медь || медный; дьэс алтан красная медь; алтан солуур медный котёл; алтан харчы медная монета, медяк # алтан от род полевых цветов с медно-жёлтой головкой; алтан төбө одуванчик.

n., a. copper; алтан от n. dandelion

1. аат.
2. Кыһыллыҥы өҥнөөх, тапталлыгас металл. ☉ Медь
   Өлүөнэ өрүс эбэтигэр, муустаах муораҕа, араас алтаны, көмүһү, онтон да атын күн эгэлгэтин кэһиитин киллэрэр. Суорун Омоллоон
   Хойуу сулустар алтан бытархайын ыһан кэбиспиттии, чаҕылыҥнаһа тураллар. М. Доҕордуурап
   Ампаардарыгар, дьааһыктарыгар алтанынан күлүүстэри, иэччэхтэри кутаттаабыт, ааннарыгар алдьаммат буолталарынан наарбалаппыт. Саха сэһ. II
3. эргэр. Кыһыл көмүс (аҕыйах холбоһуктарга хаалбыт). ☉ Золото (сохраняется в немногих сочет.). Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым. Алтан сэргэни ас. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх (аллара көр)
4. даҕ. Алтанынан оҥоһуллубут. ☉ Медный
   Оһох уҥа эҥээригэр улахан алтан солуурга эт буһа турар. Эрилик Эристиин
   Тыаһыт бургучуйа сылдьар алтан сылабаары аҕалан остуолга уурда. Л. Попов
   ср. тюрк. алтын, монг. алтан ‘золото’
   ♦ Алтан сэргэни ас — ньир бааччы олохтоох, байылыат ыал буол (эдэрдэргэ алгыс көһөр олуга). ☉ Водрузить золотую коновязь (из формулы-благопожелания молодым о семейном счастии, благополучии)
   Алаһа дьиэни айгылатыҥ, Аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   «Алтан сэргэни анньа, Түөрт бадьыр баҕананы туругурда, Орто бороҥ туруу дьаҕыл дойду олоҕун олохтуу, Тойон аатын тупсара киирдиннэр!» — диэбит үһү Дьылҕа тойон. Ньургун Боотур
   Анньылынна алтан сэргэ, Бу үргэл сулус анна Буолла дьол түһүлгэтэ. П. Тулааһынап. Алтан түөстээх далбарайым (көмүс түөстээх күөрэгэйим) нор. поэз. — тапталлаах дьахтары хоһуйан, киэргэтэн ааттааһын. ☉ Золотогрудая пташечка моя, сереброгрудый жаворонок мой (поэт. украшающая формула-описание любимой женщины в нар
   поэз.). О, татыйыгыам, Алтан түөстээх далбарайыам! Алдан, Амма үрэхтэрдии Арахсыахпыт суоҕа — диирбит дии! Эллэй
   [Уот Уһутаакы:] Алтан түөстээх далбарайым, Ахтыбыт да эбиккин, Көмүс түөстээх күөрэгэйим, Көһүппүт да эбиккин! П. Ойуунускай
   Алаата, алаата! Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, Алтан түөстээх далбарайым, Дьэ түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх үрд. — өлбүт киһини ытыктаан, дьоһуннаахтык тутан көмп (ытыктабыл, сүгүрүйүү дэгэттээх былыргы көһөр олук). ☉ Хоронить покойника с честью, с почетом (букв. золотые кости его поднимать, серебряные кости его сложить на арангас — стилистическая фигура, формула высокого стиля)
   Уруй үтүөтүнэн, айхал бастыҥынан ол барахсаттар алтан уҥуохтарын араҥастыахпыт, көмүс уҥуохтарын көтөҕүөхпүт. П. Ойуунускай
   Оҕо буолаҥҥын өллөхпүтүнэ көмүс уҥуохпутун көтөҕөөр, алтан уҥуохпутун араҥастаар, баайбытын-быйаҥмытын бас билээр. Н. Неустроев
   [Оннук оҕо] Көмүс уҥуохпутун Көтөҕүө суоҕа, Алтан уҥуохпутун Араҥастыа суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Алтан чуораан айах — кэрэ чуор уус тыл; кэрэ чуор куолас. ☉ Красноречие; красивый звонкий голос
   Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Айаарар дуо былыр манна Рим аатырбыт араатардарын Алтан чуораан куоластара?.. М. Тимофеев
   ◊ Алтан бас — араҕас өҥнөөх төгүрүк хоруона сибэккилэрдээх кылгас көҥдөй умнастаах киэҥник тарҕаммыт эмтээх от. ☉ Одуванчик
   Арыылаах алаас, Сырдык сыһыы — Сүүтүк от, алтан бас... Үрүҥ, кыһыл сибэкки муората сүрэҕи манньытар! М. Тимофеев. Алтан от — дьааттаах симэһиннээх араҕас сибэккилээх от. ☉ Лютик
   Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас алтан от! Суорун Омоллоон
   Күн түһэн күлүмнүүр диэх курдук — Алтан от анньан таҕыста. С. Данилов
   Алааска, хааччах таһыгар Алтан от үүнэн хамсыыр. С. Тимофеев. Тэҥн. ньээм, ньээм от