даҕ. Киһи ылынарын курдук ыллыктаах, көдьүүстээх. ☉ Полезный, путный, достойный
Аргыһах кинээс сорудаҕынан, биир эдэр соҕус киһини ыллатан көрөллөр да, күттүөннээх ырыа кыайан тахсыбат. Күннүк Уурастыырап
Кини [Дархан] төбөтүгэр күттүөннээх санаа да суох. Софр. Данилов

чэпчэт диэнтэн атын
туһ. Эмээхсин тугу да билбэт, тугу да өйдөөбөт буолан, буруйун чэпчэттэриэх курдук быһыыланна. П. Ойуунускай
Үгүс киһи үөрүүтүн үллэстэн, Хомолтотун да чэпчэтиһэн, Дьон тэҥинэн үлэҕэ миккиллэн — Күндьыл ааһара түргэн да түргэн! В. Сивцев
Бэрт былыр биир тулаайах хамначчыт кыыс, ыйдаҥа түүн күөлгэ аргыһаҕынан уу баһа киирэ сылдьан, эрэйин-муҥун чэпчэттэрээри, ыйтан көрдөспүт. КНЗ СПДьНь

I
туохт.
1. Кытаанахтык, тыйыстык тутун, ордук ыараан биэр. ☉ Стать суровым, жестким (о лице)
Алдьархай ааҥнаатаҕына, Дьылҕа хаан үтэн-анньан көрдөҕүнэ атыйахтаах уу курдук айманар сатаммат, дириҥ далай курдук дьиппиэрэр куолу! И. Гоголев
Көлөпүнэ [киһи аата] эбии дьиппиэрбит, хаана хамсаабыт этэ, ийэм диэки чэлкэлээҕинэн кынчарыйан ылбыта. Н. Заболоцкай. Токоосоп кубарыйбыт сирэйэ тыйыһыра дьиппиэрэр, харахтарыгар эҕэлээх тымныы уоттар өрө көбөллөр. А. Федоров
2. көсп. Симиллэн, хойдон, хараҥа буолан көһүн. ☉ Сгустившись, уплотнившись, казаться непроницаемо темным, тяжелым
Хараҥа улам ыаһыран, дьиппиэрэн барда. А. Федоров. Былыт өһөҕүрэ дьиппиэрэн, киһини түҥнэри көтүөххэ айылаах намтаабыкка дылы. Р. Кулаковскай
Өрүс уҥуор сыгынньах, кэрискэ суорба таас хайалара сөҥүдүһэ дьиппиэрэн тураллар. С. Никифоров
Хойуу симилэх ойуурунан бүрүллүбүт тайҕа дьиппиэрэн, лүҥкүрэн, бэйэтин хоонньугар тугу сыһыаран турара биллибэккэ, разведчиктар хас хардыыларын аайы дьиксинэ, сэрэнэ испиттэрэ. Д. Таас
◊ Дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн - муҥутуурдук, олус наһаа дьиппиэрэн. ☉ Невозмутимо, сосредоточенно, серьезно
Оннук киһи [дьоһуннаах көрүҥнээх сааһырбыт студент] сорунан дьиппиэриэҕинэн дьиппиэрэн уруок ааҕа олордоҕуна - билии, үөрэх дириҥ далайын биирдэ эҕирийэн ылыах курдук дьүһүннэнэр. Н. Заболоцкай
II
даҕ. Кытаанах, тыйыс, киһи уйулҕатын көтүтэр. ☉ Тяжелый, суровый, грозный, непреклонный
Кулуба «чэ, баҕардар, буоллун даҕаны» диэбиттии, дьиппиэр хаанын ылынан, сөҥөдүйэн туран, Лэгиэн Кыычыкыны, Аргыһах кинээһи ыҥырталаата. Күннүк Уурастыырап
Таня убайын чиҥ-чаҥ, дьиппиэр куолаһыттан иһигэр дьулахачыйда. Л. Попов
Хаардаах буурҕа хараҥа түүннэригэр, Сири түгэҕинэн эҥсэн, Дьиэлэри дьигиһитэн, Дьиппиэр тыастар ньиргиһэллэр. Күннүк Уурастыырап

аат. Сүөһү, сорох көтөр, киһи этигэр-хааныгар үөскүүр хааны уулуур үөнкөйүүр. ☉ Вошь
Хабырыыс хаайыллыбыта ахсааннаах хонук ааспытын кэннэ, түүнүктээх түрмэ хотун түгэх түптүрүгэр кулахы кутуллубут, быт быгыалаабыт. А. Софронов
Ол саҕана кыһалҕа биһигини быттааҕар ордук сиирэ. М. Шолохов (тылб.)
♦ Быта да суох — туга да суох, быста дьадаҥы. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, денег, крайне бедный, нищий (букв. у него даже вшей нет). Туохтаах буолуой, ыстааныгар быта да суох ини
□ Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Быт сиэтэҕинэ • тарбаныллыа — улахан буолбатах, наада буоллаҕына бэрт түргэнник оҥоруллуо (ээл-дээл, кыһамньыта суох дьон тустарынан). ☉ Невелика важность, надо будет, сделаем быстренько (букв. когда укусит вошь — поцарапаемся). Ээ, чэ буоллун, быт сиэтэҕинэ — тарбаныллыа. Быт хаамыыта — олус бытаан айан, хамнааһын. ☉ Очень медленное, тихое движение, путешествие (соотв. черепашья ходьба, езда)
Дьэ, бэрт бытааннык айаннаан, холобурун эттэххэ, быт хаамыытын хаамтаран, этэтириитэ баранан, сырата-сылбата быстан …… Ааллаахха тиийэн тохтообута үһү. П. Ойуунускай. Бытым да бытыгыраабата — аһаабыт да саҕа буолбатым, олох топпотум. ☉ Совсем не наелся
Аһаттылар да, бытым да бытыгыраабата. НАГ ЯРФС I. Сир быта — 1) бэрт сэмэй, лоп бааччы, бүгүрү үлэһит киһи (кыра уҥуохтаах икиһи туһунан). ☉ Аккуратный и работящий человек маленького роста, работяга
«Сир быта» диэн ааттыыллара эйигин, Кыйма кымырдаҕаска холууллара эйигин ...Барҕа быччыҥнаах үлэ киһитэ, Өркөн өйдөөх үлэ киһитэ. Софр. Данилов; 2) киэҥ билиилээх, барыны бары билэр киһи. ☉ Человек, осведомленный во всем
Сир быта киһи билэн эттэҕэ буолуо. СГФ СКТ
Аргыһах, сир быта, итини билэр. Күннүк Уурастыырап; 3) саҥата-иҥэтэ, иҥэ-дьаҥа суох киһи. ☉ Молчаливый и тихого нрава человек.
◊ Быт сааҕа — быт сымыыта. ☉ Гнида. Тураах быта — саас саҥа түспүт хаар үрдүгэр баар буолар хап-хара кыра үөннэр. ☉ Мелкие черные насекомые, которые часто наблюдаются весной (в апреле) на поверхности свежевыпавшего снега (букв. воронья вошь)
Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев