үрд., көр аат-миҥэ
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-мөҥүөн аахсарга анабыллаах Ааттаах байҕал Муустаах муора Өлүөнэ өрүһү кытаанахтык кырыыр. Суорун Омоллоон

аат., эргэр., үрд. Чиэс, үрдүк суолта. ☉ Слава, известность
Аламай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах андаҕардаах Ааттаах байҕал этим [Муустаах муора]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аны тугунан Аат-миҥэ былдьаһаллар эбит?! Кыайа үөрэммиттэр кыайа туруохпут! П. Ойуунускай
Оччоҕо ыһыахха былыргылыы майгынынан илии-атах оонньуулара, бэрт былдьаһыыта, аат-миҥэ ыытыһыыта буолара үһү. Саха сэһ. I

даҕ. Кимтэн-туохтан эмэ анабыллаах, ыйаахтаах. ☉ Назначенный, направленный, определенный кем-чем-л.
Көр, үөһэттэн оҥоһуулаах, анатыылаах кэриэтэ киһибин. Суорун Омоллоон
Мин бараммат халыҥ баайдаах, хороммот толору дьоллоох, үөһэттэн анатыылаах киһибин. Д. Апросимов
Ийээ, ол [таҥараттан] анатыылаах кыыскын, миигин, уолаттар син ыйытыа этилэр дуо? С. Ефремов

даҕ., поэт. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, тревожный
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атаан-мөҥүөн дойдубун Халбас хара майдааныгар Аалсан сылдьаммын, Аһыытыттан-ньулуунуттан Амсайбыппын кэпсии олоруум эрэ! Саха нар. ыр. III
Атаан-мөҥүөн көрсүүгэ түмсүҥ, биир кэккэҕэ, — Демократия, эйэ иһин күрэстэһиигэ! А. Абаҕыыныскай
♦ Атаан-мөҥүөн ааҕыс — иирсээни, айдааны тарт. ☉ Сводить с кем-л. счеты, затевать распри, конфликтовать
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байҕал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
даҕ.
1. Айылҕаттан бэриллибит, ураты дьоҕурдаах. ☉ Обладающий талантом, талантливый
Саха норуотун …… бастыҥ талааннаах ырыаһыта, саха суруйааччыларын тапталлаах убайдара уонна иитээччилэрэ Платон Алексеевич Ойуунускай үтүөкэннээх киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Өрөспүүбүлүкэ үлэһиттэрэ кинини [Күндэни] суруйааччы эрэ быһыытынан буолбакка, ону тэҥэ талааннаах учуонай быһыытынан билэллэрэ. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска Ананий Данилович, Яков Степанович курдук, талааннаах салайааччылар баар буолан, ааспыт сылтан ыла курааны утары охсуһууга оройуоҥҥа бастаан таҕыстыгыт. М. Доҕордуурап
2. түөлбэ. Кыбар, уорар идэлээх. ☉ Имеющий привычку воровать, красть.
II
даҕ. Дьоллоох, соргулаах. ☉ Счастливый, удачливый
Үөмнэр да үөннээх, тааллар да талааннаах (өс хоһ.). Дьоллооҕум эбитэ буоллар — туһааннаах тойон гыныам этэ, талааннааҕым эбитэ буоллар — саллар сааспар диэри анабыллаах атыыр гыныах этим. ПЭК ОНЛЯ III
Талааннаах сырыыны сылдьан кэлбиккин. ДСЯЯ

1. даҕ.
2. Туһааннаах, ханна эрэ тус аадырыстаммыт. ☉ Предназначенный, адресованный кому-чему-л.
   Чох буоллаҕына уу тиһэх суолунан аналлаах сиригэр тиийбит курдук бэлиэтэнэн хаалар. Амма Аччыгыйа
   Мантан бу туус улахан баарсаларга кутуллан, Бүлүү өрүһүнэн, Ленанан уһаарыллан, аналлаах сиригэр тиийэр. И. Данилов
   Хабырылла Ыстаарыһап отделениетын оҕолорун аналлаах сирдэригэр суһаллык тиийэргэ үөрэтэ сылдьара. Н. Якутскай
3. Кимиэхэ, туохха эмэ тус анаммыт, өлүүлэммит. ☉ Выделенный, предназначенный для кого-чего-л.
   Эмээхсиҥҥэ аналлаах арыыны ыйааһыныттан арыый ордор гына тоҥорон аҕалаллар эбит. Амма Аччыгыйа
   — Оттон бу туохха аналлаах хоһуй? — Миэлиҥсэ туруораары. М. Доҕордуурап
4. Туохха эмэ анабыллаах, чуо туһааннаах. ☉ Специальный, предназначенный исключительно для чего-л.
   Кини санаатыгар, учуутал үлэтин кистэлэҥин аналлаах педагогическай институкка үөрэммит киһи баһылыан сөп. Софр. Данилов
   Остуол икки өттүгэр киһи олороругар аналлаах модороон лааппылар [ууруллубуттар]. Далан
5. аат суолт., эргэр. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар төлкөлөөх, ыйаахтаах киһи. ☉ Человек, которому предопределено судьбой стать женой или мужем кого-л.
   Киһи кэллэ диэн кэпсэппэтэ, аналлааҕым кэллэ диэн ахсарбата, ити далаҕа эйиэхэ анала суох эбит. П. Ойуунускай
   Хаһан мин оҕом, аналлааҕын кытта холбоһон, ити курдук үөрэ-көтө сылдьар. С. Ефремов

даҕ. Сир диэки өттүнээҕи, намыһах өттүнээҕи. ☉ Находящийся ближе к земле, нижний. Аллараа мутук. Өрүс аллараа өттө
□ Эн аллараа орону ыл
Миэстэбитин атастаһыах. Амма Аччыгыйа
Аллараа алаас иһигэр дьахтар ынаҕы сайдыыр саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Балык аллараа харчынан түһэн дьэрэлийэн сытар илими көрөн дьулайан, бугуйан турар дьүһүнэ эбит. Н. Заболоцкай
Үөһээ уостарыттан Үстүүтэ уурастылар, Аллараа уостарыттан Алталыыта сылластылар. П. Ойуунускай
Иван Алексеевич Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах оҕонньор этэ. Н. Заболоцкай
♦ Аллараа (алын) сыҥаах буол сөбүлээб. — ким эмэ тылын кытта аҥаардастыы сөбүлэһэн, эбиилик буолан, тэптэрэн биэр (үксүгэр мөккүөргэ). ☉ Поддакивать, подпевать кому-л. (напр., одному из спорящих — и тем раздувать спор)
[Кууһума:] Аллараа сыҥаах буолан көмөлөһүмэ, доҕоор, эн да көмөтө суох бэйэтэ да сөбүн булан кэпсэтээ ини. А.Софронов. Тойоттор кытахтарын уһугар кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үстүөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС». Аллараа бөҕө фольк. — Аллараа дойдуга олорор, Орто дойду дьонугар араас алдьархайы оҥорор күүстэр уопсай хомуур ааттара. ☉ Общее собирательное имя обитателей Нижнего мира, постоянно приносящих беды, несчастья обитателям Среднего мира (напр., людям)
Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймаммытынан, антах-бэттэх буоллулар. П. Ойуунускай
Аллараа бөҕө анабыла Амырыынын эбитин!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аллараа бөҕө анабыллаах Алдьархайыгар ананан, мин сордоох Орто дойдуга төрөөммүн Бурхаан доҕордонон Муҥу тэлэйбиппин. С. Зверев. Аллараа дойду фольк., миф. — кэлтэгэй ыйдаах, кэрис-борук күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бүдүө дойду (Орто дойдуга утары). ☉ Нижний мир, подземный мир, антипод Среднему миру, обиталище злых духов (как говорится в олонхо, «с щербатой луной, сумрачным солнцем, как жидкая карасиная уха, мрачно-мутная страна, царство полумрака»)
Үөһээ дойдуга Үөгүлэрэ билиннэ, Аллараа дойдуга Айдааннара иһилиннэ. П. Ойуунускай
Аллараа дойду Аркыыбатын арыйбыт, Орто дойду Укааһын олохтообут, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы оҕонньор Эбитим буоллар Сир ийэ иэниттэн Сэрии диэни суох гыныам этэ. С. Васильев
Аллараа саҥата-үөһээ көр үөһээ саҥата-аллараа. Оһолломмут уолчаан үөһээ саҥата — аллараа, аллараа саҥата-үөһээ буола сытара, киһи эрэ уута көтүөх курдуга. Тумарча

1. аат.
2. Ханнык эрэ сүдү суолталаах дьыалаҕа анабыллаах буолуу. ☉ Предназначение для какой-л. большой, грандиозной цели
   Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
   Эр киһиэхэ аҕа буолар анал баар эбит туохтааҕар да үрдүк анал. И. Гоголев
   Эйэ, дьол — биһиги аналбыт, Эрчимнээх айар үлэ — биһи хайҕалбыт. А. Бэрияк
3. Чопчу аадырыстаан анааһын. ☉ Точно адресованное назначение
   Ыытыллыбыт табаар аҥаара эрэ аналынан барбытын, уоннааҕыта сураҕа суох сүппүтүн [боломуочунай] бэлиэтээтэ. Болот Боотур
   Урукку өттүгэр оройуоҥҥа олорор дьиэҕэ анаан тутуллубут объектары аналынан туһаммат быһыы баара. «Кыым»
4. Дьылҕа, оҥоруу. ☉ Судьба, участь, доля
   Киһиэхэ анал диэн баар быһыылаах. Мин эйигин көрсөөт да, өрө эргийэ түспүтүм. Н. Босиков
   Ити хаарыан доҕотторбутун да өлөртөөн, эһиги, баайдар син биир өрүһүнүөххүт суоҕа, өлөр-сүтэр аналгытыттан куотуоххут суоҕа! С. Ефремов
   Суруйааччы буолуу хайаатар да — анал. Н. Габышев. Тэҥн. ыйаах, кэскил
5. Ким эмэ туһааннаах өлүүтэ, чааһа; ким эмэ нэһилиэстибэтэ. ☉ Чья-л. определенная доля; часть наследства; чье-л. наследство. Эллэй түптэтигэр баран, ыаммыт-бааллыбыт сүөһү олорчу Эллэй баайа, анала буолан иһэр
   Саха фольк. Ити иннигэр, ойоҕуҥ аналын биэртиҥ таһынан, бэйэҥ дьүүллэниэх тустааххын. Сокуон этиитэ оннук. А. Софронов
   Өндөрүүс өс киирбэх аҕыйах аналын хап-сабар хомунан көһөн көкөрүйдэ. А. Сыромятникова
6. даҕ. суолт.
7. Туһааннаах, сирэй бэриллибит. ☉ Определенный, назначенный
   Кыргыттар бары анал үлэлээхтэр, онон ким да ыанньыксытынан үлэлииргэ тылламмата. А. Федоров. Ким барыта тус-туспа анал үлэлээх. И. Бочкарев. Алтан, көмүс дыбарыаскар Абыраллаах күндү малбын, Айылгылаах анал тааспын, Аһатыах-сиэтиэх буолаҥҥын, Албаҕалаан ылбытыҥ. Эллэй
8. Уһулуччу уонна чопчу туохха эмэ туһааннаах. ☉ Специальный, специально предназначенный
   Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
   Оҕолору анал үөрэҕэ суох атын учуутал үөрэтэрэ туһата суоҕа биллэр. Н. Лугинов
   ◊ Анал аат — предмет тус бэйэтин аата (киһи, сир-дойду, тэрилтэ, сүөһү аата). ☉ Имя собственное
   Анал ааты төһө да туттубатаҕын иһин, поэт [А.Е. Кулаковскай] бэйэтин дьоруойдарын араастаан эргитэн-урбатан, уустаан-ураннаан ааттыыра киһини сөхтөрөр. ФЕВ УТУ
   Маннык кристаллар анал ааттаах буолаллар. И. Данилов
   Зоотехник буолан, мин анал ааттаах буолар этим. С. Ефремов. Анал орто үөрэх — ханнык эрэ идэни биэрэр орто үөрэх. ☉ Специальное среднее образование
   Булгунньахтаах орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбит оҕолор сорохторо анал орто үөрэх кыһаларыгар салгыы үөрэнэ бараллар. «Кыым». Анал таҥас — чопчу туохха эмэ анаан туттуллар таҥас. ☉ Спецодежда. Хонтуораҕа анал таҥас түҥэтэллэр

1. даҕ.
2. Икки хараҕынан көрбөт буолбут, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
   Балай оҕонньор. Балай эмээхсин. —Уонна баар манна кыната суоҕу кынаттыыр, Балай киһини көрбүөччү харахтыыр Харахха көстүбэт Кыайыы өрөгөйө, Сүрэх өлбөөдүйбэт Үөрүүлээх өйө. С. Данилов
   Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүл-дьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үөрэҕэ, сайдыыта суох, хараҥа. ☉ Необразованный, невежественный
   [Нуучча биэлсэригэр] Хайыай! Биһиги харахпытын аһымынаҕын. Суох, доҕоор, биһиги балай дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Ойууһут улдьаа доҕорум миэнэ Олорбута дьахтар таһаатынан. Ону өйдөөбөт дьону – биһигини – Аһынара, ааҕара балай дьонунан. К. Кулиев (тылб.)
4. көсп. Киһи кыаҕар бас бэриммэт, кыайтарбат; баламат (айылҕа күүһэ). ☉ Неудержимый, неукротимый (о силах природы)
   [Соҕотох киһи] Айылҕа балай күүһүгэр улам-улам бэйэтэ ылларан, бэйэтэ буорайар. Күндэ
   Сэбиэскэй наука айылҕа балай күүһүттэн киһи аймаҕы босхолуурга туһалыыр. БИД
5. аат суолт.
6. Икки хараҕа суох киһи, сирдэппэт, көрбөт киһи. ☉ Слепой, незрячий человек
   Эн одуруунуҥ үүнэрэ бараммат Харахтааҕыҥ даҕаны, балайыҥ даҕаны син биир. Амма Аччыгыйа
   [Ойуун] арай балай буолан эрэр эмээхсиҥҥэ кыырда да кыайбата. И. Гоголев
   Балай буолбут циклоп, барааннарын уонна козаларын таһаартаары, сарсыарда туран били ааны бүөлээбит тааһы сыҕарыппыт. КФП БАаДИ
7. үөхс. Тугу да быһаарбат акаары, сирдэтэрэ суох киһи курдуккун диэн үөхсэр тыл. ☉ Употребляется как бранное слово: глупец, дурень. Манабыл саҥата ыраахтан киҥкиниир: «Ааны үчүгэйдик хатаатыҥ дуо, балай?» Н. Якутскай
   «Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда?» – диэбитинэн Холлой Мэхээлэ уот иннигэр кэлэн илиитин ититэ турда. Амма Аччыгыйа
   Онуоха эмээхсинэ Оҕонньору мөҥүтүннэ: «Балай ааргы, далай акаары! Балыктан муҥ саатар Харыыта ылбытыҥ буоллар Хаалыа суоҕа этэ». А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Атах балай көр атах
   Мин турдум да атах балай сүүрдүм. Тайах эмиэ ыстанна. Т. Сметанин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа атах балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Айылааҕын оннук буоллун. Кутталыттан атах балай барбыт сордоох буоллаҕа дуу? «ХС».
   ◊ Балай акаары көр далай акаары
   [Үрүҥ Тойон Кулун – Куллустуурга:] Анабыллаах туһааннаах хотун ойоххун ойох ылымнаҕын бургунас ынаҕы ойохтоноору гынаҕын дуо – маска баппат балай акаарыгар? ПЭК ОНЛЯ I
   Балай мэник көр мэник. [Ата – Оҕо Тулаайахха:] Мин иччим буолан бараҥҥын – баскар ньуоскаҕа мэйиитэ суох, көхсүгэр хамыйахха хаана суох, баһыҥ саллайбытын тухары балай мэник эбиккин! ПЭК ОНЛЯ III
   Балай хаан көр хаан. Таҥаһын-сабын туппахтаан көр-бүппүт – сып-сылаас балай хаан. «ХС»
   Балай хараҥа көр хараҥа. Бу балай хараҥаҕа Оннооҕор буулдьалар Биһигини, бадаҕа, Булбакка муналлар. И. Эртюков

1. былдьаа диэнтэн холб. туһ. Тус-туспа бөлөх бандьыыттар иҥниһэ түһэн бараннар, халаабыт үптэрин былдьаһан, арыт бэйэлэрэ кыргыһан кумахтаһан кэбиһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Сүбэлэһэн буолумуна, бииргэ дьукаах олорор дьон ол эмиэ туохпутун былдьаһан этиһэр, охсуһар үһүбүөт. М. Доҕордуурап
   Мииккэ сир былдьаһар үһү, Кыталыктаах саамай көнө хоҥсуурун ылаары гынара буолуо. А. Сыромятникова
2. Инниҥ диэки сууххайдык дьулуурдаахтык бар (баран иһэр хайысхаҕынан эбэтэр туох эмэ соруктаах). ☉ Идти безостановочно вперед (по направлению следования или в сторону чего-л. с определенной целью)
   Сииктээх, чэҥнээх хотонтон Тымныыга тахсан аһаан, Сиидэ курдук оҕустарбыт Тыһаҕастар, борооннор Игээннэрэ тачыгыраан; Иһирдьэни былдьастылар. Күннүк Уурастыырап
   Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай
   Тымныы ууга баҕаран, тамаҕым хатан утаттым. Оттуур сирбин быраҕан, Отуум диэки былдьастым. Р. Баҕатаайыскай
   Көмүс күнүм санньыйа Киирэр сирин былдьаста, Маайа ынах хамыйа Барар кэмэ уолдьаста. С. Данилов
3. көсп. Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн эрдэтинэ куот. ☉ Бежать, убегать, уносить ноги (пока не поздно)
   Лөгүөнтэй төҥкөйөн, ньыхайан тыаны былдьаста. Хараҥа ойуур иһигэр саһан хаалла. В. Протодьяконов
   Үрүҥнэр саба түһүүттэн уолуйан хааллылар, дьиэ кэннинээҕи тыаны былдьастылар. П. Филиппов
   Тугу да ылар, өйдүүр бокуойа суох Оппоос дурдатын аанын былдьаста. «ХС»
4. Тугу эмэ түргэнник, урут оҥоро, этэ охсорго дьулус. ☉ Стремиться сделать или сказать что-л. раньше других
   Ээ, түксү! Хантан буллараары гынаҕын, инньэ диэн уора барыам дуо?! — Миитэрэй ситэ этиппэккэ былдьаһан саҥарда. Амма Аччыгыйа
   Кытыыны булаат, сыыр аннын диэки былдьастыбыт. ПДА СС
   ♦ Аат (аат-миҥэ, аат-сурах) былдьас көр аат I
   Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду айыллыаҕыттан ыла, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаан-мөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байхал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй. Бэрт былдьас сөбүлээб. — кимниин эмэ туохха эмэ күрэстэс, аат-суол былдьас. ☉ Соперничать в известности с кем-л.; стараться любой ценой быть лучше
   Олус эрдэ биһиги кинини [П. Ойуунускайы] куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору көҥүл ыытан, кини этин-хаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон
   Дьоннор эһигини: эйигин даҕаны, Ираида Ивановнаны даҕаны бэрт былдьаһаллар дииллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Эйэлээхтик күрэхтэһии — Үтүө аакка тириэрдэр, Бэрт былдьаһан тиниктэһии — Саакка-суукка тириэрдэр. И. Гоголев
   Илин былдьас көр илин I. Кылбайар маҥан аттар ньилбэктэрэ күөрэйэн, туйахтара харааран, илин былдьаһан ньылаҥнаһан, эрбии биитин курдук тэбис-тэҥҥэ хапсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
   Бары тус-туһугар иннилэрин көрүнүөхтэрэ, Илин былдьаһыахтара, Иирсэн барыахтара... А. Софронов
   [Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытары илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ
   Ол да буоллар бэйэ-бэйэлэрэ күөнтэһэ, илин былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Күрэс (күрэх) былдьас — 1) күүскүнэн, быһыйгынан о. д. а. күрэхтэс, холос, куоталас. ☉ Состязаться, мериться силой в борьбе, беге и т. п. Ону эйигин көрдөһөбүн мин иннибэр бараҥҥын күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көр. Ньургун Боотур
   Абааһы уола Ньургун Боотурга: «Дьэ, ол эрээри мин даҕаны эйиэхэ сүөл дойдуттан сөптөөх киһи буолуом, тэгил дойдуттан тэҥнээх киһи буолуом диэн тахсыбытым. Дьэ, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрдөхпүт!» Саха фольк. [Боксердар] кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьастылар. Н. Лугинов; 2) көр бэрт былдьас
   Күн сирин күүстээҕин кытта Күрэс былдьаһар одун санаабын, Мөккүөр бөҕөбүн мөлтөппөппүн, Мөккүөр бөҕөнү төннөрбөппүн! П. Ойуунускай. Сүһүөҕүн былдьаһан — тэмтэрийэн баран, охтумаары, туруйалаан ыл эбэтэр куһаҕан суолга (килэҥ мууска, туруору сыырга о. д. а.) бэдьэйэн хаамп, сүүр. ☉ Споткнувшись или поскользнувшись, чтобы не упасть, быстро перебирать ногами или на плохой дороге (гололед, крутой спуск и т. п.) ходить, бегать короткими шажками
   Маннык кутталлаах сиргэ аты сиэтэн киирэр эбии кутталлаах — ат сүһүөҕүн былдьаһан, иннин диэки өрө батыччахтаан иһэн, үрдүгүнэн ааһыан сөп. Н. Заболоцкай. Тутуу былдьас — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урут оҥорорго дьулус. ☉ Стремиться сделать что-л. раньше кого-л.
   Сүүйтэриигэ барбыт сүөһү сонно өлөр. Сүүйбүт дьон сүүйтэрбит киһи кэргэттэрэ үҥсэннэр төттөрү ылыахтара диэн тутуу былдьастахпыт диэн өлөрөн сиэн-аһаан иһэллэр. Эрилик Эристиин
   Билигин арай эн биһикки эрэ итини оҥорорго [Бадаайкыны өлөрөн баайын халыырга] бэрт тоҕоостоох сиргэ сылдьабыт. Ол да иһин уһаппакка-кэҥэппэккэ тутуу былдьаһарбыт наада. Д. Таас
   Арай Саха сирэ Япония дуу, Америка дуу адьырҕаларын тыҥырахтарыгар киирдин? Кинилэр Саха сирин баайын-дуолун тутуу былдьаһан супту уулуох этилэр. И. Гоголев. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар — 1) ыарахан ыарыыттан, бааһырыыттан өйө суох сыт. ☉ Лежать без сознания, чувств от тяжелой болезни, ранения
   Тугу да билбэккэ тыын былдьаһан эппэҥнии сытар Калмыковка укуол оҥоро, хаан кута сылдьар икки луохтуур туора киһи олорорун өйдөөн да көрбөттөр. Амма Аччыгыйа
   Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри өйдөнө илик. Иһиллибэт гына тугу эрэ баллыгырыыр, хаһыытыыр, тыынын былдьаһан өрө мөхсөр. Н. Лугинов; 2) өлөөрү сыт, өлөн бар, өлөөрү мөҕүс. ☉ Умирать, биться в предсмертной агонии
   Тыынын былдьаһан түүн үөһэ Оҕо кулуннуу мөхсөр. Ийэ ыксаабыт сүрэҕэр ыар санаа сөрөнөр. П. Тулааһынап
   Кини [Давыдов] өйүн сүтэрэ-сүтэрэ тыынын былдьаһан, кэдэйдэр кэдэйэн, тиэрэ кэлэн түстэ. М. Шолохов (тылб.); 3) кими эмэ утары, тыыннаах хаалар туһугар, өлөрү кэрэйбэккэ охсус. ☉ Бороться против кого-л. не щадя себя, чтобы остаться в живых
   Тыын былдьаһар сахха Тыҥырахтаах эмиэ үчүгэй буолара, Турута харбаһар сахха Тумустаах эмиэ үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   Хаардаах тибиилээх буурҕа киһи уонна кыыл тыыннарын былдьаспыт суолларын-иистэрин, хааннарын бүүс-бүтүннүү мэлдьэһэн, сууйан-сотон кэбиспит этэ. Н. Заболоцкай
   Аана хайдах тыыннаах хаалбытын уонна бандьыыттар барбыттарын кыайан өйдөөбөккө, ол тыын былдьаһан мөхсөн тахсыбыт сиригэр дөйөн олорбута. Н. Заболоцкай