэки чугаһаан. Н. Тарабукин (тылб.)
Күөх үүнээйи көр күөх маасса. Сиилэһи угар дьаамаҕа эбэтэр траншеяҕа күөх үүнээйини угуу саамай эппиэттээх үлэлэртэн биирдэстэринэн буолар. САС. Күөх чэй — чэй биир көрүҥэ. ☉ Зеленый чай
[Лааппылаах киһи] нивхтэр мэлдьитин сиэбэт нуучча аһынан — килиэбинэн, хааһынан, күөх чэйинэн, куһуоччук саахарынан күндүлүүрэ. В. Санги (тылб.). Күөх эбириэн — сырдык күөх толбоннордоох. ☉ С голубым оттенком
Инньэ гынан Түөрэҥкэй ойуун күөх эбириэн борооскуну кэрэх тутунна. Күндэ
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан, куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдыбыттар. Эрилик Эристиин. Күөх экран — телевизор. ☉ Голубой экран, телевизор
Ааспыт үбүлүөйдээх сыл бүтэһик күннэриттэн Верхоянскай куоратыгар күөх экраны көрүү саҕаланна. «Кыым»
Утуйуон иннинэ бэрт кыратык күөх экраны көрдө. «ББ». Күөх элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: уопсай өҥө бороҥ көстүүлээх буолан баран, ханан эрэ элэмэстээх. ☉ Серо-пегий, сивопегий (о масти лошади)
Күөх элэмэскэ күөх буулуур, күөх көҕөччөр дьүһүннэр киирсэллэр. ОМГ ЭСС. Күөх эриэн — сырдык өҥө көҕөрүмтүйэн көстөр эриэн. ☉ С голубизной, отливающий голубым. Күөх эриэн көстүүмнээх. От күөх — от өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Зеленый цвет
Олус чаҕылхай от күөх уонна халлаан күөх өҥнөр алтан холбоһууларын араас көрүҥнэрэ буолуохтаахтар. ДНА СХБКК
[Уохта] саас эрдэ тыллар, сырдык от күөх сэбирдэхтэрдээх, тэтэркэйдиҥи маҥан сибэккилэрдээх. МАА ССЭҮү. Торҕо күөх — олус сырдык күөх. ☉ Яркая светлая зелень
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Торҕо күөҕүнэн таҥынныҥ. Баал Хабырыыс
Биһиги түннүкпүтүнэн Өлүөнэ киэҥ иэнэ нэлэһийэн көстөр уонна илин быраан торҕо күөҕүнэн тунаарар. ЧМА СТСАКҮө. Халлаан күөх — сырдык халлаан өҥө күөх өҥнөөх. ☉ Голубой
Маҥхайан баран араҕастыйбыт баттаҕын халлаан күөх былаатынан мэччэччи бааммыт. М. Доҕордуурап
Ыйаастыгас соҕус хап-хара харахтаах, чорбоҕор кыра уостаах, халлаан күөх солко таҥастаах кыыс оҕо баар. «ХС»
[Федосья] аһыммыт оҕолуу, халлаан күөх ыраас хараҕынан одуулаһан олорон ыйытта. Л. Толстой (тылб.). Хампа күөх — хараҥа от күөх. ☉ Темно-зеленый
Хатас хаппыт кырдалыгар хампа күөҕү көрөбүн. Хантан кэлбитэ буолуоҕай. Дьиибэргиибин, сөҕөбүн. Эллэй
Үүнэр күммүт тахсыыта Үрүҥ көмүс аалыыта — Хаһыҥ түһэн туртайар, Хампа күөҕү хаарыйар. А. Абаҕыыныскай
Аны куһаҕан сири тумуннаҕа аатыран, хампа күөҕү тоҕута кэстэрэллэр, сир кырсын алдьатан көрүөхтэн түктэри оҥороллор. «Кыым». Чээлэй күөх — сып-сырдык от күөх. ☉ Яркозеленый
Салгыы аны Налбыһах Чээлэй күөх торбос отун Салаасканан аҕалан, Дьиэҕэ симэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Айаҥҥа туруубутугар чээлэй күөҕүнэн симэммит сайын барахсан ааһан, күһүн буолан эрэр. Н. Заболоцкай. Чэгиэн-чэбдик чээлэй күөх мутукча айгыр-силик нуһараҥа. А. Федоров
тюрк. көк
II
аат.
1. Саҥа от үүнэн сирдойду чэлгийэ көҕөрөр кэмэ. ☉ Весеннелетняя пора, когда появляется зелень
Соҕотох ынахтаахпыт күөххэ тиийэн баран, өлөн хаалбыта. Амма Аччыгыйа
Ньирэйдэрбитигэр үөстэн от сүгэн таһааран биэриэхпит. Барахсаттар наар ийэлэрин үүтүнэн тураахтыыллар. Күөх кэлбитин биллиннэр эбээт. Н. Лугинов
2. Сүөһү, сылгы аһылыга буолар үүнэн турар күөх от. ☉ Зеленая трава, идущая на корм скоту
«От хомууругар үлэлээминэ, быйылгы күөхтэн маттым», — Лука сөҥөдүйэн олорон эттэ. М. Доҕордуурап
Оҕом, хадьымал саҕалыырыгар бу ийэтин хотуурун оҥорон биэриэҕим. Биһиги, эр дьоннор, күөҕү былдьаһа от охсон куһуйуохпут. В. Иванов
Бу күөххэ мин көлөһүнүм баар, көрүҥ күөх сирэм, күөх быйаҥ ырааһыан, үчүгэйиэн! А. Сыромятникова