дьүһ. туохт. Сүр сымсатык хамсанан эмискэ өрө сүгүллэн тахсар курдук буолан көһүн. ☉ Сделать резкое движение, выделяясь, бросаясь в глаза своими крупными габаритами
Баччааҥҥа диэри дьылыйан сыппыт ыт эмискэ үлүгэр тоҕо баргыйбытынан үллэкис гына түспэтэх үһү дуо? Софр. Данилов
Хабыкка Слепцов үтүлүктээх бэргэһэтин ылан, таһырдьа үллэкис гынан хаалбыта. Р. Баҕатаайыскай
Иннигэр сүүнэ улахан үрүҥ эһэ үллэкис гынаат, адьырҕа тииһин ардьатан, көхсүн тыаһа кырдьыгыныыр. «ХС»

1. аат., эргэр. Ыыраҕастарын ис өттүнэн төттөрү силгиэхтээх (хайыылардаах) бөдөҥ кыыллары бултуурга туттуллар айа оноҕоһун төбөтө. ☉ Вилообразный железный наконечник стрелы лука-самострела с зазубринами, направленными внутрь наконечника
   Нууччалар бадаарынан, туһаҕынан бултууллар. ПАК ЭТ
   Мин эйиэхэ уһун быа биэрэбин, эн тимир бадаарда оҥоһун. Саха сэһ. I
2. даҕ. суолт. Бөдөҥ-садаҥ, уһулуччу ойон тахсыбыт курдук адаархай. ☉ Громоздкий, торчащий острыми концами
   Барар суолум омооно Бадаар таастаах хайанан Баллыгыраан сытара. С. Данилов
   Бадаар тиит Баһын курдук Күннээх сир Күлүк буолла. Эллэй
   Баһырҕас обургу [ыт аата] Баар буола түспүт, Бадаар аһыытын ардьатан Үр да үр буолбут. П. Тобуруокап

1. аат. Туох эмэ дьүүлэ-дьаабыта биллибэт гына буккуллубута, олус ыһыллыбыта. ☉ Что-л. крайне запутанное, беспорядочно разбросанное, раскиданное. Ааттаспыт аамдьаамы кытыарар, күүһүлэспит күүдээх да күүһүн кыайбат (өс хоһ.)
2. даҕ. суолт.
3. Аймалҕаннаах, сүпсүктээх, түбэ суох, эрэйдээх (олох). ☉ Беспокойный, тревожный (о жизни)
   «Аарыктаах айан суолун аргыардаах ааннаах аам-дьаам олоҕо» диэн итинниги ааттыыр буоллахтара. Араас да дьон кэлэн-баран, аамылаһан-саамылаһан эрдэхтэрэ. Болот Боотур
4. Киһи этэ тардар дьаабы дьүһүннээх, сатамньыта суох ынырык (хол., адьырҕа кыыл айаҕа). ☉ Безобразный, отвратительный и страшный (напр., пасть хищника)
   Иннигэр сүүнэ улахан үрүҥ эһэ үллэкис гынаат, аам-дьаам айаҕын атар, адьырҕа тииһин ардьатан, көхсүн тыаһа кырдьыгыныыр. «ХС»
   Аам-дьаам айаҕын салбаммытынан олоро биэрдэ, аппах-дьаппах дьааһыйан ылла. Р. Баҕатаайыскай
   Уот Уһутаакы модороон аам-дьаам ырыалаах. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ быыһа, арыта. ☉ Незаполненная, открытая часть чего-л.
Килиэккэлэр ардайдарынан ньирэйдэр ыйытардыы чоҕул-игил көрөллөр уонна кэбинэн энньэрэҥнэһэллэр. А. Федоров. Түүн түспүт хаһыҥ, мас тротуар ардайдарыгар ирбэккэ, кырыара кылбачыйан сытара. В. Гаврильева
△ Ситэ охсуллубакка, хорутуллубакка хаалбыт сир. ☉ До конца не скошенное или не вспаханное место
Сатаатар, от күрүөтэ тутуҥ, эбэтэр тыраахтар ардайын охсуҥ. «ХС»
Биир, былырыыҥҥы ардай быһыылаах, үрдүк соҕус сир кэлбитигэр, суха дириҥник ылла. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ара ‘межа’
2. Аппа, хапчаан. ☉ Овраг, ущелье. Ол кэннитэн убаҕас мастаах тыа ардайыттан улахан бэриэтчит табаны мииммит киһи тахсан кэллэ. ДСН Т
◊ Ардай аһыы — сиэмэх, адьырҕа кыыл сытыы тииһэ. ☉ Острые клыки хищного зверя
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕо тардан кээһэр. Саха фольк. Күтүр улахан күөрт бөрө, чохчойо түһээт, төбөтүн үөһэ ньолотон, ардай аһыытын ырдьатан улуйда. В. Протодьяконов. Сомуоһуна аҥаар муннугар от өрөһөлөнө сытарыттан, ардай аһыыларын ардьаппытынан, эһэ тахсан кэлбит. И. Бочкарев. Ардай аһыылаахтар (анаҕастаахтар) — сиэмэх, адьырҕа кыыллар. ☉ Хищные звери
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
Дьэ ити кэмҥэ [тымныы, аас-туор күннэргэ] ардай анаҕастаахтар үөр табаны булбуттара. Р. Кулаковскай