хайа муҥай диэн курдук
Хайа сорой, тыабыт түүлээҕэ амньыраабыт үһү дуо! «ХС»

даҕ. Киэҥ ыраас, чэмэлкэй харахтаах (оҕо, кыыс туһунан таптаан этиллэр тыл). ☉ Ясноглазая, ласковая (ласкательное — о ребенке, девушке)
Алайааны-ым! Алайаана-а атаһым! ПЭК СЯЯ
Алайаана лаглардыырбын Алтан чуораан айахпынан Айааран аҕыннахпына, Амньыраабыт санаам аралдьыйар. Өксөкүлээх Өлөксөй

көр амньыраа
Кини улам ыраатан, сылайан истэҕин аайы, дьэ эбии амньырайан, бүгүҥҥү түбэлтэни саныы-саныы сүрэҕэ ытырбахтаата. А. Сыромятникова. [Омоҕой:] Ол күөрэгэйиҥ оҕото сүөһү көрөн сүпсүгүрүө, ас астаан амньырайыа, оҕо көрөн омнуоланыа диэхтиигиэн? М. ОбутоваЭверстова

амньыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Ынах ыыр амньыраппыт, саах күрдьэр салытыннарбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Амньыратан миигин аалла Ахтар сүрэх ыарыыта. Күннүк Уурастыырап
Арыт бэйэҕэ наһаа дьэбир буолуу киһини сиэри таһынан амньыратар. Н. Лугинов

лаглай д и э н т э н а р ы т. көстүү
Хааман лаглардыыр.  Ала йаана лаглардыырбын Алтан чуораан айахпы нан Айааран аҕыннахпына, Амньыраабыт санаам аралдьыйар. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт. Төлөһүйэ улаат, бөдөҥ төрөлкөй көрүҥнэн (киһисүөһү туһунан). ☉ Становиться крупнее, упитаннее, прибавлять в весе, окрепнуть
Эгэй-угуй эрэ дуу! Дьэһиэй эбэ хотун Дьирбии-курбуу тыатыгар Элэйбэккэ эмньигирбит Икки саастаах Искэл үүс Эҥкилэ суох түүтэ Чүөччэрдээх төбөлөөх. С. Зверев
Сотору ынахтарбыт улам өрүттэн, ыанньыйан кэллилэр. Оттон төрүөх биллэ-көстө төлөһүйэн, эмньигирэн истэ. И. Данилов
Саина үлэтигэр тахсыбыта уонна сотору чэгиэннирэн хаалла. Амньыраабыт бэйэтэ кииллийдэ, эмньигирдэ. И. Данилов

1. даҕ.
2. Устатынан кэҥээн барар, улахан. ☉ Длинный и широкий, просторный. Айан дьоно уһункиэҥ сыһыыны туораан эрэллэрэ
   □ Устата-кэстэтэ биллибэт уһун-киэҥ кэккэлэринэн эдэр ыччат уулуссаны ортотунан устан истэ. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ барар, бүтэн бараммат (хол., сэһэргэһии). ☉ Продолжительный, без конца и края (напр., разговор)
   Оҕонньоттор ууну сомоҕолуур Уһун-киэҥ кэпсээннээхтэр. С. Данилов
   Уһун-киэҥ дойҕох дьэ саҕаланна дэспиттии, хаһаайкалар ээр-сэмээр тахсан бардылар. Р. Баҕатаайыскай
   Оттон «анабы, анамы» диэн тыл уһун-киэҥ остуоруйалаах. Багдарыын Сүлбэ
4. кэпс. Элбэх ахсааннаах, ахсаанынан бэрт элбэх. ☉ Многочисленный
   Ону истэ-истэ уолаттар, хайдах курдук ыраахтан төрүттээх, уһун-киэҥ сыдьааннаах, албан аатырбыт өбүгэлэрдээх дьон буолалларыттан үөрэллэрэ, күүркэйэллэрэ. Болот Боотур
5. аат суолт. Инники туох буолуохтааҕа. ☉ То, что следует за настоящим, будущее
   Баччааҥҥа диэри уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, күннээҕинэн олордум. Н. Лугинов
   Суох, бу тоҕо эрэ дьикти, иһэ истээх дьыала быһыылаах, маннык түбэлтэҕэ уһуну-киэҥи саныыр, сэрэнэр ордук. С. Никифоров
   Мааҕын амньыраабыт Кыһыллаай уларыйда, чиҥээтэ, уһуну-киэҥи өйдөөн ылла. Л. Попов

аат. Хамсаттахха улахан, хатан тыаһы таһаарар тэрил (кыра куолакал курдук быһыылаах — хол., оскуолаҕа уруок бүппүтүн-саҕаламмытын биллэрэн тыаһатарга аналлаах). ☉ Колокольчик; звонок
Бэрэссэдээтэл чуораанын лыҥкыр гыннарда. Амма Аччыгыйа
Чуораан тыаһын тэҥҥэ даҕаспытынан кылааска уолаттар бөтөрөҥнөһөн киирдилэр. Т. Находкина
Прошка кэлэн аан чуораанын тыаһатта. М. Прилежаева (тылб.)
♦ Алтан чуораан айахпынан поэт. көр айах I
Алайаана лаглардыырбын Алтан чуораан айахпынан Айааран аҕыннахпына, Амньыраабыт санаам аралдьыйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Имнэригиҥ хааннара Кэхтибиттиир эбит диэн, Алтан чуораан айаҕа Аҕыйбыта буолуо диэн, Ахсарбаттай буолумаҥ! С. Зверев
◊ Тиһэх чуораан көр тиһэх I
Оскуола тиһэх чуораана тыаһаан бүттэ. ПА. Чуораан от — чуораанныҥы быһыылаах сибэккилээх от. ☉ Колокольчик (цветок)
Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев
Чыычаах оҕолоро чуораан оттор, гвоздикалар үрдүлэринэн сарыкынайа дайбыттар. Айысхаана
Оттортон чуораан оттор, ромашкалар, василёктар, хаарыйар от (крапива), репейник (лопух), ньээм киһиэхэ эрэ барытыгар биллэллэр. КВА Б
ср. эвенк. чооран, негид. чоян ‘колокольчик’

1. даҕ.
2. Кылгас кэмнээх, түргэнник ааһар, тохтуур. ☉ Временный, преходящий, проходящий быстро. Быстах ардах. Быстах тыал. Быстах кэм. Быстах тымныы. Быстах тутуу. Быстах былаас
   □ Бу быстах тутуу элбэҕин! Олбуордар, ыскылааттар, хоспохтор хойууларын! Н. Лугинов
   Быстах кэмҥэ олоруум, Москва киһитэ дэнэбин. Баксаалга күүтүө доҕоруом, Ахтан, амньыраан тиийиэҕим. Баал Хабырыыс
3. Аҕыйах ахсааннаах, кыра эбэтэр түбэспиччэ буолар, көстөр. ☉ Немногочисленный; случайный
   Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
   Наахаралар кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах-суодаллаах, күүстээх-хааннаах дьон эбиттэр. Эрилик Эристиин
4. аат суолт.
5. Туох эмэ быһыллан, хайытыллан араарыллыбыт сороҕо. ☉ Отрезок, обломок, обрывок чего-л.
   Сатаан саҕаламмат, дьаарыстаммат саҥалар быстахтара иһиллэллэр: «Ооккоом»... «Бабушка»... «Мэнигилээмээр»... Амма Аччыгыйа
   Тутаҕы, быстаҕы тулуйан Тумнарга үөрэн эн, Үлэлээ өрүүтүн сэмэйдик, Үлэлээ үгүстүк; Үчүгэй, үйэлээх Үлэттэн төрүттээх. Күннүк Уурастыырап
6. Туох эмэ туһата, суолтата суоҕа. ☉ Незначительная, ничтожная, несущественная часть чего-л.
   Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым, Буоһата суоҕу Ботугураатаҕым буоллун! А. Софронов
   ♦ Быстах былаҕай — оһол, оһолго өлүү, соһуччу, эмискэччи өлүү. ☉ Несчастный случай; неожиданная смерть
   Быһыйы кытта сырыһыннаран Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһыны кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кини быстах былаҕайга былдьамматаҕа, улуу дьыала иһин охсуһа сылдьан, үчүгэй үчүгэй курдук геройдуу өлбүтэ. Ф. Софронов
   Быстах былаҕайтан быыһаммыт, Дьаҥ-дьаһах таарыйбатах, Тумуу-сөтөл тумнубут. Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев. Быстах былдьат — алҕаска өл; буолуо суох куһаҕан быһыыга алҕас түбэс. ☉ Умереть, погибнуть случайно; случайно и неожиданно попасть в беду
   Кини быстах былдьатыам диэн сүрэҕэр ыттарбыт быһыылааҕа. «ХС»
   Быстах симиэрт көр быстах былаҕай. Ол эрээри тоҕо маннык оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
   Абыраамаптаах туох да силиһэ-мутуга суох быстах симиэртэр эбит. Л. Попов. Быстах ыйаахтан — кылгас үйэлэн, эрдэ өл. ☉ Умереть преждевременно, рано
   Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо: Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Быстах былыт — кыра, кылгас кэмҥэ ардыыр былыт (хол., этиҥ былыта). ☉ Небольшая туча (напр., грозовая)
   Күн ойоҕолуу көрөн турдаҕына, быстах былыттан өҕүөмэр ардах түһэн ааһар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Быстах былыт уһулу ойон тахсан, ханна түһүөн мунчаарбыт элиэлии, хочону эргийэ көттө. С. Федотов
   Кэлэн истэхпитинэ, быстах былыт ибиирэн, таҥаспытын илитэн, тоҥон бардыбыт. Н. Габышев

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс, сэниэ, эрчим. ☉ Сила, возможности, необходимые для осуществления каких-л. действий
Күрбэ тааһы кэлэр-барар дьон суолларыттан халбарытар кыахтара суох буолан, икки өттүнэн тумнан ааһар буолбуттар. Н. Якутскай
Иккиэйэх оронтон миэхэ үөһээтэ түбэспит. Мин буоллахпына, бэйэбинээҕэр үрдүк ороҥҥо ойон тахсыахтааҕар, сиринэн да хаамар кыаҕым аҕыйаан сылдьар кэмим. Амма Аччыгыйа
«Ыарыйдым… Турар кыаҕа суох буоллум», — диэбитэ кыыстара икки хараҕын быһа симэн сытан. «ХС»
△ Тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ сөп буолар күүс-уох, үп-ас, кыамта. ☉ Возможность, сила, материальные средства, необходимые для достижения какой-л. цели
Билигин архитектураҕа улуу суох, харгытааһын, кыаҕы мунньунуу кэмэ. Н. Лугинов
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалар кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Ити барыта сөҕүмэр элбэх үлэни, бириэмэни, сыраны, кылаабынайа, кини [худуоһунньук] олоххо киллэрэригэр кыах биэрэр материальнай өйөөһүнү эрэйэр. Эрчимэн
2. Бэйэҥ бэйэҕин ииттинэр, хааччынар, тиийинэн сэнэхтик олорор дьоҕуруҥ. ☉ Достаток, состоятельность, обеспеченность
[Сылгыһыт:] Ол гынан баран, Кыыра биһикки иккиэн ыал хамначчыттарабыт. Онон кыахпыт суоҕа дьон билиитинэн биллэр. Суорун Омоллоон
Бытааннык үөрэммитэ, тулаайах оҕоҕо кыах суох буолаахтаатаҕа. П. Аввакумов
Микулайчаан дьонноро кыах бөҕөлөр, биир кийииттэрин уһун ырбаахылаабат бэйэлээх буолуохтара дуо, ама? П. Ламутскай (тылб.)
3. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго наадалаах тоҕоос, усулуобуйа. ☉ Условие, определенное обстоятельство, удобный случай, необходимые для осуществления какой-л. задачи
Дьонтон чугас буоллахха, сатаатахха, кыайдахха быыһанар кыах кинилэргэ баар буолуон сөп эбит. Амма Аччыгыйа
Инвентаризацияҕа …… райпо бырабылыанньатын, бухгалтериятын үлэлэрин дьиҥнээх туруга арыллан көстөр кыаҕа үөскээтэ. М. Попов
Эһэ көнтөрүгүн бэйэҕит билэҕит. Миинэн истэхпинэ эргиллэн, миигин сиир кыаҕа суох. Т. Сметанин
4. Дьоҕур, сатабыл, талаан. ☉ Способности, дарование, талант
Айылҕа — киһи айар күүһүн, баҕатын, кыаҕын саба баттыыр, тууйар күүс буолбатах. Софр. Данилов
Эрэнэбит эн талааҥҥар, кыаххар, Элбэх кэрэни өссө айыаххар. Болот Боотур
Эйиэхэ үөрэммитим буолуо Эриэккэс, дьикти ырыаҕа, (Муусукаһыт буолбатах муҥмуон!) Этиэххэ тиийбэт тыл кыаҕа! Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ гыныы кээмэйэ, муҥура. ☉ Предел досягаемости, возможности (чего-л.)
Ол да буоллар Ох саа кыаҕын иһиттэн Дэлгэһэ куоппатах. Саха сэһ. I
Харах кыаҕа ылбат маҥан тумарыкка, туох эрэ хара көстөр. Амма Аччыгыйа
♦ Кыаҕын былдьаппыт — тугу да кыайан гыммат, оҥорбот гына бохсуллубут. ☉ Лишать кого-л. возможности действовать, двигаться, делать что-л. Бииктэр кыаҕын былдьаппыт киһилии умса туттан олорон, ботугуруур. Л. Попов
Кыаҕын былдьаппыт өстөөх балачча өр дөйүөрбүт курдук хамсаабакка сыппыта. Д. Таас
Кыахпын былдьатаммын ыксыам, Күүспүн түмүөҕүм туох баарын! Баал Хабырыыс. Кыаҕын ыл — 1) ханнык эмэ үлэни сүрүн өттүн бүтэрэн, кэмигэр үчүгэйдик ситэрэр туруктан. ☉ Иметь возможность успешно завершить начатое (проделав существенный задел)
Атырдьах ыйын ортотугар диэри маннык үчүгэй кураан күннэр туруохтара диэн күнү-дьылы кэтээн көрөөччүлэр биллэрэллэр, онуоха диэри оту кыаҕын ылан хаалыахха наада. С. Руфов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Бу иккиүс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов; 2) кими эмэ өй-санаа өттүнэн сабырыйар буолан, бас бэриннэр. ☉ Подавить, сломить кого-л., подчинить своей воле, взять в оборот
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр, харса суох кэмигэр, кини кыаҕын ылар, тоһун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Бу тас көрүҥүнэн бөҕө, сымара киһи — оскуола дириэктэрэ — Валерийы бастаан көрүөҕүттэн бас бэриннэрэ, кыаҕар ыла охсубута. Н. Габышев. Кыаҕын ылларбыт — утарылаһар дьоҕурун сүтэрбит, улаханнык мөлтөөбүт (хол., сылайан, ыалдьан). ☉ Потерять способность сопротивляться, обессилеть (напр., из-за усталости, болезни)
Эписиэр аҕылаабыт. Хаамара тыастаммыт. Кыаҕын ылларан бардаҕа дуу? А. Сыромятникова
Ордук кыаҕын ыллаттарбыт, сэмэҕэ-буруйга түбэспит киһиэхэ хайаан даҕаны өйөбүл баар буолара наада эбит. П. Ламутскай (тылб.). Кыах баарынан — күүһүм төһө тиийэринэн, туох баар күүспүнуохпун, дьоҕурбун ууран туран. ☉ По мере сил и возможностей
Кэлин улаатан да баран биһиги күүспүт, кыахпыт баарынан балтыбытын араҥаччылыырбыт. Н. Лугинов
Көстөкүүн билиннэ буруйун: «Сыыспыт эбиппин, доҕоруом! Билигин тугу да соруйуҥ, Кыаҕым баарынан толоруом». Баал Хабырыыс
Үлэлиэм кыах баарынан — Сүрэх этэринэн, өй күүрүүтүнэн. В. Саввин
◊ Ис кыах — баар саппаас, туһаныллыан сөптөөх күүс-күдэх. ☉ Внутренний резерв, потенциал
Ол саҕана киһиҥ дьиҥ ис кыаҕа кистэнэ сырыттаҕа. Н. Лугинов
Үлэ итэҕэһин тутатына туоратыы, үлэ дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүү, ис кыаҕы туһаныы туһунан сүбэ-ама тэрийэллэр, онуоха кэлэктииби бүтүннүү түмэллэр. ПДН ТБКЭ
Баар ис кыахтар ситэ туһаныллыбаттар эбит диэн чахчыларга олоҕуран этэбит. «К». Кыах биэр — тугу эмэ оҥорорго көҥүллээ, усулуобуйата тэрий. ☉ Разрешать, позволять, создавать условия для осуществления чего-л.; дать шанс, предоставить возможность кому-л. (сделать что-л.). Суорун Омоллоон бу драмата …… В.И
Ленин уобараһын сыанаҕа айалларыгар кыах биэрдэ. Софр. Данилов
Дьиэлээх мэлдьэһэн көрдө да, кыах биэрбэтилэр. С. Ефремов
Оо, миэхэ кыах биэрдэллэр — мин сэлээнниир эр дьону саҕаларыттан ылыам этэ! Н. Габышев. Кыах иһинэн (таһынан) — киһи холун иһинэн (эбэтэр таһынан), кыаллара, кыаллымтыата. ☉ По силам кому-л. (или не по силам), в пределах (или за пределами) возможностей кого-л., доступный (или не доступный)
Атом да, водород да кыра, Ракета да кыахпыт иһинэн, Оннооҕор да буолуох туох бары Айыллыа сэбиэскэй киһинэн. С. Тарасов
Ыарахан этэ… Киһи кыаҕын таһынан ыарахан кэмнэр. Н. Лугинов
Былаан диэн кыах иһинэн буолуохтаах. «ХС»